Кіріспе
Окулезика – кинезиканың бір саласы болып табылады және көз қозғалысы, мінез-құлық, көзқарас және көзге байланысты сөзсіз коммуникацияны зерттейді. Терминнің нақты мағынасы зерттелетін салаға қарай (мысалы, медицина немесе әлеуметтік ғылымдар) аздап өзгеруі мүмкін. Коммуникацияны зерттеушілер "окулезика" терминін мәдени тұрғыдан өзгеретін назар аудару бейімділіктерін, көзқарасты және көздің басқа да жасырын білдіретін элементтерін зерттеу үшін қолданады. Ал медицина қызметкерлері осы терминмен пациенттің көру қабілетін, әсіресе ми немесе басқа жарақаттан кейін (мысалы, шайқап алудан кейін) өлшеуді байланыстыруы мүмкін.
2-өлшем: көздің қозғалысы
Көздің қозғалысы ерікті немесе еріксіз болуы мүмкін. Көздің түрлі қозғалыстары көз бағытын өзгерту, назар аударуын өзгерту, немесе көздермен заттарды қадағалау сияқтыларды қамтиды. Осы қозғалыстың 5 түрі: саккадтар, тегіс іздеу, конвергенция, вестибуло-окулярлық және оптокинетикалық қозғалыстар.
3-өлшем: көздің көретін көзінің кеңейуі
Шәкірттің реакциясы – шәкірттің ерікті немесе еріксіз түрде өзгеріп, кіші немесе үлғаюы. Шәкірттер нақты немесе көзге көрінетін жаңа объектілер пайда болғанда немесе олардың пайда болуының белгілері сезілгенде кеңейеді немесе тарылады.
4-өлшем: көздің бағыты
Көзбен байланыс жасау – ерікті немесе еріксіз түрде көз арқылы қарым-қатынас құру және күшті құштарлықты сезіну.
Теориялық және зерттеулер
Көптеген теоретиктер мен зерттеулер вербальды емес коммуникациямен байланысты, соның ішінде окулезиканы зерттеу де бар.
Рей Бёрдвистелл
Профессор Рей Бёрдвистелл – сөзсіз қарым-қатынас теориясының алғашқы негізін қалаушылардың бірі. Антрополог ретінде ол кинезика терминін енгізіп, оны бет-әлпеттер мен дене қимылдары арқылы жүзеге асырылатын қарым-қатынас және одан түзілетін мағына деп анықтады. Бёрдвистелл кинезиканы зерттеуге елу жылдан астам уақыт арнады. Ол осы тақырыпта екі кітап жазды: «Кинезикаға кіріспе» (1952) және «Кинезика және контекст» (1970). Сонымен қатар, ол адамдардың қарым-қатынасын бейнелейтін фильмдер түсіріп, олардың сөзсіз қарым-қатынас тәсілдерін жайлап көрсету арқылы зерттеді. Ол нәтижелерін жариялап, ым-ишаралар мен мінез-құлықтың жалпы аудармасын жасауға тырысты, бірақ кейіннен дене тілінің әрбір түрін нақты бір мағынамен байланыстыру мүмкін емес екенін мойындады. Бёрдвистеллдің окулезиканы зерттеуі фильмді пайдалану арқасында зор жетістікке жетті. Ол бір зерттеуде балалардың ата-аналарынан үйренген іс-әрекеттерді орындағанда көздерін қандай бағытта және қандай нысандарға қаратып жатқанын түсірді.
Пол Экман
Доктор Пол Экман – психолог, ол бес он жылдан астам уақыт бойы сөзсіз қарым-қатынасты, әсіресе бет-әлпеттерді зерттеуде тәжірибе жинақтаған. Ол оннан астам кітап жазды, бірлесіп авторлық құрады және редакторлық жасады, сондай-ақ окулетика саласында 100-ден астам мақала жариялады. Ол сонымен қатар "Lie to Me" телешоуына кеңесші ретінде қызмет етті және қазіргі уақытта Далай-ламамен бірге адамдарға жан тыныштығына қол жеткізу үшін эмоцияның мінез-құлыққа тигізетін әсері туралы білуді арттыру бойынша жұмыс істеп жатыр. Экманның бет-әлпеттерді зерттеу жұмыстарына окулезика мен басқа да бет-әлпеттік қозғалыстар, көздің мінез-құлқы және жекелеген жарақатты оқиғаларды еске түсіргенде көзді физикалық түрде жабу арасындағы байланыстарды анықтауға бағытталған зерттеулер, сондай-ақ оның өзіндік термині – "Дюшен күлімсіреуі" (Guillaume Duchenne атымен аталған) кіреді, ол шынайы күлімсіреген кезде orbicularis oculi, pars orbitalis бұлшықтарының еріксіз қозғалыстарымен байланысты. Ең маңыздысы, окулезика бет-әлпеттік әрекеттерді кодтау жүйесінде (FACS) маңызды рөл атқарады, бұл жүйе доктор Экман мен оның әріптестері жасаған микро-экспрессиялардың дерекқоры болып табылады.
Роберт Плутчик
Роберт Плутчик – эмоцияларды мінез-құлық пен ишаралар арқылы жеткізуді зерттеген психолог. Оның көптеген мақалалары мен кітаптарында эмоцияның сөзсіз қарым-қатынасқа тигізетін әсері, сондай-ақ осы мінез-құлық пен ишаралардың эмоцияларға тигізетін әсері талқыланады. Профессор Плутчиктың окулесика саласындағы еңбектеріне "бет әлпетінің синтезі" зерттеулері кіреді, ол көз арқылы білінетін мінез-құлық пен маңдай және ауыздың мінез-құлықтары арасындағы байланысты анықтауға бағытталған.
Көз қозғалысы сезімталсыздандыру және қайта өңдеу
Д-р Франсин Шапиро көз қозғалысын сезгізу және қайта өңдеу (EMDR) емдеуін посттравматикалық стресс бұзылысы (ПТСР) сияқты ауруларды емдеу үшін жасады. EMDR көз қозғалысы арқылы адаммен байланысады, бұрынғы травматикалық оқиғалардың мағынасын жаңартуға және оларды өңдеуге көмектеседі.
Бәсекеге жатпайтын көзқарас теориясы
Психолог және психотерапевт Карлос Прада ұсынған теория, көру жүйесінде доминанттылықтың берілуі мен өңделуіне арналған нақты жолдардың бар екенін көрсетеді. Бұл жолдар басым көзден көру қабығына, содан кейін нақты танымдық модульге өтеді. Нақтырақ айтқанда және ми функциясының нақты жақталуына байланысты: Оң қолды адамдарда: оң көз → көру жүйкесі (көру хиазмасы арқылы) → көру қабығы → танымдық модуль. Сол қолды адамдарда: сол көз → көру жүйкесі → көру қабығы → танымдық модуль. Екі қолды адамдарда: ми функциясының жақталуына сәйкес, кез келген екі жол арқылы. Ұсыныстың ғылыми сипатына қарамастан, автор көздің үстемдігінің берілуі басталатын үстем көзге тікелей қарамаудың, тұлғааралық қарым-қатынастар үшін тиімді екенін атап көрсетеді (теория бойынша). Көзбен байланыс арқылы билік пен үстемдік үшін күрес орнатылатындықтан, сонымен қатар көзбен байланысты ұстап тұру шыншылдықтың, өзіне сенудің және сенімділіктің дәлелі саналатындықтан, ол көзбен байланысты үстем емес көзге қарап ұстауды ұсынады, осылайша доминанттылықтың нақты жолдарынан аулақтауға болады. Бұл тұлғааралық қарым-қатынастарды едәуір жақсартады. Әмпирикалық деректерден алынған тәжірибе және жеке адамдар арасындағы ми функциясының жақталу ерекшеліктерін ескере отырып, ол тиімді техниканың оң қолды адамдардың сол көзіне (басым емес) және сол қолды адамдардың оң көзіне (басым емес) қараудан тұратынын ұсынады. Тұлғааралық қарым-қатынастардың жақсаруы жаңа қарым-қатынастарды орнатуда да, бұрыннан қалыптасқан қарым-қатынастарда да орын алады.
In right handed: right eye → optic nerve (through optic chiasm) → visual cortex → cognitive module. In left handed: left eye → optic nerve → visual cortex → cognitive module. In ambidextrous: through any two pathways, according lateralization of brain function. Despite the scientific nature of the proposal, the author emphasises the benefits for interpersonal relationships of avoiding looking directly at the dominant eye through which the transmission of ocular dominance is initiated (as proposed by the theory). As a struggle for power and dominance is established through eye contact, and at the same time, as maintaining eye contact is considered to be a proof of sincerity, self confidence and credibility, he suggests that eye contact should be maintained staring at the non dominant eye, thus avoiding the specific routes of dominance transmission. This will mean a substantial improvement in interpersonal relationships. From the experience that empirical evidence provides and valuing the characteristics of lateralization of brain function between individuals, he proposes that the appropriate technique consists in staring at the left eye (non dominant) of right handed people, and at the right eye (non dominant) of left handed people. The improvement in interpersonal relationships would take place as much in the case of establishing new relations as in already established ones.
Сөзбе-сөз қарым-қатынастағы мәдени айырмашылықтар
Доктор В. Барнетт Пирс өзінің "Мағынаның үйлестірілген басқаруы" (CMM) атты эссесінде адамдардың мәдениеттен сіңірген немесе ұрпақтан-ұрпаққа жеткен анықтамалық нүктелерге сүйене отырып, қарым-қатынаста мағынаны қалай түсінетінін талқылайды. Уинстон Брембак: "Басқа біреудің тілін білу, ал оның мәдениетін білмеу – өзін ақымаққа шығарудың тиімді жолы" деген еді. Мәдениет – дегеніміз, бір топ адамды ерекшелендіретін барлық сөзсіз қарым-қатынас, әдет-ғұрыптар, ой-пікірлер, тіл және материалдық мәдениет. Брембек тіл ғана емес, қарым-қатынастың да маңызды рөл атқаратынын жақсы білген. Көптеген сөзсіз қарым-қатынастардың түсіндірілуі санасыз деңгейде жүрсе де, бізге айтылған сөз бен оның нақты мағынасын ажыратуға көмектесетін мәдени ұқсастықтар бар. Алайда, мәдениеттер арасындағы сөзсіз қарым-қатынастың ерекшеліктерін жалпылау қиын, себебі әлемдегі тілдердің сан алуандығындай, сөзсіз қарым-қатынаста да көптеген мәдени айырмашылықтар кездеседі. Егер адам басқа біреудің сөзсіз қарым-қатынасын өзінің мәдени нормалары арқылы түсіндірсе, мәдениаралық өзара әрекеттесуде қате түсініктер, дұрыс емес интерпретациялар мен ұғынбаушылықтар туындайды.
Батыс Тынық мұхит елдері
Көптеген Батыс Тынық мұхиты елдері ортақ мәдени дәстүрлерді бөліседі. Мысалы, мектепте балаларға мұғалімнің көмекейіне немесе галстук тоғасының түйініне қарауға үйретеді. Бұл ересек жасқа жеткенде де жалғасады, себебі көптеген Азия мәдениеттерінде жоғары лауазымды адаммен сөйлескенде құрмет көрсету мақсатында көздерін төмен түсіреді.
Шығыс Азия және Солтүстік Африка
Шығыс Азия және Солтүстік Африка мәдениеттерінің көптегенінде, мысалы Нигерияда,[6] үстем адамға көзбен тіке қарамау да сыйлылықтың белгісі саналады. Әңгімелесушінің үнемі үзіліссіз көзбен байланыс жасауы Батыс мәдениеттерінде де жарамсыздық тудыруы немесе көңілді алаңдатуы мүмкін.
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарында көзбен байланыс әдетте құрмет, назар және шыншылдықпен байланысты реттеушілік қызмет атқарады. Американдықтар тікелей көзбен қарасуды ашықтық пен сенімділікпен байланыстырады.
Мәдениеттің айырмашылығы
Барлық мәдениеттерде қарым-қатынас жасайтындар мен көшбасшылар өзгелердің іштей сезімдерін байқағандықтан сәттілікке жетеді. Кейде адамның әрекеттері оның мәдениетіне немесе тәрбиесіне байланысты болады, ал кейде ол оның сезімінен туындайды. Шебер қарым-қатынас жасайтындар екеуінің аражігін ажырата біліп, байқағандарына сүйене отырып тиімді қарым-қатынас құра алады. Окулестика жеке ғылым емес. Көздің қозғалысы мен мінез-құлқынан алынған мәліметтерді гаптика, кинетика, немесе иіс сезімі сияқты басқа да сөзсіз белгілермен үйлестіру, бақылаушыға адамның мінез-құлқы туралы толыққанды және нақты көрініс береді. Әлеуметтік ғалымдардың пікірінше, адамдар басқа мәдениеттердің ерекшеліктерін түсіну алдында, өз мәдениетін жақсы білуі керек. Өз мәдениетімізді зерттей отырып, біз өзімізді айналамыздағылардан қаншалықты ерекшеленетінімізді түсінеміз. Тек содан кейін ғана біз өзгелердің мәдениеттеріндегі айырмашылықтарды байқай аламыз. Соңында, біз мәдениеттерді бойымызға сіңіруіміз керек, яғни өз мәдениетімізден ешқандай құндылықтарымызды жоғалтпай, тиімді жұмыс істеуге көмектесетін басқа мәдениеттердің ерекшеліктерін қабылдауымыз керек. «Сөзсіз қарым-қатынас» кітабында Найн Карт былай дейді: «Біз басқа мәдениеттердегі, тіпті өз мәдениетіміздегі кіші мәдениеттердегі адамдармен тиімді қарым-қатынас жасау үшін, теледидардағы арналарды ауыстырғандай, мәдени каналдарды дамытуға, жетілдіруге және үнемі жаттығуға тиіміз. Бұл бізге өзге мәдениетке көшіп, онда өмір сүрудің қиындықтары мен ыңғайсыздықтарынан сақтануға көмектеседі. Осы дағдыны меңгергенде, біз өзгелерді және олардың өмір салтын қабылдауды оңай және қанағаттанарлық деп табамыз».