Кіріспе
Артықшылықты дауыс беру жүйесінің түрі
Реттелген дауыс беру жүйелерінің бірі – жеке дауыстың жарамсыз (“қақырық” немесе “бейресми”) деп танылуын болдырмау үшін, дауыс берушінің ең аз қанша таңдау жасауы керек деген мәселе. Мүмкіндіктер: Толық артықшылықты дауыс беру (FPV) барлық кандидаттарды тізімдеуді талап етеді. Факультативтік артықшылықты дауыс беру (OPV) тек дауыс берушінің бірінші таңдауын көрсетуді талап етеді. Жартылай факультативтік артықшылықты дауыс беру кандидаттардың жалпы санынан кем емес, бірақ біреуден көп таңдау жасауды талап етеді. Реттелген дауыс беру жүйелерінде әдетте дауыс берушіге кандидаттардың атына 1, 2, 3 және т.б. сандарын жазу қажет болады, осы ретпен бірінші, екінші, үшінші және т.б. таңдауларын көрсетеді. OPV және жартылай факультативтік жүйелерде дауыс беруші тізімдемеген кандидаттар барлық нөмірленген кандидаттардан төмен саналады. Кейбір OPV жүйелері бір ғана таңдауды білдіретін бюллетеньде “1” цифрынан өзге белгілерді – мысалы, крест немесе тиік белгіні – қолдануға рұқсат береді, себебі дауыс берушінің ниеті анық. Ал басқалары, мысалы, “X” белгісі ұнамайтындықты білдіруі мүмкін деп санайды, сондықтан рұқсат бермейді. Егер кандидаттарды жазуға рұқсат болса, FPV мүмкін болмайды. Бірде бір ауыстырылатын дауыс беру (STV) немесе тікелей тоқтату дауыс беру (IRV) жүйесінде дауыс бастапқыда бірінші таңдаулы кандидатқа беріледі, бірақ егер бірінші таңдаулы кандидат сайланса немесе сайланбауға лайық емес деп табылса, дауыс бір немесе бірнеше рет төменгі таңдауларға ауыстырылуы мүмкін. Егер мұндай ауыстыру кезінде төменгі таңдау болмаса, дауыс толыққандай қолданылмайды деп есептеледі. FPV бюллетеньдердің толыққандай қолданылмауына жол бермейді. Алайда, FPV жарамсыз бюллетеньдердің тәуекелін арттырады: дауыс берушіге қанша көп нөмірлерді белгілеу талап етілсе, қате жасау мүмкіндігі де артады, мысалы, нөмірлерді қайталау немесе өткіріп жіберу арқылы. Кейбір Австралия сайлауларында FPV талабын енгізу арқылы жарамсыз дауыстарды азайту үшін бюллетеньдерге “жолдан жоғары” топтық дауыс беру билеттері қосылды: бұл дауыс берушілерге жеке кандидаттар үшін жеке таңдауларды қолмен енгізудің орнына, партиялардың бірі дайындаған толық партиялық тізімді таңдауға мүмкіндік береді. Реттелген дауыс беру жүйелерінің айырмашылығы сонда, кейбіреулері дауыс санаудың басында дұрыс толтырылмаған бюллетеньді бірден жобалап тастаса, ал басқалары бюллетеньді толыққандай және дұрыс белгіленбесе де, бірінші қате анықталғанға дейін пайдалануға рұқсат береді. Бұл 1998 жылға дейінгі Австралиядағы федералды сайлауларда қолданылды (Лангер дауысы), бірақ 1998 жылдан кейін Австралия мұндай дауыстарды жарамсыз деп санады. Қазір Австралия Сенат сайлауында толық емес таңдауларды (факультативтік артықшылықты дауыс беру) білдіруге рұқсат береді, бірақ Австралия Өкілдер палатасының мүшелерін сайлау үшін әлі де толық артықшылықты дауыс беру жүйесі қолданылады.
Full preferential voting (FPV) requires all candidates to be ranked
Optional preferential voting (OPV) requires only one candidate, the voter's first preference, to be indicated
Semi optional preferential voting requires ranking some number greater than one but less than the total number of candidates. Ranked voting systems typically use a ballot paper in which the voter is required to write numbers 1, 2, 3, etc. opposite the name of the candidate who is their first, second, third, etc. preference. In OPV and semi optional systems, candidates not explicitly ranked by the voter are implicitly ranked lower than all numbered candidates. Some OPV jurisdictions permit a ballot expressing a single preference to use some other mark than the digit '1', such as a cross or tick mark, opposite the preferred candidate's name, on the basis that the voter's intention is clear; other do not, arguing for example that an 'X' might be an expression of dislike. FPV may not be possible if write in candidates are allowed. In a transferable vote system like the single transferable vote (STV) or instant runoff voting (IRV), a ballot is initially allocated to the first preference candidate but if the first preference candidate is elected or found to be un electable, the vote may be transferred one or more times to successively lower preferences. If there is no lower preference available when such a transfer is applicable, the ballot is said to be exhausted. FPV prevents exhausted ballots. On the other hand, FPV increases the risk of invalid ballots: the more numbers a voter is required to mark, the greater the opportunity for mistakes, by repeating or skipping numbers or skipping candidates. Some Australian elections which mandate FPV have reduced informal (invalid) votes by adding group voting tickets "above the line" on ballot papers: these allow voters to select a complete party list prepared by one of the parties, instead of manually entering personal preferences marked for individual candidates "below the line". Ranked vote systems vary in that some cast aside, at the start of the vote count, a ballot not correctly filled out but other systems allow a vote even if not fully and correctly marked to be used until the first mistake annuls the ballot. That was the case in federal Australian elections prior to 1998 (a Langer vote) but after 1998 Australia classified those votes as informal (invalid). Australia now allows ballots to express less than complete preferences (optional preferential voting) for Senate elections but still full preferential voting is used for members of Australia's House of Representatives.
Австралия
OPV және FPV терминдері негізінен Австралияда штаттық және аумақтық, сондай-ақ Ұлттық (федералды) деңгейдегі сайлауларға қатысты қолданылады, онда пропорционалды өкілдік (Бірыңғай ауыстырылатын дауыс беру/STV) немесе басымдықпен дауыс беру (IRV) жүйесі қолданылады. OPV Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы сайлауларда қолданылады. Бұл 1992 жылдан 2015 жылға дейін Квинсленд штатында қолданылды, содан кейін толық басымдықпен дауыс беруге ауыстырылды. OPV 2016 жылы Солтүстік территорияда қабылданды. Тасманияның Әуежайлар палатасында да, Тасманияның Заң шығару кеңесінде де жартылай міндетті дауыс беру жүйесі қолданылады, онда белгілі бір мөлшерде басымдықтарды көрсету қажет; бірақ дауыс беру бюллетенін толығымен толтыру талап етілмейді. Австралияның барлық басқа төменгі палаталарында толық басымдықпен дауыс беру жүйесі қолданылады. Жаңа Оңтүстік Уэльс заң шығару кеңесінде 1978 жылдан бері жартылай міндетті басымдықпен дауыс беру жүйесі қолданылады, онда 1991 жылға дейін 15 орынға кемінде 10 басымдық, ал одан кейін 21 орынға 15 басымдық қажет. 1984 жылдан бері сайлаушылар "жоғары сызықтан" дауыс беруге мүмкіндік алды. Виктория заң шығару кеңесінде сайлаушы төменгі сызықтан дауыс беруді таңдаса, жартылай міндетті дауыс беру жүйесі қолданылады. Жоғары сызықтан дауыс беру үшін тек бір тіктөртбұрышқа "1" санын қою жеткілікті, ал топтық дауыс беру билеттері 1988 жылдан бері қолданылып келеді. 2016 жылғы Австралия Сенатының дауыс беру реформасы толық басымдықпен дауыс беруден міндетті емес дауыс беруге өтті. Дауыс беру бюллетеніндегі нұсқауларда ең аз саны көрсетілген. Бұрын жоғары сызықтың үстінде бір ғана "1" саны жарамды болғандықтан, ол әлі де ресми дауыс болып саналады, тіпті сайлаушыларға алты тіктөртбұрышты нөмірлеуге кеңес берілсе де.
Басқа жерлер
Мальтада, Ирландия Республикасында және Солтүстік Ирландиядағы STV сайлаулары OPV-ді пайдаланады. АҚШ-тың Мэн штатында қолданылатын бағалау бойынша дауыс беру жүйесін шартты түрде басымдықпен дауыс беру деп қарастыруға болады, себебі сайлаушыларға тек бір кандидатты бағалауға рұқсат етіледі. Бұл жүйе сайлаушыларға бір бағалау сатысын жіберіп тастауға да мүмкіндік береді (мысалы, бірінші және үшінші таңдауды көрсету, бірақ екінші таңдауды көрсетпеу). Мұндай жағдайда, келесі бағаланған кандидат жоғарырақ сатыға көтеріледі, бірақ екі немесе одан көп сатысты жіберіп тастау бюллетеньді жарамсыз етеді.