Кіріспе

Наполеон соғысының генералы Жан Максимилиан Ламарк (22 шілде 1770 – 1 маусым 1832) – француз революциялық соғыстары мен Наполеон соғыстарының француз генералы, кейіннен француз парламентінің мүшесі болды. Ламарк Наполеонның көптеген жорықтарында өзгеше көзге түсті. Ол әсіресе Каприді британдықтардан басып алғаны және 1815 жылы Вандеядағы роялистік күштерді жеңгенімен есімдері шешілді. Соңғы жорық Наполеоннан зор мақтау алды, ол Ламарк "керемет істер жасағанын, тіпті менің үміттерімнен де асып түскенін" айтты. Бурбон монархиясы қайта орнатылғаннан кейін Ламарк ежелгі тәртіптің қайта оралуына қарсы күресті. 1830 жылғы революцияда Бурбон әулеті құлатылғаннан кейін, ол олардың жақтастары – легитимистердің кез келген көтерілісін басуға арналған күштерге қолбасшылық етті. Бірақ ол көп ұзамай Людовик Филипптің жаңа конституциялық монархиясын сынап, оның адам құқықтары мен саяси бостандықты қолдамағанын айтты. Сондай-ақ ол Польша мен Италиядағы революциялық күреске француз тарапынан қолдау көрсеруді жақтады. Ламарктын көзқарастары оны халыққа танымал есімге айналдырды. Оның қазасы 1832 жылғы Париждің маусым көтерілісіне түрткі болды, бұл оқиға Виктор Гюгоның "Кешірімсіздер" романында бейнеленген.

Ерте өмір

Францияның Ландес департаментіне қарасты Сент-Север қаласында туған Ламарк, күшті және ықпалды отбасының мүшесі болды. Оның әкесі Пьер Жозеф Ламарк (1733–1802) – Сент-Севердің заңгері және сенаторы болған. Оның інісі Жан Жак Ламарк (1737–1809) теологиялық колледждің директоры болды және Террор кезінде қуғынға ұшырады. Ламарктың әкесі 1789 жылғы Генералдық Штаттардың үшінші қабат өкілі болып сайланды және Теннис кортына ант берді. Ол Ұлттық құрылтай жиналысының мүшесі болды. Ламарк 1791 жылы әскерге қосылып, әкесімен бірге Парижге келді. Ол революцияның басындағы және дін қызметкерлеріне қарсы қозғалыстарға қатысты. Жақында өлтірілген Жан-Поль Маратқа ескерткіш орнату үшін мәрмәр алтарьды алып тастағаннан кейін, Вабрес соборының ішін бұзып, өртеп жіберген батальонның құрамында болды.

Революциялық соғыстар

1792 жылдың қаңтарында Ламарк 4-ші Ландес батальонына гранадир ретінде қатысты және 1793 жылдың 3 сәуірінде лейтенант болып тағайындалды. Мамыр айында ол Батыс Пиреней армиясындағы Теофил Коррет де ла Тур д’Овернь бастаған «тозақтық колонна» қатысқан гранадирлер капитаны болды. 1794 жылдың 6 ақпанында екі рет жараланды, тағы бір рет шенді жоғарылатып, Рейн армиясына ауыстырылды. Ол Энген (1800 жылдың 3 мамыры), Месскирх (1800 жылдың 4-5 мамыры), Биберах (1800 жылдың 9 мамыры), Хохштадт (1800 жылдың 19 маусымы) және Хоэнлинден (1800 жылдың 3 желтоқсаны) шайқастарына ерекше көзге түсіп қатысты. Ламарк Рошсервиер шайқасындағы бүліктерді жеңді, бірақ Ватерлоо шайқасында Наполеонның жеңілісі осы жеңісті күшін жойды. Наполеон кейіннен Ламарк еңбегін жоғары бағалады: «Кризистің ең қиын кезінде мен жіберген Ламарк керемет істер жасады, тіпті мен күткеннен де артық еңбек етті».

Кейінгі өмірі

Ватерлоодан кейін Наполеон Франциядан қайта жер аударылды. Ламарк қайта орналасқан Бурбондар тарапынан жазаланды және алдымен Брюссельге, содан кейін Амстердамға жер аударылды. Ламарк Польша мен Италиядағы конституциялық еркіндіктерді қорғауы Францияда кеңінен қолдау тапты. К. А. Файфтың пікірінше, "француз ұлтының көп бөлігі" Луи Филипптің еркіндік идеалдарына қиянат жасағанын сезінген: "Луи Филипптің Польша мен Италияның басып алушыларына қарсы қылышын шығармауы және олардың жеңілуіне рұқсат етуі Францияның абыройына жасалған кешірілмейтін құқық бұзушылық болды". 1830 жылғы 21 тамызда Ламарк Құрмет легионының Ұлы кресімен марапатталды.

Өлім және маусым көтерілісі

1832 жылы Ламарк холерамен ауырады, сол кезде Францияда эпидемия болды. Тарихшы Марк Трауготтың айтуынша, "халыққа қатысты дене және экономикалық жағдайға төнген қауіптен туған қорқыныш пен наразылық Ламарқтың ауруға шалдыққанда аса күшті деңгейге жеткен еді". Ол 1 маусымда қайтыс болды. Бір топ студенттер табын көтеріп бара жатқан арбаны бақылауға алды. Сәрсенбі процессиясы Бастилия алаңына бұрылды, онда Республиканы қолдайтын сөздер айтылды. Көрермендердің бірі "Еркіндік немесе Өлім" деген жазуы бар қара жиекті қызыл туды желбіреткенде, халық көтеріліске шығып, үкімет әскерлерімен атыс басталды. 5-6 маусымдағы тәртіпсіздіктер бонапартистер мен республикашылдардың ықпалымен туды және маусым көтерілісі деп аталатын бүлікке әкелді. Ол Армия мен Ұлттық гвардия тарапынан басып тасталды; қақтығыс барысында шамамен 800 адам қаза тапты немесе жараланды. Ламарқтың жерлеу рәсімінен кейін зорлық-зомбылық орын алғанмен, тарихшылар Ламарқтың өлімін көтерілісшілерге ыңғайлы сылтау ретінде қарастырады. Республикашылдар арасында, әсіресе 1830 жылғы барикадаларда қан төккендердің арасында, "көңілдерінде күйіп тұрған наразылықтар" болды, олар өз революцияларын Луи Филиппті патша етіп тағайындаған мүмкіндікшілдер тобының "ұрлап алғанын" сезінді.

" Қасіретшілер "

Виктор Гюгоның "Күнізшілер" романы генерал Ламарктың қайтысына байланысты болған қысқа көтеріліс туралы ойдан шығарылған оқияны қамтиды. "Күнізшілер" романында Гюго Ламаркты кедейлердің жақтасы ретінде көрсетеді. Гюго Ламарк туралы: "Ол болашақтың мүмкіндіктерін қабылдағаны үшін халықтың сүйіктісі болды, ал императорға адал қызмет еткені үшін қара халықтың ықыласына бөенді" дейді. Гюго Ламаркты француздық мақтаныш пен ар-намыстың символы ретінде бейнелейді:

1815 жылғы шарттар оны жеке қорлау секілді ашуландырды. Ол Веллингтонды тікелей жек көріп, бұл халыққа ұнады; және он жеті жыл бойы аралық оқиғаларға көп мән бермей, Ватерлоо үшін қайғысын ұлықтап сақтады. Өлім күресінде, соңғы демінде ол жүз күннің офицерлері сыйлаған қылышын құшақтап өлді. Наполеон "армия" деген сөзді айтып көз жұмды, ал Ламарк – "отан" деген сөзді айтты. Роман бойынша, көтеріліс тарихтағыдай сәтсіз аяқталады, бірақ роман мен оның түрлі кино, радио және сахналық қойылымдарында романтикалық бейнеленеді.

Жазбалар

Бельгия мен Голландиядағы алғашқы жерсіндіруінде Ламарк өзін әдебиетке арнап, Джеймс Макферсонның Оссиан поэмаларын француз тіліне аударды. Алғы сөзінде ол ежелгі каледониялықтардың мәдениетін сипаттайды және Оссиан поэзиясын романтизм идеялары тұрғысынан талдап, Вергилий, Тассо, Мильтон және Гомермен салыстырады. Ол сондай-ақ генерал Максимилиан Ламарктың әрекеттерін ақтау үшін "Генерал Максимилиан Ламарк қорғанысын" жариялады. Оның автобиографиялық "Меморьес и сувенирлер" атты еңбегі 1835 жылы оның отбасы тарапынан өңделіп, басылды. Оның британдық әскери құрылымдарды талдауы, "Quelques observations sur l'exercice des troupes Anglaises" Барон Жюшеро де Сен-Денидің "Armée britannique: manoeuvres d'infanterie" (1828) еңбегінде жарияланды.