Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа әлем маймылының түрлері
Species of New World monkey
Туфлиді капучин (Sapajus apella), сондай-ақ қоңыр капучин, қара қақпақты капучин немесе шыналы маймыл деп те аталады, Оңтүстік Америка мен Кариб аралдары Тринидад және Маргаритадан шыққан жаңа әлем приматы. Дәстүрлі анықтама бойынша, ол Неотропикадағы ең кең таралған приматтардың бірі болып табылады, бірақ жақында қара жолақты, қара және алтын ішті капуциндерді жаңа туыста жеке түрлер ретінде қарастыру ұсынылды, осылайша туфлиді капучиннің таралу аймағын Амазонка бассейнімен және оған жақын аймақтармен шектеуге болады. Туфлиді капучин – бәсекелес жейтін жануар, көбінесе жемістер мен жәндіктермен қоректенеді, бірақ кейде кішкентай омыртқалы жануарлар (мысалы, кесірткелер мен құс балапандары) және өсімдіктердің басқа да бөліктерін жейді. Ол ылғалды тропикалық және субтропикалық ормандар, құрғақ ормандар және бұзылған немесе екіншілік ормандар сияқты әртүрлі ортада кездеседі. Басқа капучиндер сияқты, ол әлеуметтік жануар, 8-15 жеке тұлғадан тұратын топтарды құрайды, оларға альфа немесе үстем еркек жетекшілік етеді.
The tufted capuchin (Sapajus apella), also known as brown capuchin, black capped capuchin, or pin monkey, is a New World primate from South America and the Caribbean islands of Trinidad and Margarita. As traditionally defined, it is one of the most widespread primates in the Neotropics, but it has recently been recommended considering the black striped, black and golden bellied capuchins as separate species in a new genus, thereby effectively limiting the tufted capuchin to the Amazon basin and nearby regions. The tufted capuchin is an omnivorous animal, mostly feeding on fruits and invertebrates, although it sometimes feeds on small vertebrates (e. g. lizards and bird chicks) and other plant parts. It can be found in many different kinds of environment, including moist tropical and subtropical forest, dry forest, and disturbed or secondary forest. Like other capuchins, it is a social animal, forming groups of 8 to 15 individuals that are led by an alpha or dominant male.
Таксономия және филогенезия
Бір кезде барлық түкті капуциндер Cebus apella деп саналды. Мұндай таксономия бойынша C. apella ареалы Колумбиядан Солтүстік Аргентинаға дейін Оңтүстік Американың көп бөлігін қамтыды. Ол нақты немесе субэспалық номенклатураны сипаттамаса да, Торрес де Асумпасио (1983; 1988) Бразилияның бес түрлі географиялық аймақтарынан келген түкті капуциндер арасындағы және таңдау қысымы жоғары болған алтыншы аймақтағы жеке тұлғалардың жоғары фенотиптік вариациясын сипаттады. 2001 жылы Сильва Жуниор мықты капуциндерді (бұрынғы C. apella тобы) Cebus тұқымдасын сақтап қалған нәзік капуциндерден (бұрынғы C. capucinus тобы) бөлек Sapajus туысына жатқызуды ұсынды. Бұл 2011 жылы Джессика Линч Альфаро және авторлар тобы қолдады. Гровс (2005) алты түрше таныды: Cebus apella apella, C. a. fatuellus, C. a. macrocephalus, C. a. margaritae, C. a. peruanus, C. a. tocantinus. Жемісті жарылғанша, оны қолайлы таспен ұрып-соғу. Тастар көбінесе екі қолмен көтеруге жететіндей үлкен болады. Анықтау тасы қайта-қайта пайдаланғаннан кейін, көбінесе ойықтармен жабылады. Капуцин жаңғақтан басқа жемістер, жапырақтар, тұқымдар, қабық, жәндіктер мен дернәсілдер, жұмыртқалар мен жас құстар, бақалар, кесірткелер, басқа да жорғалаушылармен қоректенеді. Топтың құрамы өте жақсы ұйымдастырылған және иерархиядағы дәрежесімен анықталады. Басты еркек көбінесе топтың ортасында, алдыңғы қатардың артында орналасады, осылайша жыртқыш шабуыл жасағанда қауіпсіздік сақталады. Алдыңғы қатардағылар – билеуші еркекпен келісімде жүретін жоғары дәрежелі әйелдер. Олар азыққа бірінші болып жете алу мүмкіндігіне ие, бірақ жыртқыш шабуыл жасағанда ең осал болады. Ол Pachysentis rugosus акантоцефалы ішек паразитінің иесі болып табылады.
At one point all tufted capuchins were classified as Cebus apella. Under such taxonomy, the range of C. apella would extend throughout much of South America from Colombia to northern Argentina. Although she did not describe specific or subspecific nomenclature, Torres de Assumpção (1983; 1988) described differences between tufted capuchins from five distinct geographic regions of Brazil and high phenotypic variation of individuals in a sixth area that had a greater selection pressure. In 2001, Silva Júnior proposed that the robust capuchins such (formerly the C. apella group) be placed in a separate genus, Sapajus, from the gracile capuchins (formerly the C. capucinus group) which retain the genus Cebus. This was supported by Jessica Lynch Alfaro et al. in 2011. Groves (2005) recognized six subspecies: Cebus apella apella, C. a. fatuellus, C. a. macrocephalus, C. a. margaritae, C. a. peruanus, C. a. tocantinus. hammering the nut with a suitable stone until the nut cracks. The hammerstones are often large enough to require lifting with both hands. The anvil rock is often pockmarked with hollows as a result of repeated use. Besides nuts, the capuchin also eats fruit, leaves, seeds, pith, insects and larvae, eggs and young birds, frogs, lizards, other reptiles, The composition of the group is very well organized and is determined by rank in the hierarchy. The dominant male often resides somewhere in the middle of the group just behind the front line, so that it is safer when a predator attacks. The vanguard is composed of higher ranked females who are tolerated by the dominant male. They have the privilege to reach the food first, but they are also the most vulnerable when a predator attacks. It is a host of the acanthocephalan intestinal parasite Pachysentis rugosus.
Құралдарды пайдалану және жасау
Капучин суды ұстауға ыдыстарды, таяқтарды (жаңғақтарды қазуға, сироп алуға, құмырсқаларды ұстауға, тамаққа жетуге), шұңғырларды сусын сіңіруге, кедергілерді бұзуға арналған балға мен кесене ретінде тастарды, ал жаңғақтарды қақпақтап сындыруға балға мен тіреуіш ретінде тастарды қолданады. Бұл міндеттердің кейбіреулері танымдық стандарттар бойынша салыстырмалы түрде қарапайым болса (мысалы, құмырсқаларды ұстауға таяқ қолдану), ал басқалары, мысалы, балға мен тіреуішпен жаңғақтарды қақпақтап сындыру, күрделілігі жағынан тек шимпанзелерден ғана асып түседі. Капучин сияқты жануарларда құралдарды қолдану мүмкіндігі, берілген түрде оның пайда болу ықтималдығын арттыратын бірқатар жағдайларға байланысты. Ван Шаик үш фактор болған жағдайда, жем іздейтін түрлерде құралдарды қолданудың пайда болуы ықтимал деп ұсынды: қолдың шеберлігі, интеллект және әлеуметтік төзімділік. Қолдың шеберлігіне қатысты, капучиндер шектеулі дәлдікпен ұстауға қабілетті (бармақ пен саусақ ұштарымен заттарды нәзік қысып, манипуляциялау қабілеті), бұл басқа жаңа әлем маймылдарында кездеспейді және маймылдарда шектеулі мөлшерде ғана табылған. C. apella-ның энцефализация коэффициенті гоминидтерге қарағанда (адамнан басқа) жоғары, ал неокортекс коэффициенті маймылдарға шамамен тең; осы екі шамамен алынған көрсеткіштер жоғары интеллектіге нұсқайды. Соңында, тұмсықты капучин күрделі және төзімді қоғамға тән әлеуметтік топтарды құрайды. Тұмсықты капучин құралдарды жасауын тұтқындық жағдайында да, жабайы табиғатта да байқауға болады. Тұтқындық жағдайында ол әдетте қолжетімсіз ыдыстарға сироп алу үшін сынама таяқтар жасағаны туралы хабарланған. Ол сонымен қатар "сүгеріп алу" тұжырымын түсінеді және суды сіңіру үшін қағаз сүлгілерді, маймыл печеньелерін, таяқтарды, жапырақтарды және сабанды қолданып, содан кейін сусынды ішу үшін сүгеріп алады. Жаңғақтарды қақпақтап сындыру үшін тастарды қолдану тәжірибесі Бразилиядағы Каатинга құрғақ орманында және жүздеген шақырым жерде орналасқан көптеген жерлерде спонтанды түрде пайда болды. Ол пальма жаңғақтары (Attalea және Astrocaryum spp.) және жатоба жемістері (Hymenaea courbaril) сияқты әртүрлі жаңғақтар мен жемістерді қақпақтап сындырғаны байқалды. Басқа азық-түлік көздерінің жетіспеуі негізгі фактор болып табылады. Ottoni and Mannu (2001), Fragaszy және авторлар (2004) бұл маймылдың жерде жүру әдетіне байланысты болуы мүмкін деп болжады: маймыл жерде қаншалықты көп уақыт өткізсе, құралдарды пайдаланудан (соған байланысты) пайда табу ықтималдығы соншалықты жоғары болады. Тұтқындық жағдайында тұмсықты капучин қарапайым қабыршақтар мен өзектерді шығаратын тас құралдар жасап шығарады. Кейбір капучиндер осы өткір тастарды тамаққа жету үшін (артқа және алға қозғалыспен) кедергілерді кесу үшін де қолданды. Бұл мінез-құлықтың маңыздылығы - бұл маймылдардың репертуарында бар мінез-құлықтарды пайдалану арқылы тастарды өзгертуге қабілеттілігінің дәлелі болып табылады және бұл мінез-құлық тас қағып алудың алғысы ретінде қарастырылады. Әлеуметтік оқыту, яки басқа жеке тұлғалардан үйрену қабілеті, S. apella сияқты адам емес түрлердің көпшілігінде дау тудыратын тақырып болып табылады, өйткені мінез-құлықтың еліктеуден немесе әлеуметтік оқытудың әлдеқайда қарапайым түрінен үйренгенін анықтаудың қиындығы. Бір мезгілдегі құралдармен байланысты мінез-құлық пен олардың еліктеуден туындау ықтималдығы арасындағы алшақтықты жабудың бір жолы - тәжірибелі құрал пайдаланушыларды байқауға деген артықшылық сияқты әлеуметтік оқытуды ықтимал ететін оқиғаларды қысқарту. Осыған байланысты Оттони мен оның тобы жас капуциндер жаңғақтарды қақпақтап сындырғанда ең жақсы құралдарды пайдаланушыларды байқауға бейім екенін анықтады. Басқа бір зерттеуде екі топтың альфа-капучиндерін есікті белгілі бір жолмен ашуға үйретті, содан кейін маймылдар есікті сол жолмен ашуды үйренген бағыныштылармен жұптасты. Капучинді осылай үйретіп, топқа жібергенде, әдеті басқалар басқа жолдарды тапқанда да топ мүшелерінің арасында таралады. Дегенмен, S. apella еліктеу арқылы үйреніп жатыр ма, жоқ па деген мәселе әлі де даулы, өйткені еліктеу сияқты күрделі танымдық процестің айқын дәлелін табу қиын.
The tufted capuchin has been observed using containers to hold water, using sticks (to dig nuts, to dip for syrup, to catch ants, to reach food), using sponges to absorb juice, using stones as hammer and chisel to penetrate a barrier and using stones as hammer and anvil to crack nuts. While some of these tasks are relatively simple by cognitive standards (e. g. using a stick to catch ants), others, like cracking nuts with hammer and anvil are only exceeded in complexity by chimpanzees. The potential for tool use in animals like the tufted capuchin depends on a number of conditions that would increase its likelihood of appearing in a given species. Van Schaik proposed that the occurrence of tool use would be likely in foraging species if three factors were present: manual dexterity, intelligence, and social tolerance. As it applies to manual dexterity, capuchins are capable of a limited precision grip (the ability to delicately pinch and manipulate objects with the thumb and fingertips), which is not found in any other New World monkeys and only found in limited amounts in apes. C. apella has an encephalization ratio greater than the hominids (except humans) and a neocortex ratio that is almost as large as the apes; both of these rough indicators suggest high intelligence. Finally, the tufted capuchin forms social groups typical of a complex and tolerant society. The tufted capuchin has been observed manufacturing tools both in captivity and in the wild. In captivity, it has been reported as making probing sticks to reach normally inaccessible containers with syrup. It is also capable of understanding the concept of "sponging" and using paper towels, monkey biscuits, sticks, leaves and straw to sop up juice and then suck on the sponge to consume the juice. The practice of using stones to crack nuts has arisen spontaneously in many locations such as in the Caatinga Dry Forest all in Brazil and hundreds of miles apart. It has been observed cracking various nuts and fruits such as palm nuts (Attalea and Astrocaryum spp.) and jatobá fruits (Hymenaea courbaril). suggest lack of other food sources as the key factor. Ottoni and Mannu (2001), Fragaszy et al. (2004) have proposed this is likely more a factor of a monkey's terrestrial habit: the more time a monkey spends on the ground, the more likely it is to profit from (and thus engage in) tool use. In captivity, the tufted capuchin has been seen to manufacture stone tools that produced simple flakes and cores. Some of the capuchins even used these sharpened stones to cut (in a back and forth motion) barriers in order to reach food. The importance of this behavior is that it serves as evidence of mechanical proclivity to modify stones by using behaviors already in the monkeys' repertoires, and this behavior is seen as a precursor to stone knapping. Social learning, or the ability to learn from other individuals, is a controversial topic in most nonhuman species like S. apella because of the relative difficulty of determining whether a behavior was learned from imitation or a much simpler form of social learning. One way of closing the gap between concurrent tool related behaviors and their likelihood of arising from imitation is by narrowing down events that would make social learning more probable such as a preference for observing experienced tool users. In this regard, Ottoni and his team found that young capuchins tended to observe the best tool users when cracking nuts. In another study, capuchin alphas from two separate groups were trained to open the door in a specific way, after which the monkeys were paired with subordinates who learned to open the door in the same way. When capuchins are trained in the same way and this time released into their groups, the habit is once again disseminated amongst all group members even when others discover alternative ways. Nevertheless, the subject of whether or not S. apella learns by imitation is still controversial, because of the inherent difficulty in teasing out unambiguous evidence of a complex cognitive process such as imitation.
Проблеманы шешу
Құралдарды қолдану және жасау, сондай-ақ, кейбір мәселелерді қалай шешетінін анықтау арқылы, туфлилі капучиннің танымдық қабілеттерінің көптеген аспектілерін түсінуге болады. Кейбір примат емес жануарлар да заттарды құрал ретінде жасайды және пайдаланады. Қарғалар жәндіктерді ұстау үшін ілгек тәрізді құралдар жасауы мәлім, бірақ мұндай іс-әрекеттерде туфлилі капучиндерде байқалатын құралды қолданудың мінез-құлықтық икемділігі жоқ – олар басқа түрлердің қолдана алмайтын құралдарды пайдаланудың жаңа жолдарын табады. Алайда, құралды қолданудағы осы икемділік, күрделілік пен танымдық қабілеттің жоғары деңгейін көрсетеді десе де, маймылдар себеп-салдақ байланысын түсінеді дегенді білдірмейді. Олар тек қана сәтті әрекеттерден ғана үйренеді, сәтсіздіктерден емес, сондай-ақ олар оны көп жақсарта алмайды. Оның сәттіліктерін қайталау қабілеті, күрделі мінез-құлық үлгілерімен бірге, құралды қолданудан басқа, капучиннің жаңашылдық мінез-құлықтарының кең спектрін түсіндіруге көмектеседі. Ол орманның түрлі типтерінде кездеседі, негізінен тропикалық жаңбырлы ормандарда (2700 метрге дейін биіктікте), сонымен қатар ашық ормандарда да таралған. Оның таралу аймағы басқа капучин түрлерімен, мысалы, ақ маңдайлы капучинмен (Cebus albifrons) қабаттасады.
Tool use and manufacture can also shed light on the many aspects of the tufted capuchin's cognitive abilities by determining how it solves some problems. Some non primates manufacture and use objects as tools. Crows are known to make hook tools for catching insects, but such activities lack the behavioral plasticity of tool use as evidenced in tufted capuchins who found new ways to use tools that other species could not. But this plasticity in tool use, while suggesting greater complexity and cognitive ability, does not suggest that the monkeys understand cause and effect. It instead implies they are only able to learn from successful efforts but not from failures, nor are they able to refine and improve much. Its ability to repeat successes, coupled with its complex repertoire of behavioral events helps to explain the tufted capuchin's extensive repertoire of innovative behaviors besides tool use. It can be found in a large variety of forest types, mainly in tropical rainforests (up till a height of 2700 m), but also in more open forests. The distribution overlaps with that of other species of capuchins, such as the white fronted capuchin (Cebus albifrons).