Араб Ынтымақтастық Кеңесі: Қысқа ғұмырлы одақ тарихы

Кіріспе

Араб ынтымақтастық кеңесі (АЫК) 1989 жылғы 16 ақпанда Солтүстік Йемен, Ирак, Иордания және Египет тарапынан құрылды. АЫК-ның құрылуының бір себебі – төрт елдің Перс шығанағы ынтымақтастық кеңесінен (ПШЫК) тыс қалғандығы, екіншісі – мүшелері арасындағы экономикалық ынтымақтастық пен интеграцияны күшейту ниеті, үшіншісі – Израильмен бейбітшілік шарты жасағаннан кейін көп жыл бойы араб саясатының бағытынан шеттетілген Египеттің орталық саяси ағымға қайта оралу қадамы болды. АЫК мүшелері, ПШЫК мемлекеттерінен өзгеше, басқа араб мемлекеттерін топқа қабылдамаудан көңілсіздік білдірді; АЫК хартасында «АЫК-ға мүшелік, оған қосылуға ниет білдірген кез келген араб мемлекетіне ашық» делінген. Ұйым қысқа ғана өмір сүргенімен, 1989 жылы бір жылдың ішінде саммит және министрлер деңгейінде кем дегенде 17 ресми кездесу өткізді, оған қоса, көптеген жұмыс деңгейіндегі мәжілістер де ұйымдастырылды. Мұндай институционалдық даму басқа араб аймақтық ұйымдарында одан аз байқалды. Сомали мен Джибути АЫК-ға қосылуға қызығушылық танытты, бірақ ұйымның нығаюын күтулерін сұрады. Алайда, 1990 жылғы 2 тамызда Ирактың Кувейтке басып кіргенінен кейін туған дағдарыстан ұйым аман қалмады. Бұл, негізінен, төрт елдің ортақ геосаяси мүдделерінің болмауына, араб мемлекеттері ретіндегі ортақ статустан өзге ортақ ұлттық сананың қалыптаспауына және Египет пен Ирак арасындағы шиеленіске байланысты болды. Ирак Кувейтке шабуыл жасағаннан кейін, Египет әсіресе Ирактың әрекетіне қарсы шығып, Сауд Арабиясына әскер жіберіп, соңында Кувейтті азат етуге қатысқан коалицияға қосылды. Кейіннен, Египет президенті Хосни Мубарак АЫК-ның қауіпсіздік аспектілерінің, Саддам Хусейннің Кувейтке шабуылына Египеттің қолдауын алу мақсатымен Ирак тарапынан жоспарланғанын айтты. Кувейтке шабуылдан кейін бірнеше апта ішінде АЫК хатшылығы жоспарланған іс-шараларды тоқтатты және ұйым тек атау бойынша ғана сақталды. Египет 1994 жылдың басында АЫК-ға мүшелігін ресми түрде тоқтатты. АЫК-ның сәтсіздігі көптеген сарапшыларға күтпеген нәрсе болмады. Араб саясаты бойынша сарапшы Мохамед Хассанейн Хайкал «Триумф иллюзиясы» (1992) атты кітабында «Араб ынтымақтастық кеңесінің төрт басшысы әртүрлі және қарама-қайшы әлемдерден келді, олардың көзқарастары соншалықты әртүрлі болды, олардың серіктес болуы екіталай көрінді» деп жазды.

The Arab Cooperation Council (ACC) was founded on 16 February 1989 by North Yemen, Iraq, Jordan, and Egypt. The ACC was created partly in response to the four countries being left out of the Gulf Cooperation Council (GCC), partly out of a desire to foster closer economic cooperation and integration among its members, and partly as an Egyptian step to rejoin mainstream Arab politics after years of ostracism following its peace treaty with Israel. The members of the ACC, unlike the GCC states, appeared uncomfortable with the grouping's exclusion of other Arab states; the ACC charter explicitly states that "Membership in the ACC shall be open to every Arab state wishing to join it." The short lived organization held at least 17 formal meetings at the summit or ministerial level in 1989 alone, in addition to dozens of working level sessions. This level of institutionalization was more extensive than most Arab subregional gatherings had exhibited. Somalia and Djibouti showed interest to join the ACC but were asked to wait until the ACC would be consolidated. However, the organization did not survive the crisis that followed Iraq's invasion of Kuwait on 2 August 1990. In part, this can be attributed to the four countries' lack of common geopolitical interests, the absence of a true shared identity (beyond common status as Arab states), and tensions between Egypt and Iraq. After the Iraqi invasion of Kuwait, Egypt in particular opposed Iraqi actions—actually joining the coalition that sent troops to Saudi Arabia and eventually liberated Kuwait. In retrospect, Egyptian President Hosni Mubarak said that the security aspects of the ACC were probably designed by Iraq to lure Cairo into backing Saddam Hussein's foray into Kuwait. Within weeks of the invasion of Kuwait, the ACC's Secretariat canceled upcoming organizational events and the grouping ceased to exist in anything but name. Egypt officially suspended its membership in the ACC in early 1994. The ACC's failure was no surprise to many observers. Arab political pundit Mohamed Hassanein Heikal wrote in his book Illusions of Triumph (1992) that "The four leaders of the Arab Cooperation Council came [from] different and contradictory worlds, with outlooks so varied that they seemed improbable partners."