Кіріспе

Американдық раввин (1906–1980)

Ицхак Хутнер (1906 жылдың 28 қарашасы – 1980), сондай-ақ Исаак Хутнер деп те белгілі, американдық православие раввині және рош ешива (декан) болған. Варшавада туған Хутнер Нью-Йорк штатының Бруклин қаласындағы Йешива раввин Хаим Берлиннің ұзақ жылдар бойы деканы қызметін атқарды, ол оның басшылығымен өскен ескі мекеме болды. Хутнердің педагогикалық стилі – оның отбасының тамырларынан келген хасидтік және миснагдық элементтердің үйлесімі. Оның ма'амарим деп аталатын сөздерінде талмудтық талқылау, хасидтік тиш және философиялық лекция элементтері болды. Оның лауазымы рош ешива болғанымен, Хутнердің басшылық стилі өз ізбасарларынан адалдық күтетін реббиге көбірек ұқсады. Өмірінің соңғы жылдарында Хутнер Иерусалимде өзінің ең бағалы еңбегінің атымен аталатын Йешива Пахад Ицчокты құрды. Бір сапарында Хутнердің ұшағы Палестинаны азат ету халық майданының террористері тарапынан Доусон даласындағы ұшыру кезінде басып алынды, бірақ ол аман қалды.

Ерте өмір

Хатнер Польшаның Варшава қаласында гер хасидтік және литвалық еврей тамыры бар отбасында дүниеге келді. Бала кезінде ол Тора мен Талмудты жеке оқыды. Жасөспірім шағында Литвадағы Носсон Цви Финкель басқарған Слабодка иешивасына қабылданды, онда ол "Варшава Ильюи" (Варшаваның генийі) деп белгілі болды. 1925 жылы Талмудта мықты білім алғаннан кейін Хатнер Палестина мандатында Хеброн иешивасын құрған Слабодка иешивасынан бір топпен бірге қосылды. Ол 1929 жылға дейін онда оқыды, сондай-ақ болашақ раввиндер Менахим Мендель Шнеерсон да Берлинде оқыды. 1932 жылы ол "Торат Ханазир" атты кітап жазды. 1933 жылы Хатнер Кобринде Маша Липшицке үйленді. Ол Слуцк қаласында туып, АҚШ-та өскен. Сол жылы жұбайлар Палестинаға сапар шегіп, шамамен бір жылдай онда тұрып, Хиллель бен Елиакимнің Мидраш Сифраға жасаған түсіндірмелері бойынша "Ковец Ха'арос" зерттеуін аяқтады.

Раббилік және оқытушылық мансап

1934 жылдың наурыз айында Хатнер АҚШ-қа көшіп келді (оны әйелі алты ай бұрын келген болатын) және Бруклинде қоныстанды, онда Хатнер раввин Якоб Джозеф мектебінің профессорлық құрамына қосылды. 1935-1936 жылдар аралығында ол жаңа құрылған жоғары мектеп бөлімінің кеңсе меңгерушісі болып тағайындалды, бұл бөлім Йешива раввин Хаим Берлиннің Месивта Йешивасы деп аталды. 1940 жылы рош ешива Яков Моше Шуркиннен рұқсат алғаннан кейін, ол жоғары мектептен кейінгі бағдарламаның 4-ші курсына сабақ беруді бастады. 1904 жылы құрылған, ол Бруклиндегі ең көне бастауыш ешива болды. Ол жылдар бойы ешиваның жоғары мектептен кейінгі бейт-мидраш бөлімін дамытып, Йешива раввин Хаим Берлиннің аға рош ешивасы (деканы) болды. Бұл істе оған Бруклиндегі Ешива Тора Водаас басшысы Шрага Фейвел Мендловиц те көмектесті. Хатнер Шығыс Еуропадағы өзінің әріптестерінің үлгісінде жас Талмуд ғалымдарын тәрбиелейтін орта құрастыра алды. 1940 жылға қарай ол жүздеген студенті бар жоғары мектептен кейінгі бейт-мидраш құрды. Хаим Берлинде студенттерге иешива оқуын Бруклин колледжі және кейіннен Туро колледжінің түстен кейінгі және кешкі сабақтарымен үйлестіруге рұқсат берілді. Хатнер студенттерінің рухани Тора өмір салтының қағидаларымен үйлесетін дүниелік жетістіктерімен мақтанды. Сондықтан Хатнердің ешивасының көптеген түлектері заңгер, есепші, дәрігер және ақпараттық технология саласында табысқа жетті. Оның ең жақын шәкірттерінің бірі, Израиль Кирзнер экономист, ол Хатнердің «Пахад Ицхок» атты жазбаларын редакциялады. Көптеген шәкірттері докторлық диссертация қорғады, көбінесе оның батасымен және жетекшілігімен. Бұған оның жалғыз баласы, қызы Брурия Дэвид те кірді, ол Сало Баронның студенті ретінде Колумбия университетінің философия факультетінде докторлық диссертациясын қорғады. Кейіннен ол Құрама Штаттардағы хареди отбасыларынан келген жас әйелдерге арналған әйгілі еврей әйелдер семинариясы Бет Якоб Иерусалимнің деканы болды. Оның диссертациясында Цви Хирш Чаестің дәстүршіл және ағартушылықтың жақтасы (маскил) ретіндегі екі жақты рөлі талқыланды. Тізімге сонымен қатар Ахрон Соловейчик (заң) рош ешивасы, Ахрон Лихтенштейн (әдебиет) рош ешивасы, Ицхак Аарон Корф (заң, халықаралық құқық және дипломатия) және Иегуда (Лео) Леви (физика) профессоры мен ректоры да кірді. 1950 жылдары Хатнер Талмудты терең зерттеуді жалғастыру үшін коллель (түйеленген ғалымдарға арналған аспирантура бөлімі) құрды. Бұл мектеп, Коллель Гур Арье, Америкадағы осындай бірінші мектептердің бірі болды. Оның көптеген шәкірттері білім беру, насихаттау және діни қызметкерлер ретінде танымал болды. Ол олармен байланыста болды және жетекші лауазымдардағы шәкірттері арқылы жұмыс істей отырып, маңызды қоғамдық саясатты қабылдауға қатысты. Хатнер Иерусалимдегі Хар Ноф қаласында «Пахад Ицхок» ешивасын құрды, оны сол аттас кітабының құрметіне атады. Ол 1980 жылы қайтыс болды және Шығыс Иерусалимдегі Зәйтүн тауындағы еврей зиратына жерленді.

Әдістеме

Хатнердің әдістемесі мен стилі күрделі, даулы және оны бір топқа жіктеу қиын болды. Талмудты зерттеу мен талдауға ерекше мән бергенімен, ол эмоционалды тұрғыдан хасидтік стильге жақын болды, тіпті Миснагдим ретінде тәрбиеленген литвалық стильдегі әріптестерінен де көбірек. Дегенмен, ол өзін дәстүрлі литвалық рош-ешива деп санады. Хутнердің еврей ойларының әртүрлі мектептерін біріктіруінің түбінде Иуда Лоу бен Безалелдің (1525–1609) – Прагалық Махаралдың ілімдерін зерттеуі жатты. Хутнердің ойлау жүйесінің маңызды тіректері Вильна Гаоны мен Моше Хаим Луцзаттоның еңбектері болуы мүмкін. Ол Баал Шем Тов, Ари, Лиадидің Шнеур Залман, Избицтің Мордехай Йосеф Лейнер және басқа да көптеген хасидтік тұлғалар сияқты басқа да белгілі мистиктерге (мекубалим) тек ең жалпылама сілтеме жасады, сондай-ақ Кабаланың «Зохар» сияқты еңбектерімен де айналысты. Хутнер Йешива раввин Хаим Берлинде Слабодкадағы мусар (этика) ешивасының практикасынан едәуір өзгешеленетін бірқатар өзгерістер енгізді. Ол мусардағы жарты сағаттық оқу сессиясын тоқтатып, оны он-он бес минуттық сессиямен алмастырды. Хутнер жоғары білім алуды, кәсіптік дағдыны үйренуді және өзін-өзі асырауды маңызды деп есептеді. Ол Шрага Фейвел Мендловицпен бірге Нью-Йорк штатының регенттер кеңесінен ешива мен колледжді біріктіретін жарғы алды. Алайда, Ахарон Котлердің талабы бойынша бұл жоспар тоқтатылды. Хатнер Шаббат пен еврей мерекелерін «ма’амар» деп аталатын сөздер арқылы тойлау стилін қалыптастырды. Бұл Талмудтық талқылау, хасидтік той (тиш), философиялық лекция, топтық ән салу және мүмкіндігі болғанда, мысалы Пуримде, он адамнан тұратын музыкалық топтың сүйемелдеуі болды. Көптеген жағдайларда түн бойы ән-күй мен би биленіп жатты. Мұның бәрі, оның билігіне деген құрметпен бірге, шәкірттерінде мойынсұнушылықты және олардың өміріне енген «жоғары сананы» тудырды, оларды өздерінің рош-ешивасының нағыз хасидтеріне айналдырды, ол өз кезегінде шәкірттерін жеке өзі хасидтік киім (левуш) киюге және рош-ешива мен реббе арасындағы синтез сияқты әрекет етуге ынталандырды. Ол кейбір шәкірттеріне де солай істеуді бұйырды. Хутнердің «Пахад Ицхак» еңбегінде Кук туралы тікелей айтылмаған. Хутнердің алғашқы шәкірттерінің біразы Кук туралы Хутнердің ұзақ пікірлерін еске алады. Элизер Валдманның айтуынша, Хутнер оларға: «Рав Кук оған қарсы шыққандардан 20 есе артық болды» деген. Сонымен қатар, Моше Цви Нерия Хутнердің: «Егер мен Рав Кукпен кездеспесем, мен өзімнің 50% кем болар едім» дегенін естіді. Берлинде тұрғанда Хутнер Менахем Мендель Шнеерсонмен достық қарым-қатынас орнатты және Шнеерсонды «ұрпақтың адал адамы» (tzadik hador) деп санады, бірақ кейде оның жайлы жағымсыз пікірлер айтты. Хутнер оқушыларының Шнеерсонның Юд Тес Кислев фарбренгеніне қатысуын болдырмау үшін Ханука ма’амарын әдейі жылжытты. Хутнер Шнеерсонмен бірнеше рет ұзақ жеке кездесулер өткізді. Хутнер Варшавада оқытқан Соловейчиктердің інісі Ахрон Соловейчикті (кейіннен Шкокидегі (Иллинойс штаты, Чикаго қаласының жанындағы) өзінің ешивасын басқарған) өзінің Йешива раввин Хаим Берлиннің басшысы етіп тағайындады. Ахрон Соловейчик Нью-Йорк университетінде заң докторы дәрежесін бітірген, сонымен бірге Хутнердің Йешива раввин Хаим Берлинде дәріс берді. 1940 жылдардың басында Хутнер Слабодкадан келген досы Саул Либерманды Йешива раввин Хаим Берлинде Талмуд оқытушысы болуға шақырды. Либерман оның орнына консервативті иудаизмнің семинариясы – Американың еврей теологиялық семинариясынан (JTSA) ұсынысты қабылдады. Ол өзінің ешивасында оқытатын кейбір дінтанушылармен келіспеушіліктер тудырды. Бұл даулар көбінесе идеологияға байланысты емес, мектептегі лауазымдарға байланысты болды. Ол өз шәкірттерінің пайдасына өз замандастарының арасынан көптеген ескі раввиндерді ығыстырды. Олардың арасында раввин Прусскин (онымен әйелінің бірінші туысы), Голдстоун, Шуркин, Сноу, Аврохом Ашер Циммерман және басқалар бар. Хутнер өз пікірінде өте тұрақты болғанымен, ол өзіне шабуыл жасағандардан да кешірім сұрауға және татуластырушылық тонды қабылдауға дайын болды. Хутнер Слабодка ешивасында білім алған Авигдор Миллерді ешиваның рухани тәлімгері және жетекшісі (mashgiach ruchani) етіп тағайындады. 1960 жылдары ешива Нью-Йорк штатының Фар Рокавей қаласына көшкеннен кейін, Миллер Бруклиннен күнделікті жол жүру қиындықтарына байланысты қызметінен кетті.

TWA ұшыру

1960 жылдардың аяғында ол Израильге қайтадан бара бастады, онда жаңа ешива салуды жоспарлады. 1970 жылдың 6 қыркүйегінде ол, оның әйелі, қызы және күйеу баласы Йонасан Дэвид TWA 741 рейсімен Нью-Йоркке қайтып бара жатқанда, олардың рейсін ПФЛП палестиналық террористік ұйымы басып алды. Террористер еврей емес жолаушыларды босатып, еврей жолаушыларын бір апта бойы кепілге алды. Содан кейін әйелдер мен балалар босатылып, Кипрге жіберілді. Басып алынған ұшақтар кейін жарылды. Қалған 40-тан астам еврей еркек – оның ішінде Хатнер, Дэвид және Хатнерді ертіп бара жатқан екі студент, Мейр Фонд және Яаков Дриллман – және еркек ұшқыштар экипажы Амман мен оның төңірегінде кепілде ұстала берді; Хатнерді оқшауланған жерде жалғыз ұстады, ал әлемдегі яһудилер оның қауіпсіз босатылуы үшін дұға етті. Террористер оның сақалын қырқуға тырысты, бірақ оларды командирлері тоқтатты. Хатнер 18 қыркүйекте қалған кепілдермен қайта қосылды, ал ақыры 26 қыркүйекте босатылып, отбасы мүшелерімен бірге Никосияға (Кипр) ұшып кетті. Израиль Кнессетінің депутаты Менахем Поруш Никосияда Хатнерлермен кездесу үшін жеке ұшақ жалдады, ал бұрынғы студент Вилли Фроммер оған өзінің көйлегі мен таллит-катанды сыйлады, себебі Хатнердің таллиті, тефилин, көйлегі, жакеті мен шляпасы үш апталық сынақ кезінде тәркіленді. 28 қыркүйекте Хатнер мен оның тобы Еуропа арқылы Нью-Йоркке қайтып оралды және Рош Хашананың алғашқы түніне үлгерді.

Жарияланған еңбектері

1938 жылы Хатнер Сифрадан алынған, бірақ Вавилон Талмудында келтірілмеген халахикалық шешімдер туралы қысқаша кітапша жариялады. Көп жылдар өткен соң, ол өзінің ең маңызды еңбегі деп есептелетін "Пахад Ицхок" ("Исақтың қорқынышы", яғни Исақтың қорқатын Құдайы) атты кітабын шығарды. Ол өзінің көзқарасын "Hilchot Deot Vechovot Halevavot" ("Ойлар [туралы заңдар] және Жүрек [міндеттері]") деп атады және өзінің алғашқы ұстазы Авраам Исаак Кук стилін еске түсіретін, поэтикалық және заманауи еврей тілінде жазды, тіпті Хатнердің көптеген лекциялары йиддиш тілінде өткізілгенімен. Шломо Фрайфелд, баал-тешува студенттері үшін әлемдегі алғашқы толық уақытты ешивалардың бірін құрған; Джошуа Фишман, "Тора Умесора" ұйымының бұрынғы жетекшісі және атқарушы вице-президенті, еврей күндізгі мектептерінің ұлттық қоғамы; Яков Перлоу, Боро Парктің Новоминскер Реббесі; Ицхак Аарон Корф, Бостон және Иерусалимнің Звиль Мезбуз Реббесі, Нуа Вайнберг, "Аиш Хатора" ұйымының негізін қалаушысы және басшысы, сондай-ақ оның ағасы Яков Вайнберг, Балтимордағы "Нер Израиль" ешивасы.