Африка миссионерлері: Ақ әкелер тарихы

Кіріспе

Ақ аталар, ресми түрде Африка миссионерлері (Missionarii Africae) деп белгілі және MAfr деп қысқартылатын, 1868 жылы Алжир архиепископы Шарль Марсиал Аллеман Лавигери құрған, Рим Папасының құқығымен бекітілген (ерлерге арналған) Рим католик қоғамы. Қоғам негізінен Африкада жақтандыру және білім беру ісіне бағытталған. 2021 жылы Африка миссионерлерінің 36 ұлттан 1428 мүшесі 42 елде 217 қауымдастықта жұмыс істеді. Олар діндерін білдіретін белгі ретінде, маработтардың мисбахасына ұқсас, айқышпен бірге шағаладан жасалған розарийді мойындарына тағушы еді. 1878 жылы бірнеше миссионерден тұратын керуен Момбаса портына жетіп, үш айлық сапардан кейін Виктория көліне жетті. Ақ аталар Замбиядағы ең ірі миссионерлік қоғам болды, сонымен қатар елге ең ерте қоныс аударғандардың бірі еді. Олардың алғашқы станциясы 1891 жылы (британдық билік орнағанға дейін) Танганьика-Малави дәлізіндегі Мамбуэ халқының арасында құрылды. Мамбуэ халқын Солтүстік Замбияның саяси және тілдік жағынан күшті этникалық тобы – Бемба халқы мазалап, Ақ аталар оларға қарсы күш-жігерін жұмсады. 1898 жылы Найаса викариатының епископы Джозеф Данпон Чилубула миссиясын құрғаннан бастап, Любенбаны Ақ аталардың отарлауы басталды. Бұл миссионерлік қоғамға Солтүстік Родезиядағы басқа миссионерлік қоғамдардан гөрі өз жұмысын одан әрі кеңейтуге мүмкіндік берді. 1930 жылдардың ортасына қарай Ақ аталардың жиырмаға жуық миссиясы болды, олардың барлығы қазіргі Солтүстік Луапула және, шамалы дәрежеде, Замбияның шығыс провинцияларында орналасқан. Сонымен қатар, Угандада сөйленетін луганда тілінің көптеген құжаттары, мысалы, грамматика, сөздіктер және жеке мақалалар ағылшын немесе француз тілдерінде жазылған. Мұның бәрі 1885 және 1921 жылдар аралығында француз католик миссионерлік қауымы – Ақ аталардың отарлау тарихына әсерінен туындайды. 1879 жылы Виктория көлі аймағына келген Ақ аталар француз тілінде луганда тілінің алты грамматикалық еңбегі мен сөздігін жариялады. Алжирдегі Ақ аталар миссионерлері жас құл Адриен Атиманды құн төлеп сатып алып, оның білім алуына жағдай жасады. Атиман кейіннен Каремадағы Ақ аталардың медициналық катехизисі болды және оның құлдыққа түсуі, содан кейінгі бостандығы және Ақ аталардың миссиясына енуі туралы маңызды автобиографиялық еңбекке жауапкер болды. 1882 жылы Киелі Тақтың өтініші бойынша Ақ аталар Иерусалимде грек мельхиттер діни қызметкерлерін даярлау үшін Сент-Анна семинариясын құрды. Семинария 1967 жылға дейін жұмыс істеді. 1894 жылы Француз Суданында (қазіргі Мали) миссионерлік станция құрылды.

The White Fathers , officially known as the Missionaries of Africa (Missionarii Africae) and abbreviated MAfr, are a Roman Catholic society of apostolic life of Pontifical Right (for Men) founded in 1868 by then Archbishop of Algiers Charles Martial Allemand Lavigerie. The society focuses on evangelism and education, mostly in Africa. In 2021, there were 1,428 members of the Missionaries of Africa of 36 nationalities, working in 42 countries, in 217 communities. They wore their rosary with crucifix as a necklace and token of their religion, in imitation of the misbaha of the marabouts. In 1878, a caravan of several missionaries arrived at the port of Mombasa, and after a three month trek reached Lake Victoria. The White Fathers were the largest missionary society to operate in Zambia, as well as one of the earliest to settle in the country. Their first station was among the Mambwe, in the Tanganyika Malawi corridor, established in 1891 (prior to the establishment of British rule). The Mambwe had been harassed by the politically and linguistically stronger ethnic group of Northern Zambia, the Bemba, towards whom the White Fathers directed subsequent efforts. The establishment of the Chilubula mission by the bishop of Nayasa Vicariate, Joseph Dunpont, in 1898, marked the beginning of the White Fathers’ colonisation of Lubemba. This allowed the missionary society to extend their work further than any other missionary society in Northern Rhodesia. By the mid 1930s, the White Fathers had around twenty missions, all of them located in present day Northern Luapula and, to a lesser extent, Eastern provinces of Zambia. In addition, many of the documentations of the language of Luganda, spoken in Uganda, such as grammars, dictionaries and individual articles are in English or French. This can all be traced back to the French Catholic Missionary Congregation of the White Fathers and their impact on colonial history, between 1885 and 1921. The White Fathers who arrived at Lake Victoria region in 1879, published six Luganda grammars and dictionaries in French. White Father missionaries in Algeria ransomed a young slave, Adrien Atiman, and arranged for his education. Atiman subsequently became a medical catechist with the White Fathers at Karema, and was responsible for a significant autobiographical account of his enslavement, subsequent freedom and integration into the White Fathers' mission. In 1882, at the request of the Holy See, the White Fathers established St. Anne's Seminary at Jerusalem to train Greek Melchite clergy of that rite. The seminary would operate until 1967. In 1894 a mission in French Sudan (now Mali) was founded.

Құрылу

Қазіргі уақытта ақ әке болу процесі бұрынғыдан әлдеқайда ұзақ. Дайындық процесін аяқтау үшін үміткерлер алдымен бір жыл дайындық орталығында өткізуі керек. Содан кейін 3-4 жыл бойы философияны оқиды. Келесі қадам – Африкадағы үш орталықтың бірінде өтетін рухани жыл. Олардың екеуі ағылшын тілінде, ал біреуі француз тілінде. Оқудың соңғы, 4 жылдық кезеңі Африкада немесе Иерусалимде өтеді. Ақ әкелер аймақтық үйлерде тұратын, әр үйдің құрамында үш мүше болуы міндетті. Бас ұстаз қоғамның төрағасы болып табылады және алты жыл сайын шлюз арқылы сайланады. Бұл аймақтық үйлерде ақ әкелердің алға қойған мақсаттары мен жетістіктері туралы көптеген архивтік құжаттар кездеседі. Танзаниядағы Мванзадан тыс орналасқан аймақтық үйдің архиві ақ әкелер өмір сүрген және жұмыс істеген аймақтардағы зерттеулер туралы мәліметтер береді. Архивте жылдық есептер мен "Хроника триместрінің" толық жинағы бар, онда ақ әкелердің 1880 жылдардан 1950 жылдардың соңына дейінгі мақсаттарын іске асыру барысы көрсетілген. "Хроника триместрі" жылына төрт рет жарық көрді, онда миссия және оның айналасындағы аймақтар мен қоғамдағы жұмысы туралы ақпараттар жарияланды. Жылдық есептерде миссионерлердің саны, катехистер, неофиттер, катехумандар, түрлі санаттағы крещение рәсімдері, некелер, зікірлер, растаулар және әр миссионерлік стансадағы мектепке баратын ұлдар мен қыздардың саны сияқты әртүрлі статистикалық мәліметтер келтірілген. Осы жазбалар мен есептерде білім беру маңызды мақсаттардың бірі болды.

Көшбасшылық

1874 жылдан бастап архиепископ (кейін кардинал) Чарльз Марсиал Аллеман Лавигери басшылығымен Бас жоғарғылар қоғамның жалпы басшылығын жүзеге асырды. 1892 жылы Чарльз Марсиал Аллеман Лавигери қайтыс болғаннан кейін, Бас супериор лауазымы толыққанды басшылыққа айналды, өйткені олардың жұмысын енді кардинал немесе архиепископ бақыламайтын болды. Бүгінде Бас кеңестің басшысы – Замбиядан келген Бас супериор, әке Стэнли Лубунго, және оның төрт көмекші кеңесшісі бар: Дидье Савадого (Буркина-Фасо), Фрэнсис Барнс (британдық), Мартин Греньер (канадтық) және Игнатиус Анипу (ганалық). Бұл тұлғалардың нақты жауапкершіліктері бар, мысалы, қандай елдермен байланыс жасау, бұл оларға Римге оралудан бұрын түрлі аймақтарға сапар шегуге мүмкіндік береді. Кеңесте қызмет ететін және басшылыққа ие болатын әрбір адам сайланады, келесі сайлау 2022 жылы өтеді. + Лауазымдағы жылдары Бас жетекшілер 1874 1880 әке Франсиск Дегерри 1880 1885 әке Жан Батист Фрезал Шарбоннье (кейін епископ) 1885 1886 әке Леонс Бриду (кейін епископ) 1886 1889 әке Франсиск Дегерри 1889 1894 Епископ Леон Ливинхак (кейін архиепископ) 1894 11 қараша 1922 Архиепископ Леон Ливинхак 1922 1936 әке Пол Войлар 22 сәуір 1936 – 30 сәуір 1947 Епископ Жозеф Мари Бирро 5 мамыр 1947 – 1957 Епископ Луи Мари Жозеф Дюрье 1957 1967 әке Леон Волкер 1967 1974 әке Теоз Ван Астен 1974 1980 әке Жан Мари Вассер 1980 1986 әке Роберт Мари Гей (кейін епископ) 1986 1992 әке Этьен Рено 1992 1998 әке Готард Роснер 1998 2 маусым 2004 әке Франсуа Ришар 2 маусым 2004 – 31 мамыр 2010 әке Жерар Шабанон 31 мамыр 2010 – 17 ақпан 2016 әке Ричард Бааобр (2016 жылдың басында Гананың Ва епископы болды) 27 мамыр 2016 – қазіргі уақытқа дейін әке Стенли Лубунго

Қазақстан

Бір кезде ақ аталар Замбиядағы ең ірі миссионерлік қоғам болды. 1891 жылы ақ аталар Танганика-Малави дәлізінде Мамбе тайпасының арасында, солтүстік-шығыс Замбиядан шыққан этникалық топтың арасында алғашқы бекетін құрды. Бұл құрылым оларды елдегі ең ерте қоныстанғандардың бірі етті, тіпті 1885 жылғы Берлин конференциясынан кейін Британдық үкіметтің орнауынан бұрын, Замбия аумағын британдық билікке бергеннен бұрын. 1895 жылы Жозеф Дюпон Мамбе миссиясын басқарды. Ол өзінің күш-жігерін Солтүстік Замбиядағы үстем этникалық топқа – бемба тайпасына жұмсады. Жозеф Дюпон бемба патшалығына хабарласты. Бұл әрекет Лавижердің нұсқауларымен үйлесімді болды. Құрылтайшы кардинал «Кловис моделіне» сенді: бұл модель Замбияның жергілікті халқын христиандыққа айналдыруға бағытталған стратегия болды. Стратегияның мәні – ең алдымен патшаны дінге көндіру, содан кейін халықтың оған еріп, христиан дінін қабылдауы. Ақ аталар кем дегенде бірнеше бемба тайпалық өкілдерін христиандыққа айналдыруда сәтті болды деп мәлімдеді. Алайда, осы аймақта жанама отарлық билік жүргізуді қалаған Ұлыбритания 1900 жылға дейін француздық ақ аталарға миссиялар құруға рұқсат бермеді. Бірақ 1930 жылдарға қарай ақ аталар Замбияның шығыс провинцияларында орналасқан жиырма миссияны басқарды. Бүгінде Лусакада «Ақ аталардың» бас кеңсесі орналасқан, онда архивтік жинақ сақталады және 2001 жылы отец Хьюго Хинфелар оны жаңартты. Бұл архивтік жинақ жеке болып саналады. Дегенмен, зерттеушілер сұраған жағдайда оған қол жеткізе алады. Қазіргі уақытта оны Қоғамның Бас хатшылығы басқарады, ал архивистің қызметін отец Доминик Арно атқарады. Бүгінде қоғамның ресми тілдері француз және ағылшын тілдері болғанымен, көптеген жазбалар мен шектеулі электрондық жинақ француз тілінде ұйымдастырылған. Архивте олардың негізін қалаушы кардинал Лавижердің хаттары, есептері, жалпы басқару және жарияланымдары сақталған. Осындай аймақтық архив Танзанияның Мванза қаласында да бар, ол бұл аймақта жұмыс істеген «Ақ аталардың» қызметін егжей-тегжейлі сипаттайды. Шағын болғанымен, ол қоғамның миссиясы туралы құнды мәліметтер береді және «Жылдық есептер» сияқты құжаттарды қамтиды. Соңғысы «Ақ аталардың» жұмысына қатысты статистиканы жинақтайды, әпкелер санынан бастап крещение рәсіміне дейін. Мұндай жазбалар Римде жоқ, бұл орталық архивтен ғана емес, әртүрлі архивтік көздерді іздеудің маңыздылығын көрсетеді. 20 ғасырдағы «Ақ аталардың» миссионерлік жұмысына қатысты фотоархивтерді Смитсонов институты сияқты әртүрлі архивтерде табуға болады, онда миссиялар мен олардың жанында тұратын африкалықтардың суреттері сақталған, мысалы, Руанда мен Бурундиде. Ұқсас фотосуреттер Бірмингем университетінің архивінде де бар және бірнеше африкалық елдердегі миссионерлік жұмыстың әртүрлі аспектілерін көрсетеді.

The White fathers were once the largest missionary society in Zambia. In 1891, the White Fathers established their first station among the Mambwe, an ethnic group from northeastern Zambia, in the Tanganyika Malawi corridor. This establishment makes them the earliest to settle in the country, even before the effective inception of British rule after the Berlin Conference in 1885 which gave the Zambia territory to the British power. In 1895 Joseph Dupont took over the Mambwe mission. He directed his effort toward the dominant ethnic group in Northern Zambia, the Bemba. Joseph Dupont then contacted the Bemba royalty. This action was in line with Lavigerie's instructions. The founding Cardinal believed in the ‘Clovis Model’: this model was a strategy of conversion in order to Christianise the indigenous people from Zambia. The strategy consisted of the idea that you needed to persuade the King to convert first and then the population will follow and convert to Christianism as well. The White Fathers claimed to be successful in converting at least some of the Bemba to Christianity. However, Britain, which wanted to exercise indirect colonial power in this area, refused to allow the French White Fathers to set up missions before 1900. But, by the 1930s, the White Fathers oversaw twenty missions located in the eastern provinces of Zambia. Even today, Lusaka, is home to the ‘White Fathers’ headquarters, where the archivale collection remains, and was updated in 2001 by Father Hugo Hinfelaar. This archival collection is deemed private. However, researchers can gain access on request. They are currently managed by the General Secretariat of the Society, and their archivist is Father Dominique Arnauld. Whilst today the official languages of the society are French and English, most records and the limited electronic collection are organised in the French language. The archives hold a variety of materials ranging from correspondence, reports, general administration and publications from their founder Cardinal Lavigerie. A similar regional archive exists in Mwanza, Tanzania and details the activities of the ‘White Fathers’ who worked in this area. Although small, it provides a valuable insight into the societies missions and contains documents such as the ‘Reports Annuels’. The latter compiles statistics related to the ‘White Fathers’ work, ranging from the number of Sisters to baptisms. Records such as this are not available in Rome, demonstrating the importance of seeking various archival sources and not solely those from the central archive. Photographic archives related to the ‘White Fathers missionary work from throughout the 20th century can be found in various archives such as in the Smithsonian, which provide images of the missions and the Africans living near them in Rwanda and Burundi. Similar photographs exist in the University of Birmingham archives and detail a variety of missionary work in several African countries.