Кіріспе
FIDE Грандмастері (GM) – FIDE әлемдік шахмат ұйымынан берілетін шахмат атағы. Әлем чемпионы атағынан басқа, Грандмастер – шахматшының жете алатын ең жоғары атағы. Атақ бір рет иеленгеннен кейін өмір бойы сақталады, бірақ ерекше жағдайларда, алдағаны үшін жойылуы мүмкін. Грандмастер атағы, FIDE халықаралық шебері (IM), FIDE шебері (FM) және кандидат шебері (CM) атақтарымен бірге, жынысына қарамастан барлық ойыншыларға қол жетімді. Грандмастерлердің көп бөлігі ер адамдар, бірақ 2024 жылға дейін барлығы 2000-ға жуық Грандмастердің ішінде 42 әйел ГМ атағын алды. Сондай-ақ, әйелдерге ғана арналған, талаптары төмен әйел Грандмастері атағы да бар. Шахмат композициясы бойынша Дүниежүзілік федерация шахмат проблемаларын құрастырушылар мен шешушілерге Грандмастер атағын береді (шахмат композициясы бойынша гроссмейстерлер тізімін қараңыз). Халықаралық корреспонденциялық шахмат федерациясы (ICCF) Халықаралық корреспонденциялық шахмат Грандмастері (ICCGM) атағын тағайындайды. Бұл екі ұйым да қазір FIDE-ден тәуелсіз, бірақ онымен ынтымақтастықта жұмыс істейді. "Супер Грандмастер" – әлемнің элиталық ойыншыларын атау үшін қолданылатын бейресми термин. Бұрын бұл 2600-ден жоғары Elo рейтингі бар ойыншыларды білдірсе, бірақ үздік ойыншылардың орташа Elo рейтингінің өсуіне байланысты, қазіргі кезде 2700-ден жоғары Elo рейтингі бар ойыншыларды білдіреді. Супер ГМ-дердің саны жылдар бойы едәуір өсті, олар спорт әлемінде белгілі бір деңгейде танымал және шахматтан ең көп табыс табатын ойыншылар болып табылады. FIDE атақтары тек FIDE кеңесінің тоқсандық отырыстарында ғана беріледі. ГМ атағына лайық болған, бірақ әлі тағайындалмаған ойыншылар бейресми түрде "GM elect" деп аталады.
Grandmaster (GM) is a title awarded to chess players by the world chess organization FIDE. Apart from World Champion, Grandmaster is the highest title a chess player can attain. Once achieved, the title is held for life, though exceptionally the title can be revoked for cheating. The title of Grandmaster, along with the lesser FIDE titles of International Master (IM), FIDE Master (FM), and Candidate Master (CM), is open to all players regardless of gender. The great majority of grandmasters are men, but 42 women have been awarded the GM title as of 2024, out of a total of about 2000 grandmasters. There is also a Woman Grandmaster title with lower requirements awarded only to women. There are also Grandmaster titles for composers and solvers of chess problems, awarded by the World Federation for Chess Composition (see List of grandmasters for chess composition). The International Correspondence Chess Federation (ICCF) awards the title of International Correspondence Chess Grandmaster (ICCGM). Both of these bodies are now independent of FIDE, but work in co operation with it. "Super grandmaster" is an informal term to refer to the world's elite players. In the past this would refer to players with an Elo rating of over 2600, but as the average Elo rating of the top players has increased it has typically come to refer to players with an Elo rating of over 2700. Super GMs, the number of whom has grown considerably over the years, have some name recognition in the world of sport and are typically the highest earners in chess. FIDE titles are only awarded at the quarterly FIDE Council meetings. Players who have qualified for the GM title but have not yet been awarded it are informally referred to as "GM elect".
Тарих
Бір саладағы сарапшыға "ұлы шебер" атауының қолданылуы 1590 жылдан бастап тіркелген. "Ұлы шебер" термині шахматпен байланысты алғаш рет 18 ақпан 1838 жылы "Bell's Life" журналында пайда болды, онда бір тілші Уильям Льюисті "біздің бұрынғы ұлы шеберіміз" деп атады. Кейін Джордж Уокер және басқалар Филидорды ұлы шебер деп атады, және бұл термин тағы бірнеше ойыншыға қолданылды. Зигберт Тарраш Карл Шлехтер, Давид Яновски, Франк Маршалл, Амос Берн және Михаил Чигориннен басым түсіп, Чемпионат бөлімін жеңіп алды. Бұл ойыншылар турнир мақсаты үшін ұлы шеберлер деп сипатталды. 1912 жылы Акиба Рубинштейн жеңген Сан-Себастьян турнирі ұлы шеберлердің турнирі ретінде танылды. Кейбір мәліметтер бойынша, 1914 жылы Санкт-Петербургте өткен шахмат турнирінде Ресей патшасы Николай II "Ұлы шебер" атағын ресми түрде берген, ол турнирді жартылай қаржыландырған.
1950 жылға дейінгі бейресми және кеңес қолданысы
1950 жылға дейін "ұлы шебер" термині кейде әлемдік деңгейдегі ойыншыларға бейресми түрде қолданылған. Халықаралық шахмат федерациясы (FIDE) 1924 жылы Парижде құрылды, бірақ сол кезде ресми атақтар тағайындалған жоқ. 1927 жылы КСРО-ның шахмат федерациясы неміс тілінен алынған "гроссмейстер" сөзі түрінде КСРО-ның ұлы шебер атағын орнатып, бекітті. Сол кезде совет ойыншылары өз елдерінен тыс жерде жарысқа қатыспады. Бұл атақ 1931 жылы Борис Верлинскийге, 1929 жылғы КСРО чемпионатының жеңімпазына берілгеннен кейін жойылды. 1935 жылы атақ қайта жаңартылып, Михаил Ботвинникке берілді, осылайша ол КСРО-ның алғашқы "ресми" ұлы шебері атанды. Верлинский өзінің атағын қайта алмады. Британдық Үндістанның Мир Сұлтан Хан, Германияның Пол Липке және Францияның Евгений Зноско-Боровский сияқты әлі тірі күшті бірнеше ойыншыларға атақ берілмеді. Сұлтан Ханға 2024 жылы GM атағы өскесінен кейін табысталды.
1953 жылғы ереже
Бастапқы ережелер бойынша марапаттау саяси мәселелерге тәуелді болды. Кеңес Одағынан Германияға эмиграциялаған Ефим Боголюбов, Әлихинмен Әлем чемпионаты үшін екі матч өткізгеніне қарамастан, Грандмастерлердің бірінші тобына енгізілген жоқ. Ол 1951 жылы он үш дауысқа қарсы сегіз дауыспен, бес адам қалысқанда марапат алды. Югославия оның өтінімін қолдады, бірақ қалған коммунистік елдер қарсы болды. 1953 жылы ФИДЕ ескі ережелерді жойды, бірақ бұрын назардан тыс қалған ескі шеберлерге атақ беруге рұқсат беретін ереже сақталды. Жаңа ережелер ФИДЕ Халықаралық гроссмейстер атағын келесі талаптардың бірін орындаған ойыншыларға берді:
Әлем чемпионы. Әлем чемпионатына үміткерлер турниріне қатысуға толық құқығы бар шеберлер немесе қатыспаған ойыншының орнын басып, кем дегенде 50 пайыздық нәтиже көрсеткен кез келген ойыншы. Белгілі бір стандарттарға сай келетін халықаралық турнирдің жеңімпазы және төрт жыл ішінде мұндай екі турнирде екінші орын алған кез келген ойыншы. Турнирде кем дегенде он бір тур және жеті немесе одан көп ойыншы болуы керек, олардың 80 пайызы немесе одан да көп бөлігі Халықаралық гроссмейстерлер немесе Халықаралық шеберлер болуы тиіс. Сонымен қатар, ойыншылардың 30 пайызы келесі Әлем чемпионатының үміткерлер турниріне қатысуға толық құқығы бар немесе соңғы он жылда мұндай турнирде ойнаған гроссмейстерлер болуы керек. Халықаралық турнирде немесе матчта жоғарыдағы (3) тармаққа тең қабілеттілікті көрсеткен ойыншы. Мұндай атақтарды біліктілік комиссиясы кем дегенде бес мүшесінің қолдауымен бекітуі керек.
The world champion. Masters who have the absolute right to play in the World Championship Candidates Tournament, or any player who replaces an absent contestant and earns at least a 50 percent score. The winner of an international tournament meeting specified standards, and any player placing second in two such tournaments within a span of four years. The tournament must be at least eleven rounds with seven or more players, 80 percent or more being International Grandmasters or International Masters. Additionally, 30 percent of the players must be Grandmasters who have the absolute right to play in the next World Championship Candidates Tournament, or who have played in such a tournament in the previous ten years. A player who demonstrates ability manifestly equal to that of (3) above in an international tournament or match. Such titles must be approved by the Qualification Committee with the support of at least five members.
1957 жылғы ереже
FIDE 1953 жылғы атақ регламентін шығарғаннан кейін, олардың біршама ретсіз екендігі мойындалды және регламентті қайта қарау жұмыстары басталды. 1957 жылы Венада өткен FIDE құрылтайында халықаралық төреші Джованни Феррантес (Италия), Александр (вероятно, Конел Хью О'Донель Александр) және Джанкарло Дал Верме (Италия) еңбегін ескере отырып, FAV жүйесі деп аталған жаңа регламент қабылданды. 1957 жылғы регламент бойынша ФИДЕ халықаралық гроссмейстер атағы автоматты түрде: Әлем чемпионына. Кез келген себеппен кандидаттар турниріне қатыспаса да, аймақтық турнирден кандидаттар турниріне қатысуға іліккен кез келген ойыншыға. Өз федерациясынан қатысушылар санының шектелуіне байланысты кандидаттар турниріне қатысуға лайықты болғанымен шығарылған кез келген ойыншыға. Кез келген ойыншы кандидаттар турниріне қатысып, кем дегенде 33⅓ процент ұпай жинаса. Регламент сонымен қатар біліктілік комиссиясының ұсынысы бойынша FIDE құрылтайында атақтар беруге рұқсат берді. Ұсынымдар іріктеу турнирлеріндегі көрсеткіштерге негізделген, ал қажетті ұпай турнирдегі гроссмейстерлер мен халықаралық шеберлердің үлесіне байланысты болды.
The world champion. Any player qualifying from the Interzonal tournament to play in the Candidates Tournament, even if he did not play in the Candidates for any reason. Any player who would qualify from the Interzonal to play in the Candidates but who was excluded because of a limitation on the number of participants from his Federation. Any player who actually plays in a Candidates Tournament and scores at least 33⅓ percent. The regulations also allowed titles to be awarded by a FIDE Congress on recommendation by the Qualification Committee. Recommendations were based on performance in qualifying tournaments, with the required score depending on the percentage of Grandmasters and International Masters in the tournament.
1965 жылғы ереже
1957 жылғы ережелердің тым бос екендігі туралы алаңдаушылықтар білдірілді. 1961 жылы ФИДЕ конгресінде гроссмейстер Милан Видмар ережелердің "жеткілікті еңбегі жоқ ойыншыларға халықаралық атақтар беруге мүмкіндік бергенін" айтты. 1964 жылы Тель-Авивте өткен конгресте ережелерге өзгерістер ұсыну үшін кіші комитет құрылды. Кіші комитет атақтарды автоматты түрде беруді жоюды, біліктілік көрсеткіштеріне сүйенген атақтарды беру әдістемесін сынады және Біліктілік комиссиясының құрамын өзгертуді ұсынды. Бірнеше делегат, соның ішінде гроссмейстер Мигель Найдорф, қолданыстағы ережелер халықаралық атақтардың құнын төмендетуге алып келеді деп сақтық танытты.
Бағалы қағаздар инфляциясы
Бартоломей Мацеяның Шахмат кәсіпқойлары қауымдастығы үшін дайындаған баяндамасында 2008 жылғы ФИДЕ конгресінде ұлы шебер атағының құнының төмендегені туралы пікірлер талқыланғаны жазылған. 1972 жыл мен 2008 жыл аралығында ұлы шеберлердің саны күрт өскенімен, Мацеяның сөзіне қарағанда, ...