Кіріспе

Мұсар қозғалысы (кейде Мусар қозғалысы деп те аталады) – 19 ғасырда Литвада, әсіресе православиелік литвалық яһудилер арасында дамыған еврей этикалық, білім беру және мәдени қозғалысы. Еврей тіліндегі (מוּסַר) термині «Нақыл сөздер» кітабынан (1:2) алынған, ол адамгершілік мінез-құлықты, нұсқауды немесе тәртіпті сипаттайды, сондай-ақ қалай дұрыс әрекет ету керектігін үйренуді білдіреді. Мұсар қозғалысы бұл терминді этикалық және рухани жолдарға қатысты үйретімдерді жеткізу үшін пайдаланды. Мұсар қозғалысы мұсар әдебиеті мен яһуди этикасына маңызды үлес қосты. Қозғалыс 21 ғасырда барлық ағымдағы яһудилер арасында, әсіресе АҚШ-та қайта жанданды.

Ертедегі басшылар

Бұл қозғалыстың құрылуы Рабби Исраил Липкин Салантерге (1810–1883) байланыстырылады, алайда қозғалыстың бастаулары классикалық раввиндік әдебиетте бұрыннан айтылған идеялардан туындайды.

Раввин Исраил Салантер

Литваның Салантай қаласында тұратын, еврей заңын ерекше білетін, жас және дарынды раввин Исроил Липкин Салантер алғашқыда өмірін Мусарды таратуға арнауға мұғалімі раввин Йосеф Зундель Саланттан (1786–1866) шабыттанды. Зундель Салант, Хаим Воложин және Акива Эйгер раввиндерінің шәкірті болды. Олардың жомарт, қарапайым мінез-құлқы және қарапайым өмір салты Исроил Салантердің қызығушылығын ояртты. Зундель Салант Салантерді Мусарға ден қоюға шақырды. Көрегендік талантымен танылған Исроил Салантер Вильнадағы ешиваның басшысы болды, онда ол білімімен жұртқа танымал болды. Бірақ ол бұл қызметтен тез бас тартып, өзінің ешивасын ашты. Онда ол дәстүрлі еврей раввиндерінің еңбектерінде, әсіресе Мусар әдебиетінде үйретілген этикалық қағидаларға негізделген моральдық үйретімдерге баса назар аударды. Салантер өзінің тәсілін «Мусар тәсілі» деп атады, бұл еврейшеде этикалық тәртіп немесе түзету деген мағынаны білдіреді. Мусар әдебиетін оқуға ынталандыру үшін Салантер Вильнада үш Мусар еңбегін қайта басылымға шығарды: Моше Хаим Луззаттоның «Мессилат Йешарим», Соломон ибн Габирольдің «Тикун Миддот ха Нефеш» және Менахем Мендель Лефиннің «Хешбон ха Нефеш». Ол ерекше еврей іскерлік этикасын оқытуға ден қойды, сондай-ақ тағамының кошер екенін мұқият тексергендей, ақшасының да кошер жолмен табылғанын тексеру керектігін айтты. Раввин Салантер 1848 жылғы холера эпидемиясы кезінде Литвалық еврей қауымына үлгі болды. Ол еврейлерге арналған Шаббат күні қажетті көмек жұмыстарын еврейлердің өзі атқаруын қамтамасыз етті (Шаббат күні жұмыс істеуге тыйым салуға қарамастан) және өміріне қауіп төнген еврейлерге Йом Кипур күні ораза ұстаудың орнына тамақтануға бұйырды. 1848 жылы патша үкіметі Вильна раввиндік мектебі мен мұғалімдер семинариясын құрды. Салантер мектепте оқытушы болуға үміткер ретінде қарастырылды, бірақ ол қызметтен бас тартып, Вильнадан кетіп қалды. Салантер Ковноға көшіп, онда Невозер Клоизде Мусарға бағытталған ешива құрды. 1857 жылы ол Германияға көшіп барды. Осы кезде оның Ковнодағы шәкірттері Келме, Телз және басқа жерлерде өз ешиваларын ашуды бастады. Кейін Салантер тағы бір институт – Ковно Коллелін құруға көмектесті. Германияда Салантер «Тевуна» атты мерзімдік басылымды құрды, ол Мусарға арналған еді. Раввин Салантердің «Тевунадағы» көптеген мақалалары жиналып, 1878 жылы «Имрей Бина» атты кітапта жарияланды. Оның «Иггерет ха Мусар» («этикалық хат») алғаш рет 1858 жылы, содан кейін бірнеше рет басылып шықты. Оның көптеген хаттары 1890 жылы «Ор Исраэль» («Исраэльдің жарығы») журналында жарық көрді (редакциясын раввин Ицхак Блейзер жүзеге асырды). Оның көптеген сөздері 1883 жылы «Эвен Исраэль» журналында жарияланды. Сонымен қатар Салантер «Құдайдан келген Тауратты оқығандарды нығайту тақырыбында эссе» атты эссе жинағын жазды. Бұл эссе оның ішкі сезімдерді зерттеуімен маңызды, бұл тұжырымдама Зигмунд Фрейд танымал болғанға дейін зерттелді. Салантердің эссесінде саналы («сыртқылық» [chitzoniut]) және санадан тыс («ішкілік» [penimiut]) процестер және олардың адамның психологиялық, эмоционалдық және моральдық жұмыс істеуіндегі рөлі туралы түсінік дамытылды. Салантер адамның өзінің ішкі мотивацияларын [negiot] тануы және оларды түсіну үшін жұмыс істеуінің маңызды екенін түсіндірді. Сондай-ақ, ол адамның сана-сезімін күресу үшін, эмоциялық тыныштық кезінде, ой-сезімдерін жақсырақ бақылай алатын уақытында жұмыс істеу керектігін үйретті. Салантер адам оқиғаға деген сезімтал реакциясын сезінгенде, ол өз ойлары мен қабілеттерін міндетті түрде бақылай алмайды және оның санасына араласуға мүмкіндік беру үшін қажетті тыныштандыратын көзқарастарға қол жеткізе алмайды деп атап өтті. Ғалым Хиллель Голдберг және басқалар Салантерді «психолог» және моралист деп сипаттады.

Екінші буын

Салантер қайтыс болғаннан кейін Мусар қозғалысын оның шәкірттері басқарды және оны әртүрлі бағыттарда дамытты. Салантердің ең үлкен шәкірті, раввин Симха Зиссель Зив Кельме және Гробин қалаларындағы ешибаларға жетекшілік етті. Бұл ешибалар дәстүрлі ешиботтардан бірнеше жағынан ерекшеленді, әсіресе мусарды оқытуға көп көңіл бөліп, сондай-ақ жалпы білім саласындағы, яһуди емес пәндерді де оқытты. Симха Зиссель адамгершілік құндылықтар туралы терең ойлар қозғайтын және басқаларға деген махаббаттың маңыздылығына ерекше назар аударатын сөздер жазды. Салантердің тағы бір шәкірті, раввин Ицхак Блейзер 1861-1862 жылдары Санкт-Петербургтің бас раввині болды, ал кейін Ковно коллелін басқарды. Блейзер Салантердің көптеген еңбектерін жариялады. Салантердің үшінші жетекші шәкірті, раввин Нафтали Амстердам Хельсинкидің бас раввині болды.

Үшінші буын

Келесі буында Мусар қозғалысының басшылары Зисселдің шәкірті Слабодкалық Носсон Цви Финкель және Новарадок раввині Йосеф Йозель Хорвиц болды. Осы екеуі құрған мектептер Мусардың ең ірі және әсерлі мектептеріне айналды. Финкель құрған Слободка мектебі ерекше әсерге ие болды, бірақ Новарадок мектебі де маңызды жақтастар жинады. Луи Джейкобс осы екі мектептің арасындағы айырмашылықты былай түсіндірді:

Дау

Кейінгі жылдары православие қауымының кейбір топтарында Мусар қозғалысына қарсылық пайда болды. Көптеген адамдар Исраэль Салантер құрған жаңа білім беру жүйесіне қарсы болды, ал басқалары дәстүрлі әдістерден ауытқулар классикалық неміс реформасы яһудилігінде күтілетіндей ассимиляцияға әкеледі деп айыптады. 1897 жылы Тельше иешивасының Элизер Гордон иешивада өте қатаң Мусар режимін енгізген жаңа Мусар жетекшісін, раввин Лейб Часманды жалдады. Көптеген студенттер бұл тәсілге қарсы болды, бұл студенттер арасында келіспеушілік тудырды. Сонымен қатар, Слободка иешивасында да Мусарға қарсы наразылық болды. Литвалық раввиндер тобы Мусарды оқуға қарсылық білдіріп, еврей тіліндегі "Ха Мелиц" газетінде мәлімдеме жариялады. Шығыс Еуропадағы еврейлердің YIVO энциклопедиясына сәйкес, «Олар моральдық мәтіндерді оқу Тораны оқудың құрметті, бірақ шектеулі бөлігі болғанын, ал қасиетті Салантердің өзі дәстүрлі басымдықтарды жоюды және одан да бетер, дәстүрлі еврей өмірінің құлдырауына себеп болатын жаңа секта құруды ойламағанын» айтты. Бұл еврей баспасөзінде Мусарды қолдайтын және қарсыласатын мәлімдемелер, қарсы мәлімдемелер мен пікірсайыстардың толқынына бастады, бұл дәстүрлі орталарда кеңінен таралды. Ақырында, белгілі бір тепе-теңдік орнады, Мусар көптеген иешивалардың бір бөлігі болып қала берді, ал оның ынталы жақтастары мен қарсыластары өздеріне қолайлы орындар тапты. Дегенмен, Мусар қозғалысының кейбір шәкірттері Израиль жеріне қоныстанды және онда Мусар иешиваларын құрды. Мусар қозғалысының көптеген бұрынғы студенттері АҚШ-та қоныстанды және түрлі еврей мекемелеріне қатысты, бірақ 20-ғасырда Мусарға арналған көптеген ресми мекемелер құрмады. Алайда, әлемдегі көптеген дәстүрлі иешивалар апта ішінде Мусарға уақыт бөліп отырады, және бұл әлі де жалғасуда. Бұл уақыт көбінесе Мусар әдебиетін оқуға арналады.

Нигуним мен Чант

Мусар қозғалысы музыканың адамның ішкі сезіміне қалай әсер ететінін түсінуге негізделген нигуним әндерін оқуға ынталандырды. 19 ғасырда Мусар қозғалысы өзіне тән нигуним ән айту дәстүрін қалыптастырды. 21 ғасырда нигунимдер мусар сабақтарының басында және соңында қолданылып, эмоционалдық мусар тәжірибесін тудыруға көмектеседі.

Қайырымдылық

Мұсар жазбаларында садақа беруді негізгі міндеттілік және жомарттық қасиетін қалыптастырудың орталық жолы ретінде баяндалған.

Мусар беру

"Мусар беру" (тәрбиелеу, нұсқау беру) – бұл басқаларды түзету, ескерту немесе кінәлау үшін сөзді пайдалану жолы (Леуіліктер 19:17). Мұндай нұсқау, Мақалдар кітабының 1:8 аятында да, күнделікті дұға кітабында да келгендей, өмірді дұрыс жолға салуға көмектесуі керек: "Балам, әкеңнің нұсқауын (мусарын) тыңда, және анаңның үйретулерін тастама." Мусарды сөз арқылы беру мақсаты – адамдардың өмірін қалыптастыруға көмектесу. Шимон Шваб былай деді: "[кейде] мусар беру қажет болса да", осыған байланысты Леуіліктер 19:17-де "құрметтесің, көршіңді өзіңдей" деген бұйрық келеді, және "егер біреуді өзгерткің келсе, оны сүйіспеншілікпен жасау керек". Мусар беру, сондай-ақ, мусар шмуз немесе мусар шиур деп аталатын ресми лекция арқылы да жүзеге асырылуы мүмкін, олар көбінесе ешиваның оқу жоспарының бір бөлігі болып табылады. Эля Лопиан осы тәжірибені "ақылдың білгенін жүрекке сіңіру" деп түсіндірді.