Кіріспе

Беларусь раввині және талмудист (1858–1936) американдық агроном Джозеф Розен (, Йосеф Розин; 1858 – 5 наурыз 1936) Рогачевтің ғалымы (Rogatchover Gaon) және Цофнат Панеах (Құпияларды ашушы – оның негізгі еңбегінің атауы) ретінде белгілі, ашкенази раввині және 20 ғасырдың басындағы ең көрнекті талмуд ғалымдарының бірі. Розен өте жақсы жады мен Талмудтан алынған деректерді көрінетін байланысы жоқ жағдайлармен байланыстыру қабілеті үшін «ғалым» (gaon) атанды. Розен заманының ең ұлы талмуд ғалымы деп есептеледі. Ол сондай-ақ шамамен 50 000 респонса жазған деген болжам бар, бұл оны еврей тарихындағы ең көп респонса жазушысы етеді.

Өмірбаян

Джозеф Розен қазіргі Беларусьдегі Рогачовта, Хабад Капуст хасидтерінің отбасында дүниеге келді және жергілікті хедерде (бастауыш мектепте) білім алды. Оның ерекше қабілеттері 13 жасында байқалды, сол кезде ол Хаим Соловейчикпен (5 жасқа үлкен) бірге Йосеф Дов Соловейчик (Бейс Халеви) басшылығымен Слуцкке оқуға жіберілді. Кейіннен Шкловта Ехошуа Лейб Дискиннің (Махарил Дискин) шәкірті болды. 1889 жылы Двинск қаласының хасид қауымының раввині қызметін атқарып, шамамен 50 жыл бойы сол қызметте болды. Оның бұл қызметтегі әріптесі – Двинск қаласының Майр Симхасы болды. Олар 1920 жылдардың аяғына дейін бірге қызмет етіп, өте жақсы қарым-қатынаста болды. Одан семиха (раббиндік құқық) алғандардың арасында Менахим Мендель Шнеерсон (жетінші Любавичер ребе, 1902–1994), Бостондық Мордехай Савицкий (1911–1991), Чикаголық Цви Олшванг (1873–1961) (Шимон Шкоптың қарындасының күйеуі) және Авраам Элияху Плоткин (1888–1948; «Бирурей Халахот» кітабының авторы) болды. Осы кітапта одан алған семиханың көшірмесі де бар. Розен – Тора білімінің кеңдігімен және өткір әзіл-қалжыңдарымен есімдеріне сақталды. Ол өзінің кемшіліктерін жеңіл қабылдамайтын. Сондай-ақ, Маймонидтен кейінгі раввиндердің пікірлерін сирек келтіретіні және Ахаронимнің (кейінгі раввиндердің) еңбектерінен гөрі Ришонимнің (XV ғасырға дейінгі раввиндердің) еңбектерін артық көретіні айтылады. Оның яһуди заңнамасы бойынша сұрақтарға берген жауаптары көбінесе түсініксіз және құпия болып келеді. Розен 1936 жылы Венадағы санаторияда қайтыс болды, оның денесі Двинскіге жерлену үшін жіберілді. Өмірі бойы ол Любавич хасидтерімен және олардың ребелері Шолом Довбер Шнеерсон мен Йосеф Ицхак Шнеерсонмен тығыз байланыста болды. Шолом Довбер қайтыс болғаннан кейін, ол жас Йосеф Ицхақты жаңа ребе етіп тағайындау шешімін қолдады. Розен – Хабад-Любавич фольклорындағы белгілі тұлға. Оның есімі ешиваларда және фарбренгендерде (хасидтік жиналыстарда) айтылатын әңгімелерде жиі кездеседі. Әңгімелер орыс үкіметінің қысымына қарамастан, Тора құндылықтарына адалдығы мен өзін-өзі құрбан етуінен бастап, Хасидтікке ерекше сезімталдығына және оның Торадағы генийіне дейін әртүрлі тақырыптарды қамтиды.

Шәкіртақы

Розен белгілі Талмуд ғалымы болды және Талмуд пен Маймонид туралы көптеген еңбектерін жариялады. Оның негізгі еңбегі – Маймонидке түсіндірмесі – оның тірілігінде жарық көрді, сондай-ақ үш томдық халахикалық (иудей заңдары) жауаптары жарияланды. Оның өлімінен кейін қызы екі томдық респонсасын жариялады. Оның қалған сақталған жазбалары оның өлімінен көп жыл өткен соң АҚШ және Израильде пайда болды; барлығы «Цофнат Панеах» (Сырларды ашушы – Бұл атауды Киелі кітаптағы Жүсіпке Фараон берген) деп аталады. Оның қолжазбалары Латвиядан Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Бронкстағы Сафрен отбасына пошта арқылы жіберілген микрофотосуреттер түрінде оның ізбасары, Исраэль Альтер Сафрен Фукс (1911 – 20 Сиван, 1942 жылы нацистер өлтірді), осы міндетті орындау үшін Латвияда қалған, және оның қызы Рейчел Ситрон, әкесінің қолжазбаларын сақтауға көмектесу үшін Израиль жерінен Двинскке келген, арқылы жеткізілді. Екеуі де Холокост кезінде қаза болды. Бұл қолжазбалардың бір бөлігін Менахем Мендель Кашер өңдеп, жариялады. Жеті қолжазбаны Мордехай Пинхас Тейц басқарған «Махон Цофнат Панеах» баспасы жариялады. Иерусалимдегі «Махон Хамаор» қазір қалған қолжазбаларды басып шығарып жатыр. Розеннің Тораны зерттеуге деген көзқарасы Шломо Йосеф Зевиннің «Ишим в’Шитот» (Тұлғалар мен көзқарастар) еңбегінде талқыланады. Розеннің еңбектеріне Тора мен Талмудқа жауаптар мен жаңалықтар кіреді. Олар қиын және түсініксіз деп есептеледі, себебі ол философиялық талдауларда да Маймонидтің «Аң-таң болғандарға нұсқау» философиялық терминологиясын қолданады. Сондықтан Кашер Розеннің ықпалды еңбегін түсінуді жеңілдету үшін «Мефа’анеах Цзефунот» (Сырларды ашушы) түсіндірмелі түсіндірмесін қосты.