Шахрияр Мамедьяров: Әзербайжан шахматының жұлдызы

Кіріспе

Әзербайжандық шахмат гроссмейстері (1985 жылы туған)

Шахрияр Хамид оғлы Мамедъяров (; 1985 жылдың 12 сәуірінде туған), халықаралық деңгейде Шахрияр Мамедъяров деп танылады, – әзербайжандық шахмат гроссмейстері. 2023 жылғы мәлімет бойынша, ол Әзербайжанның ең жоғары рейтингілі шахматшысы. Оның жеке ең жоғары рейтингі 2820, бұл оны шахмат тарихындағы алтыншы жоғары рейтингілі ойыншы етеді. Мамедъяров 2011 жылы Үміткерлер турнирінде (жартылай финалда жеңіліске ұшырады), 2014 жылы (төртінші орын) және 2018 жылы (екінші орын) қатысты. Ол екі рет Жастар арасындағы әлем чемпионы (2003 және 2005 жылдары) және 2013 жылы жылдам шахмат бойынша әлем чемпионы атанды. 2012 жылғы Шахмат Олимпиадасының үшінші тақтасында алтын медаль жеңіп алды, сондай-ақ Әзербайжан құрамасымен үш рет Еуропа командалық чемпионы атанды (2009, 2013, 2017 жылдары). Ол сонымен қатар Тал мемориалында (2010 жылы ортақ жеңіс және 2014 жылы блицте) және Шамкир шахматында (2016 және 2017 жылдары) екі рет жеңімпаз болды, сондай-ақ 2018 жылғы Биль шахмат фестивалінде жеңіске жетіп, бұрынғы әлем чемпионы Магнус Карлсенді жеңді.

Жеке өмір

Шахриярдың ата-анасы Әзірбайжанның Зангилан ауданынан шыққан. 1980 жылы оның отбасы сол кезде өркендеп дамыған Сумқайт қаласына (Әзірбайжан) көшіп келді, сонда Шахрияр дүниеге келді. Оның алғашқы шахмат жаттықтырушысы – бұрын боксшы болған әкесі, ол Шахриярға бір кезде бокс та үйреткен. Мамедъяровтың екі қарындасы бар, Зейнаб Мамедъярова мен Түркан Мамедъярова, екеуі де әйелдер гроссмейстерлері. Мамедъяров 2012 жылы үйленді, бірақ кейін ажырасып қалды. 2017 жылдың шілдесінде ол қайтадан үйленді.

Шахматтық мансап

2003 жылы Мамедъяров жасөспірімдер арасындағы әлем чемпионатында жеңіске жетті. 2005 жылы ол жеңісін қайталап, сегіз турдан кейін 2953 рейтингке ие болып, екі мәрте чемпион атанған жалғыз ойыншы болды. Бұл жетістігі оған 2006 жылы Хогевин қаласында өткен Essent турниріне шақыру әкелді. 2007 жылғы турнирде жеңіске жеткеннен кейін Мамедъяров әлемдік деңгейде танымал болды. 2005 жылы Мамедъяров Еуропалық клубтар кубогында өнер көрсетіп, Василий Иванчуктан кейін екінші орынды иеленді (2913 рейтинг). 2006 жылдың ақпанында Мәскеуде өткен «Аэрофлот Опен» турнирінде 6½/9 ұпай жинап, бірінші орынды жеңіп алды. Мамыр айында Финет/Ордикс турнирінде жылдам ойын бойынша жеңіске жетті. 2006 жылдың қазан айында Хугевенде өткен Essent шахмат турнирінде 4½/6 ұпаймен жеңіске жетіп, Юдит Полгарды Соннеборн-Бергер есебі бойынша жеңді. 2007 жылғы Шахмат әлем кубогында Мамедъяров үшінші турға өтті, бірақ Иван Чепариновтан жеңіліп, турнирден шықты. 2008 жылы Корсика айналымында жылдам нокаут жүйесі бойынша жеңіске жетті. 2009 жылы 10/11 есебімен Майнц Ордикс турнирін жеңіп алды. 2010 жылы Бакуде өткен Президент кубогында Владимир Крамник пен Гата Камскиймен бірге бірінші орынды бөлісті, ал Тал мемориалында да бірінші орынды бөлісті. 2013 жылдың маусым айында Мамедъяров 11½/15 ұпаймен жылдам шахмат бойынша әлем чемпионатында жеңіске жетті. Келесі айда Женева Мастерс турнирінде де жеңіске жетті. 2014 жылдың қарашасында Тал мемориалын екінші рет жеңіп алды. 2016 жылдың маусым айында 3-ші Шамкир шахмат турнирінде, Вугар Гашимовты еске алу турнирінде жеңіске жетті. Соңғы екі турда Фабиано Каруана мен Аниш Гириді жеңіп, Каруанамен тең түсті. Тай-брейкте Каруананы жеңіп, турнирде жеңіске ие болды. 2017 жылдың сәуірінде Мамедъяров 5½/9 ұпаймен Вугар Гашимовты еске алу турнирін екінші рет жеңіп алды. 2018 жылдың сәуір айында Гашимовты еске алу турнирінің бесіншісіне қатысып, 4½/9 (+1–1=7) есебімен төртінші орынды иеленді. 2018 жылдың 28 мамырынан 7 маусымына дейін Норвегия шахмат турнирінің алтыншысына қатысып, 3½/8 (+0–1=7) есебімен жетінші орын алды. 2018 жылдың 22 шілдесінен 1 тамызына дейін 51-ші Биль шахмат фестивалінде өнер көрсетіп, Магнус Карлсеннен бір жарым ұпайға артық жеңіске жетті. 9-турда ақ фигуралармен Карлсенді жеңді (корольдік үнділік қорғанысы, Фианкетто вариациясы). 2020 жылдың 14 маусымында Мамедъяров 10 турдан 7,5 ұпай жинап, Шаржадағы онлайн шахмат турнирін жеңіп алды, бұл оның алғашқы онлайн турнирдегі жеңісі болды. 2020 жылдың 26 маусымында Мамедъяров 1-ші Мұхтар Ысмағамбетовты еске алу турнирінде Нодырбек Абдусатторов, Дмитрий Бочаров, Казыбек Ногербек және Давид Магалашвилимен бірге 8.5/11 ұпаймен 2-ші орынды бөлісті. 2021 жылдың маусым айында Мамедъяров Superbet Chess Classic турнирін жеңіп алды, онда Фабиано Каруана, Левон Аронян, Александр Грищук, Максим Васьер Лаграв, Аниш Гири, Теймур Раджабов және Уэсли Со қатысты. 2022 жылдың ақпан және наурыз айларында Мамедъяров ФИДЕ Гран-при 2022 турниріне қатысты. Екінші кезеңде ол 3/6 есебімен D тобында екінші орын алды. Үшінші кезеңде ол өзінің тобын 3.5/6 есебімен және жылдам ойын мен блицтегі тай-брейктерде Винсент Кеймерге қарсы 3/4 есебімен жеңіп алды.

In 2003, Mamedyarov won the World Junior Chess Championship. He repeated his victory in 2005, becoming the only two time champion, while achieving a 2953 performance rating after eight rounds. This performance earned him an invitation to the Essent Tournament 2006 in Hoogeveen. After winning this and the 2007 edition, Mamedyarov achieved world fame. In 2005 Mamedyarov competed at the European Club Cup and had the second highest performance rating (2913), after Vassily Ivanchuk, of all of the participants. Mamedyarov attained joint first place at the Aeroflot Open in Moscow in February 2006, with a score of 6½/9. In May, he won the combined FiNet/Ordix rapid event. In October 2006, he won the closed Essent Chess Tournament in Hoogeveen with 4½/6, beating Judit Polgár on Sonneborn Berger tie breaks. At the Chess World Cup 2007 Mamedyarov reached the third round where he was knocked out by Ivan Cheparinov. In 2008, he won the Corsican Circuit rapid knockout. In 2009, he won the Mainz Ordix Open with 10/11. In 2010, he tied for first place with Vladimir Kramnik and Gata Kamsky at the President's Cup in Baku, followed by joint first in the Tal Memorial. In June 2013, Mamedyarov won the World Rapid Chess Championship, scoring 11½/15. The next month he won the Geneva Masters rapid event. In November 2014, he won the Tal Memorial for the second time. In June 2016, Mamedyarov won the 3rd Shamkir Chess Tournament, the Vugar Gashimov Memorial. He defeated both top seeds Fabiano Caruana and Anish Giri in the last two rounds, which put him in a tiebreak situation with Caruana. He defeated Caruana in the tiebreak, thus giving him tournament victory. In April 2017, Mamedyarov won the Vugar Gashimov Memorial for the second year in a row with a score of 5½/9. In April 2018, he participated in the fifth edition of the Gashimov Memorial, finishing fourth with a score of 4½/9 (+1–1=7). From 28 May to 7 June 2018, he competed in the sixth edition of Norway Chess, placing seventh with 3½/8 (+0–1=7). From 22 July 2018 to 1 August, he competed in the 51st Biel Chess Festival, winning the event by one and a half points ahead of Magnus Carlsen. He defeated Carlsen in round 9 with the white pieces of a King's Indian, Fianchetto Variation. On 14 June 2020, Mamedyarov won Sharjah online Chess tournament with 7.5 points from 10 rounds which is his first online tournament win. On 26 June 2020, Mamedyarov placed 2nd 6th in the 1st Mukhtar Ismagambetov Memorial along with Nodirbek Abdusattorov, Dmitriy Bocharov, Kazybek Nogerbek, and Davit Maghalashvili, with a score of 8.5/11. In June 2021, Mamedyarov won Superbet Chess Classic tournament in which Fabiano Caruana, Levon Aronian, Alexander Grischuk, Maxime Vachier Lagrave, Anish Giri, Teimour Radjabov and Wesley So participated. Through February and March 2022, Mamedyarov played in the FIDE Grand Prix 2022. In the second leg, he placed second in Pool D with a 3/6 result. In the third leg, he won his pool with a result of 3.5/6 and a 3/4 result in rapid and blitz tiebreakers against Vincent Keymer.

Әлем чемпионатының циклдері

2011 жылы Мамедъяров турнир ұйымдастырушыларының ұсынуымен 2012 жылғы Әлем шахмат чемпионатына үміткерлер турниріне қатысты, онда ол бірінші турда Борис Гельфандқа есе жіберді. 2014 жылғы іріктеу кезеңінде ол 2012–13 жылғы ФИДЕ Гран-присінде екінші орын алып, үміткерлер турниріне жолдама алды. Үміткерлер турнирінде ол 14 ойында 7 ұпай жинап төртінші орынды иеленді. 2016 жылғы үміткерлер турниріне ілікпеді. 2014–15 жылғы ФИДЕ Гран-присінде алтыншы орын алды, ал 2015 жылғы Шахмат әлем кубогінің ширек финалында болашақ жеңімпаз Сергей Карякиннан жеңілді. 2018 жылғы іріктеу кезеңінде ол 2017 жылғы ФИДЕ Гран-присін жеңіп, 2018 жылғы үміткерлер турниріне қатысты. Ол 14 ойында 8 ұпай жинап, Каруанадан бір ұпай кеміп, үміткерлер турнирінде екінші орынды жеңіп алды. 2020 жылғы іріктеу кезеңінде ол үміткерлер турниріне қатыса алмады, 2019 жылғы ФИДЕ Гран-присінде төртінші орынды иеленді және 2019 жылғы Шахмат әлем кубогінің төртінші турында Теймур Раджабовтан жеңілді. 2022 жылғы іріктеу кезеңінде ол үміткерлер турниріне қатыса алмады, 2022 жылғы ФИДЕ Гран-присінде жетінші орынды иеленді және 2021 жылғы Шахмат әлем кубогінің үшінші турында Хайк Мартиросяннан жеңілді.

Командалық жарыстар

Мамедъяров 2000, 2002, 2004, 2008, 2010, 2012, 2014, 2016 және 2018 жылдарғы шахмат олимпиадаларында Әзірбайжан құрамасынан өнер көрсетті. 2009, 2013 және 2017 жылдары ол Әзірбайжан құрамасына шахматтан Еуропа командалық чемпионатында алтын медаль жеңіп берді, ал 2007 жылы қола медаль, 2011 жылы күміс медаль иеленді.