Францискус ван ден Энден: Спинозаның мұғалімі және радикал ойшыл
Franciscus van den Enden
Францискус ван ден Энден (1602-1674): Спинозаның мұғалімі, философ, дәрігер, сурет сатушы. Радикал ойшыл, демократия жақтасы, Америкадағы утопиялық қоғам құрушы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Барух де Спинозаның мұғалімі (1602–1674)
Teacher of Baruch de Spinoza (1602–1674)
Франсискус ван ден Энден, кейінірек өмірінде «Аффиний» (латын тілінде «Van den Enden» түрінде) (шамамен 5 ақпан 1602 – 27 қараша 1674) – фламандтық бұрынғы иезуит, нео-латын ақыны, дәрігер, өнер сатушы, философ және Франция королі Людовик XIV-ке қарсы қастандық жасаушы. Антверпенде туып, иезуит және өнер сатушы ретінде толыққанды мансапқа ие болмай, кейін Голландия Республикасына көшіп, саясат және дін саласындағы басым көзқарастарға қарсы тұрған радикалды ойшылдар тобының құрамына кірді. Ол білім беру туралы қатаң пікірлерге ие болды және театрды маңызды оқыту құралы деп санады. Ол Америкадағы голланд колонияларында үлгілі қоғам құруды жоспарлаған утопист және мемлекеттік басқаруда демократияны қолдаушы болды. Ол Спинозаның (1632–1677) латын тілінен мұғалімі ретінде белгілі, Спиноза бір кездері оның үйінде тұрған. Ғалымдар Ван ден Энденнің философиялық идеяларын және оның шәкірті Спинозаға тигізген ықпалын бағалау үшін зерттеді, Спинозаның өмірбаянын жазған Стивен Надлер бұл туралы күмәнді екенін айтады. Спинозаның өмірбаянын жазған Джонатан И. Израиль Ван ден Энденнің Спинозадан бұрын демократиялық республикашылдық, діни билікті мойынламау және негізгі теңдікті жақтаған радикалды философиялық мәтіндер жазғанын, бірақ бұл Питер де ла Корттың ықпалымен болды және Спиноза Амстердамнан кеткеннен кейін ғана орын алды деп санайды. Ван ден Энден Людовик XIV-ке қарсы қастандыққа қатысты және дарға асылды.
Franciscus van den Enden, in later life also known as 'Affinius' (Latinized form of 'Van den Enden') (c. 5 February 1602 – 27 November 1674) was a Flemish former Jesuit, Neo Latin poet, physician, art dealer, philosopher, and plotter against Louis XIV of France. Born in Antwerp, where he had a truncated career as a Jesuit and an art dealer, he moved later to the Dutch Republic where he became part of a group of radical thinkers sometimes referred to as the Amsterdam Circle, who challenged prevailing views on politics and religion. He held strong ideas about education, and viewed theater as an important teaching tool. He was a Utopian planning to set up an ideal society in the Dutch colonies in America and a proponent of democracy in the administration of states. He is best known as the Latin teacher of Spinoza (1632–1677), with whom Spinoza boarded for a period. Scholars have examined Van den Enden's philosophical ideas and those of Spinoza to assess whether he influenced his pupil, Spinoza biographer Steven Nadler suggests this is not the case. Spinoza biographer Jonathan I. Israel argues that Van den Enden preceded Spinoza in writing radical philosophical texts with a combination of democratic republicanism, rejection of religious authority, and advocacy for basic equality, building on the influence of Pieter de la Court, but only after Spinoza left Amsterdam. Van den Enden was implicated in a plot against Louis XIV and executed by hanging.
Өмір
Ван ден Энден – Йоханнес (Ханс) ван ден Энден мен Барбара Янссеннің ұлы. Ол 1602 жылғы 6 ақпанда Антверпенде крещение рәсімінен өтті. Оның ата-анасы тоқымашылар болып жұмыс істеген. Ол сол қаладағы августиндік және иезуит колледждерінде білім алған. 1619 жылы Иса қоғамының новициатына қабылданды, бірақ 1633 жылы орденнен қуылды. 1630-жылдардың соңында ол испандық августинец Бартоломе де лос Риос и Аларконның діни туындыларына бірнеше неолатын өлеңдерін қосты. Соған шамамен бір уақытта ол Антверпендегі өнер саудасында да белсенді болды, оның ағасы Мартинус ван ден Энден Ұлы, Питер Пауль Рубенс пен Энтони ван Дейктің гравюраларын басып шығаруда маңызды рөл атқарды. 1640 жылы Ван ден Энден Антверпенде Клара Мария Вермееренге үйленді, ал 1641 жылы оның анасының құрметіне Клара Мария деп аталған бірінші баласы дүниеге келді. Олардың екінші қызы Маргерета Алдегонис қайда және қашан туғаны белгісіз. 1660-жылдардың басында кейбір адамдар Ван ден Энденді атеист деп есептесе, енді біреулері оны Рим католигі деп санайтын. Осы кезеңде ол Питер Корнелизуон Плокхоймен бірге қазіргі Делавэр аймағындағы Жаңа Нидерландта солтүстік америкалық утопиялық елді мекен құру жобасымен айналысты. Ван ден Энденнің осы идеалды қоғам туралы көзқарастары «Kort Verhael van Nieuw Nederlants» (Жаңа Нидерландтың қысқаша сипаттамасы, 1662) еңбегінде қамтылған. Бірнеше жылдан кейін, 1665 жылы тағы бір саяси жарияланым – «Vrye Politijke Stellingen» (Еркін саяси ұсыныстар) жарық көрді, онда ол демократияны қорғады және мемлекеттің әлеуметтік және білім беру міндеттерін атап өтті. Сол жылы, екінші ағылшын-голландия соғысы басталғанда, ол Йохан де Витке хат жазып, теңіз күштері үшін құпия қару сатуды ұсынды. 1671 жылы үлкен қызы Клара Мария Теодор Керкрингке (кейде «Керкринк» деп те жазылады) үйленгеннен кейін Ван ден Энден Парижге көшіп, тағы бір латын мектебін ашты. Ол жерде Антуан Арнольд пен Лейбництің қонағы болды. Сонымен қатар ол Людовик XIV-ке қарсы қастандыққа қатысты, бірақ қастандық жасаушылар жоспарларын орындамас бұрын ұсталды, олар Нормандияда республика құруды көздеді. Франсискус ван ден Энден өлім жазасына кесілді және 27 қарашада 1674 жылы, ақсүйек қастандық жасаушылардың басы кесілгеннен кейін, ақсүйек емес болғандықтан Бастилия алдында дарға асылды.
Van den Enden was the son of Johannes (Hans) van den Enden and Barbara Janssens. He was baptized in Antwerp on 6 February 1602. His parents were manual labourers who worked as weavers. He was a pupil at the Augustinian and the Jesuit colleges of that city. In 1619 he entered the novitiate of the Society of Jesus, but in 1633 he was dismissed from the order. In the later 1630s he contributed some Neo Latin poems to devotional works by the Spanish Augustinian Bartholomé de los Rios y Alarcón. In about the same period he also seems to have been active in the Antwerp art trade, in which his brother Martinus van den Enden the Elder played an important role, as a publisher of prints by Peter Paul Rubens and Anthony van Dyck. In 1640 Van den Enden married Clara Maria Vermeeren in Antwerp and in 1641 a first child was born, named after her mother Clara Maria. It is not clear where and when their second daughter Margereta Aldegonis was born. In the early 1660s some people thought that van den Enden was an atheist, while others believed that he was a Roman Catholic. In this period he worked, together with Pieter Corneliszoon Plockhoy, on a project to establish a North American utopian settlement in New Netherland, in the area of the present Delaware. Van den Enden's views on this ideal society are found in the Kort Verhael van Nieuw Nederlants (Brief Account of New Netherland, 1662). Some years later, in 1665, another political publication appeared, the Vrye Politijke Stellingen (Free Political Proposals), in which he defended democracy and stressed the social and educational duties of a state. In that same year, when the Second Anglo Dutch War had just started, he wrote to Johan de Witt offering to sell him a secret weapon for the navy. Shortly after the marriage of his oldest daughter Clara Maria with Theodor Kerckring (also written as 'Kerckrinck') in 1671, van den Enden moved to Paris, where he opened another Latin school. There he was visited by Antoine Arnauld and Leibniz. He also became involved in a plot against Louis XIV, but the conspirators were caught before they could execute their plans, which included the establishment of a republic in Normandy. Franciscus van den Enden was condemned to death and on 27 November 1674, after the decapitation of the noble conspirators; as a non noble, he was hanged in front of the Bastille.
Демократиялық идеяның ізашарсы
"Корт Верхаль ван Нью Ндерландс Гелегаузенте" (1662 жылы, "Жаңа Голланд оқиғасының қысқаша баяны") Ван ден Энден "Гелихейдс-бағыттама теңдік" саяси ұғымына қатысты өз пікірлерін білдіреді. "Мемлекет барлық адамға бірдей үлесте игілік әкелуі керек. Мемлекеттің игіліктің артуын қамтамасыз етуі, адамның қабілетіне, жынысына, мүлігіне және әлеуметтік статусына қарамастан, айқын болуы тиіс. Ол теңдік – бұл теңестіруге тең екендігіне қатысты ашық түрде қарсы шығады. Заңдар жалпы пайдаға бағытталған болуы керек, сонымен бірге барлық адамға бірдей мүмкіндік бере отырып, жеке тұлғаның ерекшелігіне де орын қалдыруы тиіс". (Франсискус ван ден Энден туралы голланд тіліндегі Уикипедия мақаласы бойынша, оның түпнұсқа голланд тіліндегі сөздеріне мүмкіндігінше жақын аударма). "Vrije Politieke Stellingen" (1665 жылы, "Еркін саяси тезистер") еңбегінде Ван ден Энден сөз бостандығы мен жалпы даму құқығын жақтады. Ол халықтық егемендік идеясын одан әрі дамытады. Ол халықтың демократияны халықтық жиналыстар мен келіссөздер арқылы іске асыру арқылы тәжірибе мен түсінік жинақтайды деп сендіреді. Демократиялық жұмыс істеудің мысалы ретінде ол Испанияға қарсы сексен жылдық соғыс кезінде Голландияда қолданылған тәсілді келтіреді. Бірақ ол барлық лауазым иелеріне, әсіресе шешендікке және ашкөздікке бейімдерге, мұқият бақылау қажеттігін ескертеді. Ван ден Энденді, шартты түрде, Француз революциясының алға басушыларының бірі деп санауға болады, онда бостандық, теңдік және бауырластық ұғымдары қоғамның жаңа моделінің өлшемшарты болды.
In his Kort Verhael van Nieuw Nederlants Gelegenheit (1662 'a Short Story of a New Dutch Occasion'), Van den Enden gives his views on the political notion of Gelijkheidsbeginsels equality. "The state must bring benefits in equal measures to all. The well being increasing effect of the state must become apparent independently of a person's abilities, sex, property, and social status. He opposes explicitly that equality comes down to equalization. The laws should aim towards the general benefit, while they give to all in the same manner give space for individuality." (A translation as close as possible to his originally Dutch wordings as per Dutch Wikipedia article on Franciscus van den Enden A pioneer of the democratic thought). In his Vrije Politieke Stellingen (1665 'some Free Political Theses'), Van den Enden advocates for freedom of speech and the general right to develop. He further develops the idea of popular sovereignty. He is convinced that the people, by the practice of democracy in popular assemblies and concertations, will gain experience and insight. As an example of democratic functioning, he gives the method of such working as used in Holland during the Eighty Years' War against Spain. But he also warns that all officers must be followed with a watchful eye, especially those who excel in eloquence and greed. In a sense, Van den Enden can be considered one of the forerunners of the French Revolution where the concepts of liberty, equality and fraternity became the yardstick of a new model for society.
Маңыздылық
Джонатан Израиль Ван ден Энденнің "радикалды ойдың қалыптасуына және Амстердамның "атеистік" шеңберіне қосқан ең маңызды үлесі – білім беру арқылы қарапайым халықты "ағартуға" жасаған құштар және революциялық шақыру болды" деп санайды. Франсискус ван ден Энденге қатысты орталық сұрақ – ол шәкірті Спинозаның философиясына қаншалықты және қалай әсер еткен. Бұл мәселені алғаш Мейнсма көтерген. 1990 жылы Марк Беджай мен Вим Клевер тәуелсіз түрде Ван ден Энденнің екі анонимді памфлеттің – «Жаңа Голландияның қысқаша сипаттамасы» (Kort Verhael van Nieuw Nederlants) және «Еркін саяси ұстанымдар» (Vrye Politijke Stellingen) авторлары екенін анықтады. Клевер ең басым айтқандай, соңғы еңбекке сүйене отырып, Спинозаның философиясының барлығы Ван ден Энден тарапынан дамытылған деген тұжырым жасалды. Спинозаға күшті әсер еткені туралы идея кейін Стивен Надлер мен Маргарет Гуллан Вур Спинозаның өмірбаяндарында қолдау тапты. Екі памфлеттің мұқият талдауы мүмкін әсердің өте шектеулі болғанын көрсетті, ал дереккөздердің хронологиясы мұғалім шәкіртке әсер еткені ме, әлде керісінше болғанын анықтауға мүмкіндік бермейді. Бұл мәселе, дереккөздердің фрагменттілігіне байланысты, әзірге нақты жауап таппайтын көрінеді, бірақ Ван ден Энденнің кейінгі жазбалары зор қызығушылық тудырады. Мысалы, Йохан де ла Кортпен бірге оны Голландияның ең ерте жазушылары мен демократияны жаңа дәуірде насихаттаушылардың қатарына қосу керек. Оның діни төзімділік, зайырлы мемлекет, халыққа білім беру және әділдіктің қатыгез емес формаларын қорғауы оны ерте ағартушылықтың қатарына қояды. Сонымен қатар, оның құлдыққа деген радикалды қарсылығы тіпті Амстердамның бостандық ойлы адамдарының арасында да ерекшеленеді. Ақырында, Ван ден Энденнің әлеуметтік мәселелерге деген қамқорлығы және Плокхойдың ықпалымен туған ұйымдасқан ынтымақтастық туралы ұсыныстары оның заманы үшін жаңашыл болып саналады.
Jonathan Israel contends that Van den Enden's "chief contribution to the formation of radical thought and the Amsterdam 'atheist' circle was undoubtedly hid impassioned and revolutionary summons to 'enlighten' the common people" via education" A central question concerning Franciscus van den Enden is whether and to what extent he was an influence on the philosophy of his pupil Spinoza. This question was raised by Meinsma. In 1990 Marc Bedjai and Wim Klever, independently from each other, established that Van den Enden was the author of two anonymous pamphlets, the Kort Verhael van Nieuw Nederlants (Brief Account of New Netherland) and the Vrye Politijke Stellingen (Free Political Proposals). Mainly on the basis of the last work the claim was made, most strongly by Klever, that the whole of Spinozist philosophy had been developed by Van den Enden. The idea of a strong influence on Spinoza was later adopted in biographies of Spinoza Steven Nadler and by Margaret Gullan Whur. A thorough analysis of both pamphlets shows that a possible influence was rather limited and the chronology of the sources does not allow it to be determined whether it was the teacher who influenced the pupil or whether it was the other way around. Apart from this question, which due to the fragmentary source material will probably never be answered with certainty, Van den Enden's later writings are of great interest. It is clear, for instance, that together with Johan de la Court, he should be counted among the earliest Dutch writing and Early Modern promoters of democracy. His defence of religious toleration, a secular state, public education and less cruel forms of justice situate him within the Early Enlightenment. Moreover, his radical rejection of slavery is unique, even within his circle of Amsterdam freethinkers. Finally, Van den Enden's concern for social problems and his proposals for organized forms of solidarity, presumably influenced by Plockhoy, must be considered original for his time.