Кіріспе
Жасырын түрде көлікпен жүретін адам – кеме, ұшақ, пойыз, жүк көлігі немесе автобус сияқты көлік құралына құпия түрде мініп алатын адам. Кейде мақсаты – көлік ақысын төлемей бір жерден екінші жерге жету. Басқа жағдайларда, мақсаты – виза немесе басқа да рұқсатсыз басқа елге өту. Жасырын жолмен жүрушілер адам сатушылардан өзгеше, олар көлік жүргізушісінің, кеме экипажының және көлік қызметінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге жауапты адамдардың назарынан тыс қалуға тиіс. Соңғы бірнеше ғасыр бойы мыңдаған адамдар теңіз және құрлық жолымен жасырын түрде саяхаттаған. Ұшақпен жасырын түрде өтуге тырысқандардың саны одан да аз. Көптеген жасырын жолмен жүрушілер осы әрекеттің кезінде қаза тапты, әсіресе пойыздың үстінде серфинг жасау және ұшақтың доңғалақ бөлімінде жасырыну кезінде.
A stowaway or clandestine traveller is a person who secretly boards a vehicle, such as a ship, an aircraft, a train, cargo truck or bus. Sometimes, the purpose is to get from one place to another without paying for transportation. In other cases, the goal is to enter another country without first obtaining a travel visa or other permission. Stowaways differ from people smuggling in that the stowaway needs to avoid detection by the truck driver, ship crew, and others responsible for the safe and secure operation of the transportation service. Thousands of stowaways have travelled by sea or land over the last several centuries. A much smaller number of people have attempted to stowaway on aircraft. Many stowaways have died during the attempt, especially in cases of train surfing and wheel well stowaway flights.
Шығу тегі
Бұл сөздің бастауы "ішіне жасыру" деген тіркестен шыққан. "Ішіне жасыру" тіркесі ежелгі және заттарға (мысалы, тағамға) қолданылған, мысалы, 1689 жылғы "Жер шары айналасындағы жаңа саяхат" кітабының 1-ші томында немесе 1637 жылғы "Лордтар палатасының журналы" 11-ші томында осы қолданыс кездеседі. Кейін бұл сөз адамдарға да қолданыла бастады. Осыдан Stow aways сияқты атаулар пайда болды, бірақ қазіргі ағылшын тілінде дұрыс атау Stowaway болып табылады. Жағдайға қарай, адамдарды жасыру үшін немесе құл ретінде тасымалдау үшін ішіне жасырған. Адамдардың жасырыну идеясы жаңа емес; ол 1748 жылы Испания королі polizón деген атаумен тыйым салған және сол кезде белгілі болған.
АҚШ-та
АҚШ заңдары 1850 жылы "жасырын жолмен өткен" ұғымын қалыптастырды. Бұрын аумаққа кіру еркін болған, ал "жасырын жолмен өткен" сөзі одан да ертерек пайда болған болуы мүмкін. 1891 жылы АҚШ-тың жаңа заңнамасы, АҚШ-қа кіргізілмеген адамдардың кері жолын төлеуді кемеге міндетті етті, тіпті егер олар кіргізілсе де.
1843 жылдан бастап
Халықаралық теңіз трафигін жеңілдету жөніндегі 1965 жылғы конвенция (FAL конвенциясы), өзгерістермен бірге, "жасырын жолаушы" терминін былай анықтайды: "Кеме иесінің, капитанының немесе басқа да жауапты тұлғаның келісімінсіз кемеге немесе кейіннен кемеге тиелген жүкке жасырын түрде өткен, кеме портынан кеткеннен кейін кемеде немесе келген портта жүк түсіріліп жатқанда табылған және капитанмен тиісті органдарға хабарланған адам". Капитан, экипаж, порт қызметкерлері және кеден органдары байқамай, жасырын жолаушылар порт персоналының көмегімен немесе оларсыз кемеге кіре алады. Кемеге өткеннен кейін жасырын жолаушылар бос контейнерлерге, жүк қоймаларына, бактарға, туннельдерге, жалған панельдердің артына, дүкендерге, тұру орындарына, машиналық бөлімдерге, бос кеңістіктерге, крандарға және тізбек шкафтарына жасырынады. Кемеде жасырын жолаушылардың болуы кемелерге және, демек, бүкіл теңіз тасымалы саласына қатысты ауыр салдарларға әкелуі мүмкін; кеме портта тоқтап қалуы мүмкін; жасырын жолаушыларды елге қайтару кеме басшыларын, кеме иелерін, порт органдарын және агенттерді қатыстыратын өте күрделі және қымбат процедура болуы мүмкін, сондай-ақ жасырын жолаушылардың өміріне қауіп төнуі мүмкін, олар бірнеше күн жасырынып, тұншығу қаупімен және тамақ пен сусыз қалуы мүмкін.
Темір жол көлігі
Кейбір құжатсыз мигранттар жүк көліктері мен пойыздармен Еуропаны көзбен көрмей саяхаттайды. Олардың бір бөлігі Франция және Ұлыбритания сияқты басқа Еуропа елдеріне жетуге тырысады.
Құрлықтағы сапарлар
Кейде жасырын жолмен саяхат жасайтындар қалалар арасында жүк көліктері сияқты көліктерге жасырынып кіреді. Мұны жүргізушіге ақы төлеген мигранттар да жасайды, бірақ жүргізушіден жасырынған адамдар да осылай істейді. Кейбір елдерде жүргізушілер заң бойынша өз көліктеріне жасырын кіргендерді жібермеуге жауапты, және егер олар шекарадан өтетін кезде жасырын жолмен кіргендерді анықтап шығармаса, айып төлеуге немесе түрмеге қамалуға жазаланады.
Кеме қатынасы
Желкенді және бу кемелердегі жасырын сапаршылар осы заңсыз саяхат жолын бүкіл әлемге таныстырды. XIX және XX ғасырлар бойы кедейлер, болашақ эмигранттар және тегін оқиға іздеген саяхатшылар оған романтикалық бейне беруге көмектесті. Бу кемесімен Америкаға жасырын өткен белгілі адамдардың қатарында Генри Арметта, Бруно Ричард Хауптман, Виллем де Кунинг, Ян Вальтин және Флорентино Дас болды.
Әуе қатынасы
Әлемдегі бірқатар әуежайлардағы нашар периметрлік қауіпсіздік адамдарға ұшақтарға жасырынуды жеңілдетеді. Ұшақ шасси бөлімшесіндегі жасырынып кіргендер көптеген денсаулық тәуекелдеріне тап болады, олардың көпшілігі өлімге алып келеді: шасси жиналғанда мүшелердің жарақаттануы, құлақ шуы, саңыраулық, гипотермия, гипоксия, мұздық күйік, ацидоз және, соңында, бөлімшенің есіктері қайта ашылғанда құлау. Шасси бөлімшесі жоғары биіктікте тірі қалу үшін өте маңызды жылумен, қысыммен және оттегімен жабдықталмаған. Сонымен қатар, 16 жастағы бір ұл 5,5 сағаттық ұшу кезінде есінен танып қалса да, ешқандай зардап шекпеді. Ұшақтарға жасырынып кіргендердің басым көпшілігі – ер адамдар. 2003 жылы бір жас жігіт өзін үлкен қорапқа салып, оны UPS ұшақтарымен Нью-Йорк қаласынан Техас штатына жіберді. Ол аман қалды, себебі қорап ұшақтың қысыммен сақталатын бөлімінде тасымалданды. 1947 жылдан 2012 жылдың қыркүйегіне дейін әлем бойынша 85 жеке рейстің шасси бөлімшелерінде 96 жасырынып кіру әрекеті тіркелді, нәтижесінде 73 адам қаза тауып, тек 23 адам аман қалды.
Құқықтық салдары
Құпия жолаушылар айыппұл төлеуге немесе түрмеге қамалуға ұшырауы мүмкін, себебі көптеген елдерде ұшаққа, қайыққа немесе пойызға құпия жолаушы ретінде міну заңсыз. Әуежайлар, теңіз порттары және теміржол станциялары әдетте клиенттер мен қызметкерлерден басқалар үшін "кіруге тыйым салынған" немесе "жеке меншік" аймақтары ретінде белгіленеді. Теңіз порттары, теміржол станциялары және әуежайлар көбінесе "Тек рұқсат етілген қызметкерлер" деген белгілермен шектелген аймақтарды белгілеп, қауіпсіздікті күшейтуге тырысады. 11 қыркүйек шабуылдарынан кейін АҚШ-қа келетін немесе одан кететін көліктерде құпия жолаушы болу қиындады. Әуежайлардағы қауіпсіздік шаралары күрт күшейтілді, және жаңа қауіпсіздік шараларының бірі – әуежайдың ұшу-қону жолағына құпия жолаушылардың әдетте кіретін қоршауларын бақылайтын тәжірибелі мамантар.