Кіріспе
Эннеди үстірті Чадтың солтүстік-шығысында, Эннеди Уэст және Эннеди Эст аймақтарында орналасқан. Ол Атлант мұхитынан Суданға дейін созылатын Сахель аймағындағы тоғыз елдің бірі – Чадтағы Эннеди массиві тауларының бір бөлігі болып есептеледі. Эннеди – Сахараның ортасындағы құмтастан тұзған, жел мен температураның әсерінен пайда болған табиғи бекініс. Бұл аймақты б.з.д. 5000-4000 жылдар аралығында аңшы-жинаушылар, ал б.з.д. 4000 жылдан бастап мал өсірушілер мекендеген. Эннеди аймағы негізінен ірі қара малдар бейнеленген тас суреттерімен әйгілі, себебі осы малдар ең зор экономикалық, экологиялық және мәдени маңызға ие болған. Бұл суреттер шамамен 7000 жылға дейін созылады.
the former region of Chad
The Ennedi Plateau is located in the northeast of Chad, in the regions of Ennedi Ouest and Ennedi Est. It is considered a part of the group of mountains known as the Ennedi Massif found in Chad, which is one of the nine countries that make up the Sahelian belt that spans the Atlantic Ocean to Sudan. The Ennedi is a sandstone bulwark in the middle of the Sahara, which was formed by erosion from wind and temperature. Many people occupied this area, such as hunters gatherers (5,000 4,000 cal BC) and pastoralists (beginning 4,000 cal BC). The Ennedi area is also known for its large collection of rock art depicting mainly cattle, as these animals had the greatest financial, environmental, and cultural impact. This art dates back nearly 7,000 years ago.
Жер бедері мен климат
Эннедидің аумағы шамамен 60 000 км² (23 000 шаршы миль) құрайды, Швейцариядай үлкен, ал ең биік нүктесі теңіз деңгейінен шамамен 1450 м (4760 фут) биіктікте орналасқан. Массив кембрийге дейінгі граниттің үстіне жатқан құмтастардан тұрады. Эннедиде кем дегенде жиырма жылдық немесе жартылай жылдық бұлақтар, гельталар (далалық көлдер) және тоғандар бар, бірақ құрғақ маусымда олардың тереңдігі бірнеше ондаған метрден аспайды. Бұл Сахель акация саваннасының бір бөлігі болып табылады, ол құрлық бойына созылып жатыр және бұрын түрлі-түрлі емеужүрек жануарларға мекен болған, бірақ олардың саны кейін азайды. Ландшафт мұнаралар, тіреулер, көпірлер және аркалар сияқты геологиялық құрылымдарға ие, олар маңызды туристік орталықтар болып табылады. Қызығы, Сахара құмының көп бөлігі Тибести-Эннеди үшбұрышында пайда болатын шаңнан туындайды. Климаттың өзгеруіне дәлел 6000 жыл бұрынғы саванна аймағындағы ~250 мм жылдық жауын-шашыннан, 4300 жыл бұрын ~150 мм-ге дейін төмендегенін көрсетеді. Кейіннен, шамамен 2700 жыл бұрын жылдық жауын-шашын 50 мм-ге дейін төмендеді, бұл бүгінгі күнгі жауын-шашын мөлшерімен салыстырылады. Аймақта сондай-ақ жиі муссондар болады, олар жылына 50-150 мм жаңбыр жаудырады. Бұл табиғат апаттары аймақта әртүрлі өсімдіктердің араласуына себеп болады. Дегенмен, жауын-шашын қыс айларында жұқа топырақтың ылғалдылығын арттырады, ал судың ағып кетуі азаяды. Таулардың оңтүстік аймағында солтүстік Сахельдік климат басым, мамыр және қыркүйек айлары аралығында жауын-шашын мөлшері артады. Жауын-шашын мөлшері тропикалық конвергенция аймағына (ТКА) байланысты.
Қорғау тарихы
Дүниежүзілік мұра сайттарының оннан бір бөлігі ғана Африкада орналасқан, бірақ бұл нысан 2016 жылдың ақпан айында ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне қосылды. Осы процесте не кіргізу керектігі туралы көптеген пікір-таластар болды. Біріншіден, екі әкімшілік аймақ және бірнеше ауыл осы нысанның Дүниежүзілік мұраның бөлігі деп танылуына келісуі керек болды. Дегенмен, оның құрылуы Чадқа тиімді болды, себебі бұл аймақта тұруға ақша жұмсайтын туристерден түскен табыс артты. Сонымен қатар, Чад үкіметі мұнай барлауға байланысты қорғалатын аумақтың мөлшерін қысқартты. Эннеди жоғары табыс теңсіздігінен зардап шегеді, сондықтан мұнай қорларын пайдалану байлықты тең бөлуге мүмкіндік берді. Мемлекет тарапы мен мұнай компаниялары арасында мұнайды іздеу және жерді жекеменшікке жалға алу туралы серіктестік шарты болған деген болжам бар, бұл ЮНЕСКО-ны қорғалатын аумақтың азаюына қатысты алаңдатуда. Мұнай өндірісінің ұлғаюына байланысты Чадта мұнайдың кездейсоқ төгілуі, жер асты суларының ластануы, химиялық заттардың кездейсоқ төгілуі және ауа сапасының нашарлауы сияқты жағдайлар орын алды. African Parks 2018 жылдың басында Чад үкіметімен серіктестікте осы аумақты басқаруды өз міндетіне алды. African Parks парктің инфрақұрылымын жақсартуға және туризмнің әлеуетін зерттеуге ниеттеніп отыр, осы ландшафтқа қолдау көрсету және жергілікті халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында. Еуропалық Одақ African Parks-ке 4,7 миллион евро, ал Голландиялық Пошта лотереясы осы ұйымға үш жыл ішінде шамамен 3 миллион евро көмек көрсетті. Бұдан әрі, 2019 жылдың қаңтар айында Чад үкіметі Эннеди жотасының үлкен бөлігін Эннеди табиғи және мәдени қорығы деп жариялады. Дүниежүзілік банк сондай-ақ Чадпен мұнайдан түсетін кірістерді басқару және қайта бөлу бағдарламасы бойынша жұмыс істеді, онда «мұнайдан түсетін кірістердің 70% басымдықтарға, 15% мемлекеттік инвестицияларға, 5% мұнай өндіретін департаментке және 10% болашақ ұрпақтарға бөлінеді» делінген.
Фауна
Өкінішке қарай, Солтүстік Чадтағы қауіпсіздік мәселелері, қатал климат жағдайлары, соғыстар және қарақшылық салдарынан көп зерттеулер жүргізілмеген. Дегенмен, зерттеушілер аймақтағы үлкен су қоймасының арқасында жануарлар әлемінің бай жиынтығы бар екенін анықтады. Мысалы, Энеди арқылы өтетін көшіп-қоныс жасайтын кем дегенде 199 түрдің құстары тіркелген. Жануарлар әлемінің басқа мысалдары – Батыс Африка крокодилі, сондай-ақ шөл крокодилі деп те аталады, ол бұрын Сахарада жауын-шашын көп болған кезде кеңінен таралған (Неолиттік субаплавиальды кезеңді қараңыз). Осы крокодилдер популяциясының ерекше ерекшелігі – оқшаулану салдарынан дамыған кіші денелі болуы, бұл оларды ерекше етеді (осындай қалдық популяциялар Мавритания мен Алжирде де кездеседі немесе кездескен). Олар аймақтағы өзен каньондарындағы сирек кездесетін су тобыларында ғана тіршілік етеді, мысалы, Гвельта-д'Архейде, және жойылу қаупі төніп тұр. Сахарадағы соңғы арыстан (Батыс Африканың түр тармағы) 1940 жылдары жерді пайдаланудың және аң аулаудың/браконьерліктің күшеюіне байланысты жойылып кеткенге дейін осы жерде тіршілік еткен. Энеди таулы аймағының шалғай өңірлерінде әлі де тірі қалған симитар орикс антилопалары мен Судан гепардылары кездесуі мүмкін. Зерттеушілер камера-тұзақтарды пайдаланып, қорғалатын аумақта әлі де тіршілік ететін Солтүстік Африка страусының оқшауланған популяциясын анықтады. Бала страустар ересек болғанға дейін, кейін кеңірек аумаққа жіберілгенге дейін, арнайы орында сақталды. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, Энедиде қазіргі таңда 25 страус бар. Бұл жерде Энеди жолбарысының (көне тісті мысықтың тірі қалған түрі деп саналады) да тіршілік етуі мүмкін деген болжам бар. Газельдер мен антилопалар да осы аймақта кездеседі. Аң аулау және браконьерлік аймақтағы түрлердің санын азайтты. Соңында, P. senegalus және P. normani балық түрлерін табу зерттеушілер үшін ерекше қызығушылық тудырады. Сахара шөлінде осы түрлердің анықталуы Оунианга көлдері мен Чад көлі арасындағы байланысты көрсетеді. Зерттеушілер зерттеуді жүргізу үшін күндіз және түні қону торларымен және басқа да бақылаулармен сынамалар алды. Ақырында, зерттеуші Дагеттің мәлімдемесіне сәйкес, Энедиде барлығы жеті балық түрі табылған.
Флора
Жалпы саны 2,173 түрге жететін өсімдіктер Чадтың туған жері, ал аймақтағы флораны алғаш зерттегендердің қатарында 1950 жылдары Р. Корти, Х. Гилле, Р. Майр және П. Кезел болды. Эннедиде тропикалық және экваторлық Африкада кездесетін Раувольфия каффра сияқты ерекше түрлер табылады.
Мәдениет
Эннеди тас суреттерінің нақты мерзімдері белгісіз болғанымен, суреттер шамамен б.з.д. 5000 жылдан бастап жасалған деп есептеледі. Көркемдігімен ерекше көзге түсетін суреттердің көп бөлігі – түсті суреттер, олардың 86%-дан астамы суреттелген, ал 14%-ы қашалған. Суреттер желдің әсерінен пайда болған үңгірлердің едендерінде, төбелерінде және қабырғаларында табылды, көбінесе олар биік жатқан жерлерде кездеседі.
Тас сурет
Сурет жануарлар мен адамдарды нақты өмірдегідей көрсетеді, аңшы-жинаушылар бейнесі дерлік жоқ. Өкінішке орай, көптеген суреттер ауа райының әсерінен және зақымдаушылықтан (вандализмнен) нашарлаған.
Маңыздылығы
Алғашқы суреттер монохромды болды, оларда адамдар малдарымен жұмыс істейтін көріністер бейнеленген, ал көптеген суреттерде аң аулау құралдарымен жаяу және жүгіріп бара жатқан адамдар көрсетілген. Бұл бейнелеу Африкадағы ерте темір дәуіріндегі адамдардың өмір салтын көрсетеді, бұл шақ б.з. екінші ғасырынан б.з. 1000 жылына дейін созылған. Уақыт өте келе суреттерге көптеген түстер енгізілді. Көптеген соғыс қарулары көрсетілді, бұл еңбектік иерархиялардың күшеюіне байланысты қақтығыстардың ұлғаюынан болуы мүмкін. Азайған су және жайылым салдарынан климаттың өзгеруі осы қарулар арқылы көрсетілген болуы мүмкін.
Жануарлар
Үй жануарлары Энеди платосында бейнеленген суреттердің шамамен 69% құрады. Шындығында, Мурдидегі бір жерде зерттеушілер тас өнердегі адамдар мен жануарлардың кездесу жиілігін график түрінде көрсетті. Суреттердің 50%-дан астамын ірі қара мал, 10% шамасында ешкілер мен қойлар, ал 5% жуығын иттер құрады. Ең алғаш ашылған тас суреттерінің бірі – "Аполлон Гараманте", ол малдың қасында екі маска киген адамды бейнелейді. Ірі қара малдың ерекше мүйіздері болған деп есептелген, әсіресе көптеп таралған ұзын мүйізді малдың арасында. Мысалы, кейбір ірі қара малға лира пішіндес мүйіздер берілген. Ірі қара мал таулы аймақтардың барлық жерінде кездессе, жылқы сияқты басқа жануарлар табылған жоқ. Табылған басқа үй жануарларының түрлеріне қой және иттер кірді. Темір дәуірінде адамдар көшпелі өмір салтына көшті және түйелерді, әсіресе жылқыларды суреттерінде көрсетуді жөн көрді. Дегенмен, бұл жануарлар сиырлар сияқты әртүрлі түстермен жекеленбеген. Сонымен қатар, мал суреттерінде жануарлар көбінесе қозғалмай бейнеленсе, жылқылар шапшаң жүгіріп бара жатқан күйде көрсетілген, бұл суреттерге көркемдік сыпа береді. Кейбір жаңа суреттерде көлікке жегілген жылқылар бейнеленген.
Адамдар
Эннедидің жартастағы бейнелерінде адамдардың суреттері жиі кездеседі, ал табылған адам фигураларының бар болғаны 4% ғана қашалған. Олар көбінесе толқынды сызықтармен және қызықты геометриялық өрнектермен жабылған, және бұл суреттер Алжирдегі «Дөңгелек бас» стиліндегі суреттермен салыстырылады. Соғысшылар дөңгелек қалқандардың артына жасырынып тұр, ал әйелдер ұзын көйлектер киген. Әйелдер әдетте қару-жарақсыз болады, ал ерлерде олар жиі кездеседі. Тағы бір маңызды орын – Ниола Доа, жергілікті тілде «Қыздар мекені» деген мағына береді, қазір ЮНЕСКО қорғауында емес, бірақ Сахараның ең маңызды жартас суреттерінің бірі ретінде танымал. Көптеген суреттер жалаңаш болып келеді, кішкентай суреттер белдемшелермен безендірілген, ал кейбіреулері стеатопигия деп аталатын генетикалық ерекшелікке ие, ол жамбас және кентінде май жиналуынан туындайды. Б.з.д. 4000 жылға дейін уақыт өте келе, аң аулау және жинаумен айналысатын қоғамдар мал шаруашылығына көшті.
Зерттеу және ақпараттық-насихаттық қызмет
Тас суреттері көрсеткендей, климаттық өзгерістерге және сонымен қатар аң ауру мен браконьерлікке байланысты фауна уақыт өте келе азайды. Аймақта жануарлар әлемінің азаюы үлкен мәселе болса, вандализм де осы орынға зор зиян келтірді. Мысалы, жергілікті жастардың Эннедидегі тас суреттерін француз және араб тілдерінде өздерінің есімдерін жазу арқылы бүлдіргені болжануда. ЮНЕСКО-ның Чадтағы басшысы Абделькерим Адум Бахар бұл зақымды жөнге келтіруге болады деп сенсе де, басқа ұйымдар да араласты. Мысалы, Африка тас өнерін сақтау қоры (Trust for African Rock Art), Factum Foundation-мен бірлесіп, Эннедиді фотосуреттер арқылы тіркеді. Олардың миссиясы – тас өнерін сақтау мәселелерін көрсету. Эрозия мен вандализмнің салдарынан Эннедидің жағдайы нашарлап барады, бірақ бұл өнер енді 3D форматында сақталды, осы орынның әсемдігіне назар аудару үшін. Бұл ландшафт туралы фильмдер де түсірілді, соның ішінде Ренан Озтурк режиссерлігіндегі «Эннеди мұнаралары» фильмі Эннедидің сұлулығын көрсетуге арналған.