Кіріспе
2005 жылғы 21 қарашада Кенияда конституциялық референдум өтті. Көптеген үкімет шенеуніктері, оның ішінде президент Мвай Кибаки «иә» деп дауыс беруге шақырып үгіт жүргізгенімен, ұсынылған жаңа конституцияны сайлаушылардың 58% қабылдамады. Кениядағы сауатты сайлаушылардың санының артуына қарамастан (74%), дауыс бюллетеньдерінде таңдауларды көрсету үшін әріптермен қатар белгілер де қолданылды. Жаңа конституцияны қолдаушыларға банан символы, ал оппозицияға апельсин символы тағайындалды, нәтижесінде оппозициялық топ «Қызыл апельсин демократиялық қозғалысы» деп аталды. Референдум биліктегі Ұлттық Көкжұлдыз коалициясын ұсынысты қолдайтын және қарсыласатын топтарға бөлді, сондай-ақ «Апельсин» және «Банан» жақтастары арасында зорлық-зомбылыққа әкелді; бірнеше айға созылған науқан кезінде тоғыз адам қаза тапты, бірақ референдумның өзі бейбіт өтті.
A constitutional referendum was held in Kenya on 21 November 2005. Although many government officials, including President Mwai Kibaki, had campaigned for a "yes" vote, the proposed new constitution was rejected by 58% of voters. Despite the rising number of literate voters in Kenya (74%), ballot papers used symbols as well as text to indicate the choices. Supporters of the new constitution were assigned the symbol of a banana, while the opposition was assigned the orange, ultimately leading to the opposition group being named the Orange Democratic Movement. The referendum divided the ruling National Rainbow Coalition into camps for and against the proposal, as well as spurring violence between Orange and Banana supporters; nine people died during the campaign period spread over several months, but the process itself was peaceful.
Конституция жобасы
Конституцияны әзірлеу кезінде президентке қанша билік берілуі керек екендігі туралы пікір келіспеушіліктері туды, көптеген адамдар Кибаки диктаторлық билікті жинауға тырысып жатыр деп санады. Алдыңғы жобаларда биліктің президенттің қолында жиналуынан қаушағандар президент пен премьер-министр арасында билікті бөлісу ережелерін қосты. Дегенмен, конституцияның соңғы нұсқасы мемлекет басшысына кең өкілеттіктерді сақтап қалды. Жер реформасы мәселесі де этникалық топтар арасындағы жер дауларының көптігіне байланысты маңызды болды. Конституция жобасы осы мәселені шешуге бағытталды және шетелдіктердің жер иелігіне қарсы шараларды қамтыды (еуропалық иммигранттар мен олардың ұрпақтары Кенияда көптеген үлкен жер учаскелеріне иелік етеді). Конституция сондай-ақ әйелдерге алғаш рет жер иеленуге мүмкіндік берді, бірақ тек мұрагерлік арқылы және жерді басқару мен қайта бөлуді жүзеге асыратын "Жер комиссиясын" құруды көздеді (комиссияны құрудың басты мақсаты мемлекеттік қызметкерлердің жемқорлық жолмен жерді сыйға беруіне жол бермеу болды). Комиссия сонымен қатар жер даулары бойынша құқық қорғаушы орган ретінде қызмет ететін болды және бұрын әділетсіз жерден айырылған этникалық топтар мен жеке тұлғаларға жерді қайтаруға тырысатын еді. Конституция жерді мемлекеттік, қоғамдық немесе жеке меншік деп жіктеуді көздеді. Көптеген адамдар "бос" жатқан жерді – толыққанды пайдаланылмаған жерді – жерсіздерге және басып алғандарға қайта бөлуге рұқсат беретін радикалды ережеден алаңдады. Бұл шара жерді қайта иелену мүмкіндігі бар масаилар сияқты жер иелері мен көшпелі топтар тарапынан қарсылыққа ұшырады. Дауыс беруге дейін діни соттар да маңызды мәселе болып саналды. Кенияда ислам діни соттары бар болғандықтан, басқа діндерге (негізінен христиан және индуизм) тән соттарды құру туралы талаптар қабылданды және конституция жобасы бірқатар діни сот органдарына заңдық негіз берді.
Науқан
Кибаки жаңа конституцияны белсенді түрде қолдағандықтан және сайлау науқанын оның айналысында салғандықтан, көптеген сайлаушылар референдумды Кибаки үкіметін мақұлдау немесе мақұлдамау құралы ретінде пайдаланды. Бұл жеңіске жеткен "Оранж" лагерінің мерзімінен бұрын сайлау талап етуіне негіз болды, олар халықтың "жоқ" деп дауыс бергенінің нәтижесінде үкімет билік ету құқығын жоғалтқанын мәлімдеді.
Пікірсауалдар
Steadman International компаниясы жүргізген бір ғана сауалнамада 42% қарсы, 32% қолдады, 22% шешімін қабылдамады, ал 4% жауап беруден бас тартты.
Облыс бойынша
ПровинцияДауыс бергендерЖалпы тіркелген сайлаушылар саныҚатысу%Дауыс%Орталық1,023,21993.274,3946.81,097,6131,795,27761.1Жағалау64,43219.3269,65580.7334,087967,51834.5Шығыс485,28249.5494,62450.5979,9061,977,48049.6Найроби161,34443.2212,07056.8373,414961,29538.8Солтүстік-Шығыс12,40124.139,02875.951,429237,32121.7Нянза114,07712.2822,18887.8936,2651,664,40156.3Рифт аңғары395,94324.51,218,80575.51,614,7482,668,98160.5Батыс240,58240.2358,34359.81,322,604598,92545.3Барлығы2,532,91841.73,548,47758.36,081,39511,594,87752.4Источник: Кенияның сайлау комиссиясы
Салдары
Сайлаушылар конституция жобасын қабылдамағаннан кейін президент Кибаки саяси билігін қайта орнату үшін жылдам әрекет ете отырып, бүкіл кабинетті және министрлердің орынбасарларын қызметтен босатты. Кибаки бұл шешімін былай түсіндірді: "Референдум қорытындысы бойынша, Республика Президенті ретінде, мен үкіметімді қайта ұйымдастыруым қажет, оны Кения халқына тиімді қызмет етуге лайықты ету үшін". Үкіметте жеке лауазым иелерін қызметтен босату жиі кездесетін құбылыс болғанымен, кабинеттің толық құрамын тарату сирек кездеседі. Кибакидің президенттік өкілеттігіне қарсы конституциялық түрде қорғалған бас прокурор ғана мерзімінен бұрын қызметтен босатудан құтылды. Вице-президент Муди Авори лауазымын сақтап қалды, бірақ Ішкі істер министрі қызметінен айырылды. Кабинеттің таратылуына дейін жеті ай бойы оның мүшелері ресми түрде жиналған жоқ, олар саяси мәлімдемелерді БАҚ арқылы жасағанды жөн көрді. Кибаки екі апта ішінде жаңа кабинет тағайындауға уәде берді, ал оған дейін елдің басқаруын жеке өз қолына алатын болады. Кабинет ұзақ уақыт бойы бөлініп келді, ал конституция мәселесі осы бөліністі одан әрі күшейтті. Ұлттық Көктембұлақ коалициясы бірнеше кіші партиялардың (Демократиялық партия, FORD–Kenya, Либералды Демократиялық партия және NPK) бірігуі болғандықтан, Кибаки үкіметінің мүшелері әртүрлі мақсаттар мен адалдықтарды ұстанады, көбінесе коалицияға қарағанда өз партияларына адал болды. Сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптаулар мен кабинет ісін тергеу президенттің бақылауынсыз қалды, ол шенеуніктерін тиісті деңгейде жазаламағаны үшін сынға ілікті. Осының салдарынан кениялықтар кабинет пен министрлерді қызметтен босатуға өте жағымды реакция білдірді. Алайда, оппозиция, Orange Democratic Movement (оның негізгі мүшелері қазір тарап бара жатқан кабинет депутаттарынан тұрады) Кибаки жеткілікті шаралар қабылдамағанын және заң шығарушы орган мен әкімшілік органдарды тарату қажет екенін мәлімдеді. Бұл референдумның сәтсіз аяқталуымен және Кибакидің сайлау алдындағы уәделерін орындамауымен бірігіп, оппозиция басшыларының бүкіл Кения үкіметі үшін жаңа сайлау өткізу талаптарының күшеюіне әкелді. 27 қарашада оппозиция ұйымдастырған жаңа сайлау талаптарымен өткен митингілерден кейін Кения үкіметі жаңа сайлауды қолдау мақсатындағы барлық демонстрацияларды заңсыз деп жариялады. Кибаки үкіметі ерте сайлау идеясын жоққа шығарып, мұндай жиынтар "ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіреді" деп мәлімдеді. Оппозиция бүкіл ел бойынша сайлауды қолдау демонстрацияларын ұйымдастырды және 10 желтоқсанда Момбаса қалалық стадионында "Оранж" командасының жетекшілігімен митинг өткізуді жоспарлады. Үкімет полицияны шақырып, стадионға жол тосып, митингтің өтуіне жол бермеді. Ел бойынша сайлауды қолдау мақсатында өткізілген барлық басқа митингтер құқық қорғау органдары тарапынан тоқтатылды. Кибаки заң шығарушы органның кезекті отырысын 6 желтоқсанға белгіленген күнінен кейінге шегерді.
Министрлер кабинетінің тағайындалуы
Уәде етілгендей, 2005 жылдың 7 желтоқсанында президент Кибаки өзінің кабинетіндегі жаңа тағайындамалар мен бос министрлік лауазымдарды жариялады. Бірақ, дер кезінде тағайындалғандардың көп бөлігі жұмыс ұсыныстарынан бас тартты; кем дегенде 19 депутат тағайындалуды қабылдамады. Позицияларынан бас тартқандардың көпшілігі Кибаки режимінің саяси тірегі болған FORD–Kenya және NPK партияларының мүшелері еді. FORD–Kenya және NPK партиялары үкіметке қолдауын ресми түрде кері алып, осылайша олардың депутаттары жоғары лауазымдардан бас тартты. Көптегендері жаңа кабинет құрамына қатысты коалициядағы басқа партиялармен кеңеспеуін, бас тартудың басты себебі деп атады. 2005 жылдың 9 желтоқсанында Кибаки өзінің ең жақын саяси одақтастарынан тұратын жаңа кабинетке ант берді.