Кіріспе
Криминология мектебі. Көбінесе Карл Маркс еңбектеріне негізделген қақтығыс криминологиясы капиталистік қоғамдағы қылмыстың мәнін, егер мұндай қоғамдардың бай элита басқаларды экономикалық тұрғыдан қанау арқылы үстемдік сақтайтынын мойындамаса, толық түсіну мүмкін емес дейді. Сондай-ақ, мұндай қоғамдардың идеялары, институттары және практикалары осы топтардың шеттетіліп, қысымға ұшырауы мен осал болуын қамтамасыз ету үшін жасалған және басқарылады. Шеттетілген және қанаушылыққа ұшыраған топтардың мүшелері кейде капиталистік қоғамда теңдікке жеткізетіндей көрінетін материалдық игіліктерді алу үшін немесе жай ғана тірі қалу үшін қылмысқа барады. Қақтығыс криминологиясы өз атын осы саланың теоретиктері мемлекет пен азамат арасындағы келісімге негізделген әлеуметтік келісімшарттың жоқтығына сенеді деген фактісінен алған.
Largely based on the writings of Karl Marx, conflict criminology holds that crime in capitalist societies cannot be adequately understood without a recognition that such societies are dominated by a wealthy elite whose continuing dominance requires the economic exploitation of others, and that the ideas, institutions and practices of such societies are designed and managed in order to ensure that such groups remain marginalised, oppressed and vulnerable. Members of marginalised and oppressed groups may sometimes turn to crime in order to gain the material wealth that apparently brings equality in capitalist societies, or simply in order to survive. Conflict criminology derives its name from the fact that theorists within the area believe that there is no consensual social contract between state and citizen.
Талқылау
Конфликт теориясы әрбір қоғам үнемі өзгеріске ұшырайды және осы процесс әлеуметтік қақтығыстарды тудырады деп санайды. Осылайша, әлеуметтік өзгерістер мен әлеуметтік қақтығыстар кең тараған құбылыс. Жеке тұлғалар мен әлеуметтік топтар, әрқайсысының ерекше мүдделері бар, қоғамның құрамдас бөліктерін құрайды. Осыған байланысты, олар жеке және ұжымдық түрде осы процеске қатысады, бірақ әр топтың мүдделерінің сәйкес келетініне ешқандай кепілдік жоқ. Шындығында, ортақ түсініксіздік оларды бір-бірімен қақтығысқа түсіруі мүмкін. Әрбір элементтің үлесі кейде оң, кейде теріс, құрылысшыл немесе бұзушы болуы мүмкін. Сондықтан, әр қоғамның жалпы прогресі оның кейбір мүшелерінің іс-әрекеттері мен іс-қимылдарымен шектеледі. Бұл шектеу үлкен прогресс үшін күреске ықпал етуі мүмкін, бірақ егер прогреске қарсы тұратын топ заңның мәжбүрлеу күшіне қол жеткізсе, ол теңсіздікті күшейте түсіп, кемсіз деп саналғандарды қанауы мүмкін. Бұл теңсіздік өз кезегінде қақтығыстың маңызды көзіне айналады. Теория мемлекет пен заңды билеуші топтың өз пайдасы үшін пайдаланатын қысым құралдары ретінде қарастырады. Конфликт теориясының түрлі бағыттары бар, олардың көпшілігі бірін-бірі қатаң сынап бағалайды. Жоғарыда айтылғандардың ең «таза» түрі болып табылатын Структуралық марксистік криминология жиі идеализммен айыпталады, көптеген сыншылар Кеңес Одағы және осындай мемлекеттерде капиталистік Батыс елдерімен салыстырғанда қылмыс деңгейінің жоғары болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, Швейцария сияқты жоғары дамыған капиталистік мемлекеттерде қылмыс деңгейі өте төмен, бұл құрылымдық теорияны күмәнді етеді. Инструменталды марксизм жоғарыда айтылғандармен ішінара келіседі, бірақ капитализмнің өзі барлық қылмыстардың себебі бола алмайды деп мәлімдейді. Тейлор, Уолтон және Янгтың «Жаңа криминология» атты маңызды еңбегі 1973 жылы жарық көрген кезде революциялық және заманынан озық деп есептелді. Алайда, 11 жыл өткен соң, осы еңбектің авторларының бірі Джок Янг оған қарсы шығып, оны тым идеалистік деп сынады және криминологиялық ойдың жаңа бағытын қалыптастыра бастады, ол қазіргі таңда солшыл реализм деп белгілі.
Торстен Селлин
Селин Пенсильвания университетінің әлеуметтанушысы және ғылыми криминологияның негізін қалаушылардың бірі болды. Оның әдісі пәнді жан-жақты қарастыруды, талдауға тарихи, әлеуметтанулық, психологиялық және құқықтық факторларды қосуды қамтиды. Ол қазіргі индустриалды қоғамның мәдени әртүрлілігін зерттеуде марксизм мен қақтығыс теориясын қолданды. Біртекті қоғамда біртұтас мәдениетті сақтау үшін мінез-құлық нормалары немесе кодекстері қалыптасып, қажет болған жағдайда заңға айналады. Ал егер мәдениеттер басым ағымнан өзгеше болса, онда азшылық топтар өз нормаларын орнатады. Сондықтан әлеуметтендіру кіші топқа да, басым нормаларға да бағытталған болады. Заңдар қабылданғанда, олар басым мәдени немесе этникалық топтың нормаларын, құндылықтарын және мүдделерін көрсетеді, бұл мәдени қақтығыстарға әкелуі мүмкін. Екі мәдениет өзара әрекеттескенде және бірі екіншісіне өз ықпалын таратуға тырысқанда, әр тарап қорғанышқа өтуі мүмкін. Егер күштердің арақатынасы шамалы тең болса, әдетте келісімге келінеді. Бірақ билік тең емес бөлінген жағдайда, азшылық топтың күнделікті мінез-құлқы ауытқушы деп танылуы мүмкін. Қоғам неғұрлым әртараптанған және гетерогенді болса, өз ережелерімен өмір сүретін кіші топтар басқа топтардың ережелерін бұзғандықтан, қақтығыстардың жиілеуінің ықтималдығы артады.
Джордж Вольд
Вольд 1958 жылы «Теориялық криминология» еңбегінде бұл теорияны енгізді, ол қылмыстың әлеуметтік сипатын бір мәдениеттегі топтар арасындағы қақтығыстың нәтижесі ретінде қарастырады. Адамдар табиғатынан әлеуметтік жандар, олар ортақ мүдделер мен қажеттіліктер негізінде топтар құрайды. Топтардың мүдделері мен қажеттіліктері өзара әрекеттеседі және қажетті ресурстарды (ақша, білім, жұмыс және т.б.) бақылау үшін күшейе түсетін саяси аренада бәсекелестік тудырады, соның нәтижесінде бір топтың есебінен екінші топтың беделін сақтауға немесе кеңейтуге ұмтылады. Барлық топтар үшін басты міндет – мемлекетті өздерінің топтық мүдделері үшін бақылауға алу. Осылайша, саяси процестерді басқаруда ең тиімді топ басқа топтардың мінез-құлқына шектеулер қоятын және кейде азшылық топтардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға кедергі келтіретін заңдар қабылдауға құқық алады. Теория қызығушылық тудырса да, оның қылмыстық құқыққа қолданылуы шектеулі, себебі заң емес, оның іске асырылу жолы топтық мүдделерді көрсетеді. Мысалы, ұрлықтың анықтамасы өзгермейді, бірақ қара жұмысшылар мен кеңсе қызметкерлері жасаған ұрлықты тергеуге және қудалауға бөлінетін ресурстар тең емес болуы мүмкін.
Остин Түрік
Түрік Ралф Дахрендорфтың еңбегіне сүйенеді, ол марксизмнің күштілікті түсінудің кілті ретінде өндірістің әлеуметтік қатынастарын баса назарлауын кеңейтіп, қазіргі индустриялық қоғамда институционалдық билік үшін күреске назар аударды. Бұл – күнделікті өмірге үстемдік ететін әлеуметтік институттардың күші; діни, білім беру, мемлекеттік және тіпті отбасылық қатынастардағы маңызды лауазымдарды бағалап жүрген топтарға берілген билік. Бұл билік экономикалық жағдаймен байланысты болуы мүмкін, бірақ одан міндетті түрде тәуелді емес. Түрік кейбір қақтығыстардың қоғам үшін пайдалы екенін айтады, себебі ол қоғамды қолданыстағы келісімнің негізделуін қарастыруға итермелейді, яғни тұрақтандыру мен эволюция арасындағы тепе-теңдікке. Бұл пікір таласында, қандай мінез-құлық күтілетінін белгілейтін мәдени нормалар мен іс жүзінде болып жатқан нәрсені көрсететін әлеуметтік нормалар арасындағы айырмашылық бар. Билік иелері өздерінің мәдени нормаларын заңға айналдырады. Осылайша, күш қолдану механизмдері әлеуметтік нормаларды анықтайды және азаматтардың көпшілігінің сенімдері мен іс-әрекеттеріне әсер етеді. Егер заңға бағынушылар заңның мәдени құндылықтарымен келіссе, қоғамдық және полиция органдары оны бірлесіп іске асырады. Конфликттер, егер заңға бағынушылар белгілі бір заңдардағы мәдени нормаларды қолдамаса және полиция органдары оларды қатаң түрде орындауға тырысса туындайды, мысалы, жеңіл есірткілерге қатысты бақылау. Бұл жүйеде де қақтығыстар болуы мүмкін. Полиция төзімділік саясатын ұстанса, судьялар заңды қатаң жазалармен орындауды қалайды. Егер сотқа жеткізілетін қылмыскерлердің саны азайса, судьялар жазаның ауырлығын арттырып, жалпыға бірдей қорқыныш тудыруға тырысады.