Кіріспе
Жапониядағы көлік туралы жалпы шолу
Жапониядағы көлік қазіргі заманғы және жоғары дамыған. Жапонияның көлік секторы энергия тиімділігімен ерекшеленеді: теміржол көлігінің үлесі жоғары және жалпы сапар қашықтығы аз болғандықтан, ол басқа елдерге қарағанда бір адамға шаққанда аз энергия жұмсайды. Халықаралық салыстырғанда Жапониядағы көлік өте қымбат, бұл жоғары жол төлемдері мен салықтардың, әсіресе автомобиль көлігіне байланысты. Жапония жолдарға көп қаржы жұмсаған. Салған жолдар көліктің негізгі құралы болып табылады. Жапонияда қозғалыс сол жақтан жүреді. Ірі қалаларды байланыстыратын, жолақы жинаумен айналысатын кәсіпорындар басқаратын жылдам, бөлінген, кіруі шектеулі жолдардың бірыңғай желісі бар. Оннан астам жапондық теміржол компаниясы аймақтық және жергілікті жолаушылар тасымалы нарығында бәсекелеседі; мысалы, жеті JR Group компаниясы, Kintetsu темір жолы, Seibu темір жолы және Keio Corporation. Көбінесе осы кәсіпорындардың стратегиясында станциялардың жанында жылжымайтын мүлік немесе универмагтар болады. Шамамен 250 жоғары жылдамдықты "Шинкансен" пойызы ірі қалаларды байланыстырады. Барлық пойыздар уақтылы жүруімен белгілі. 176 әуежай бар, ал ең ірі ішкі әуежай – Ханеда әуежайы 2018 жылы жолаушылар ағыны бойынша Азияда үшінші, ал әлемде төртінші орында болды, бірақ 2022 жылы ондыққа ілікпеді. Ең ірі халықаралық қақпалар – Нарита халықаралық әуежайы (Токио аймағы), Кансай халықаралық әуежайы (Осака/Кобе/Киото аймағы) және Чубу Центраир халықаралық әуежайы (Нагоя аймағы). Ең ірі порттардың бірі – Нагоя порты.
Теміржол
Жапонияда темір жол – жолаушылар тасымалының маңызды құралы, әсіресе ірі қалалар арасындағы көптеген және жоғары жылдамдықты тасымал үшін, сондай-ақ мегаполистердегі тұрғындар тасымалы үшін. 1987 жылға дейін мемлекеттік меншікте болған жеті Japan Railways Group компаниясы Жапонияның көп бөлігін қамтиды. Жеке теміржол компаниялары, аймақтық үкіметтер және аймақтық үкіметтер мен жеке компаниялардың қаржыландыруымен жұмыс істейтін компаниялар да теміржол қызметтерін ұсынады. Барлық теміржолдар бірнеше рельс енін қамтиды, олардың ең көп таралғаны – 1067 мм тар рельс, оның ішіндегі рельстің бір бөлігі электрленген. Фукуока, Кобе, Киото, Нагоя, Осака, Саппоро, Сендай, Токио және Йокогама қалаларында метро жүйелері бар. 19 ғасырдың соңына дейін көптеген жапондықтар жаяу жүрген. Алғашқы теміржол 1872 жылы Токиодағы Шимбаши станциясы мен Йокогаманың бұрынғы Йокогама станциясы (қазіргі Сакурагичо станциясы) арасында салынды. Одан кейін көптеген теміржолдар пайда болды. Қазіргі Жапонияда әлемдегі ең дамыған көлік желілерінің бірі бар. Жапонияда бұқаралық көлік жақсы дамыған, бірақ жол жүйесі артта қалған және Жапониядағы автокөліктер санына қарай жеткіліксіз. Бұл көбінесе Жапонияда жол салудың қиындығына байланысты, себебі оның халық тығыздығы өте жоғары және жол салуға қолданылатын пайдалы жердің көлемі шектеулі.
Шинкансен (жоғарғы жылдамдықты пойыз)
Синкансен немесе "пулялы пойыздар" деп әдетте аталатын бұл пойыздар Жапония бойынша жоғары жылдамдықты теміржол көлігін қамтамасыз етеді. 8 Синкансен желісінің көп бөлігі, бірнеше ерекшеліктерден басқа, қалалық пойыздардан толығымен бөлек желілерде жүреді. Синкансен Жапониядағы ұзақ қашықтыққа сапарлардың үлкен бөлігін құрайды, және жүйе өмір бойында 10 миллиардтан астам жолаушыны тасымалдаған. Күн сайын 1 114 000 сапар жасалады, ал ең жылдам пойыздар – JR East E5 және E6 сериялы пойыздары, олардың максималды жылдамдығы жоғары. Синкансен пойыздарының қауіпсіздігі жоғары деңгейде, 50 жылдан астам тарихында жолаушылар арасында апаттан туындаған өлім-жітім немесе жарақат тіркелген жоқ. Синкансен пойыздары басқа жапондық көліктер сияқты, өте пунктуалды болып табылады; 2003 жылы Токайдо Синкансеніндегі пойыздардың орташа кешіктіруі 6 секундты құрады. Жапония Синкансен технологиясын шетелге сатуға тырысып келеді және Үндістан, Таиланд және АҚШ-та жүйе құруға көмектесу үшін келісімдер жасады. Токиодан Нагоя мен Осакаға дейінгі коммерциялық магниттік тіреулі (маглев) қызметі – Чюо Синкансен құрылысы қазіргі уақытта жүріп жатыр. 2045 жылы аяқталуы күтілетін бұл жол қашықтықты 67 минутта, қазіргі Синкансенмен салыстырғанда екі есе жылдамдап өте алады.
Жол
Жапонияның 2015 жылғы статистикалық жылнамасына сәйкес, 2012 жылдың сәуірінде Жапонияда шамамен 1,215,000 км жол болды, оның ішінде 1,022,000 км қалалық, кенттік және ауылдық жолдар, 129,000 км префектуралық жолдар, 55,000 км жалпы ұлттық тас жолдары және 8,050 км жылдам тас жолдары. Шетелдік баспасөз орталығы/Жапония жылдам тас жолдардың жалпы ұзындығын 7,641 км деп көрсетеді (2008 қаржы жылы). Хонсю, Шикоку және Кюсю аймандарының ірі қалаларын байланыстыратын жоғары жылдамдықты, бөлінген қатарлы, төлемді жолдардың бірыңғай желісі бар. Хоккайдода жеке желі, ал Окинава аралында осы типтегі тас жол бар. 2005 жылы бұрынғы Жапония тас жолдары мемлекеттік корпорациясы болған жол төлемін қабылдаушы компаниялар мемлекеттік меншіктегі жеке компанияларға айналдырылды және олардың бір бөлігін сату жоспарлануда. Бұл саясат бәсекелестікті ынталандыруға және жол төлемін төмендетуге бағытталған. 1980 жылдары жеке автокөліктің иеленуі артуымен қатар елдің жолдарының сапасы мен ұзындығы да жақсарғандықтан, жолаушылар және жүк тасымалы едәуір өсті. Автобус компаниялары, соның ішінде JR Bus компаниялары, елдің кеңейіп келе жатқан жылдам тас жол желісінде алыс қашықтыққа автобус қызметтерін ұсынады. Автобустар салыстырмалы түрде төмен бағамен және жайлы орындықтармен жабдықталғандықтан, әуе және пойыз қызметтері шектеулі болған кезде түнде де қызмет ете береді. Жүк тасымалы секторы 1980 жылдары қарқынды өсіп, 1990 жылы 274,2 миллиард тонна-километрді құрады. 1990 жылы моторлы көлік құралдарымен, негізінен жүк көліктерімен 6 миллиард тоннадан астам жүк тасымалданды, бұл ішкі жүк көлемінің 90 пайызы және тонна-километрдің шамамен 50 пайызын құрады. Соңғы ірі инфрақұрылымдық жобалардың қатарында Ұлы Сето көпірінің және Токио шығанағының су астынағы құрылысы (1997 жылы ашылды) бар.
Ауа
2013 жылы Жапонияда 105 913 000 жолаушымен әлемдегі төртінші ірі жолаушылар тасымалы әуе нарығы болды. 2013 жылы Жапонияда 98 әуежай болды. Басты халықаралық қақпалар – Нарита халықаралық әуежайы (Токио аймағы), Кансай халықаралық әуежайы (Осака/Кобе/Киото аймағы) және Чубу Центраир халықаралық әуежайы (Нагоя аймағы). Басты ішкі хаб – Токио халықаралық әуежайы (Ханеда әуежайы), 2018 жылы жолаушылар саны бойынша Азияда үшінші, ал әлемде төртінші ең қызықты әуежай, бірақ 2022 жылы алғашқы ондыққа кірмеді; басқа да маңызды көлік хабтарына Осака халықаралық әуежайы, Саппородан тыс Жаңа Читосе әуежайы және Фукуока әуежайы кіреді. 14 тікұшақ алаңы бар деген есеп бар (1999 жылғы мәліметтер). Екі негізгі әуе компаниясы – Japan Airlines және All Nippon Airways. Басқа жолаушы тасымалдаушыларға Skymark Airlines, Solaseed Air, Air Do, StarFlyer және Fuji Dream Airlines кіреді. United Airlines және Delta Air Lines, бұрынғы Northwest Airlines, Нарита әуежайынан халықаралық рейстерді жүзеге асыратын ірі операторлар болып табылады. Жапониядағы ішкі әуе қатынасы тарихи тұрғыдан қатаң реттелген. 1972 жылдан бастап үш ірі ішкі әуе компаниясына (JAL, ANA және JAS) белгілі бір бағыттар бөлінді, JAL және ANA магистральдық бағыттарды бөлісті, ал ANA және JAS жергілікті желілік бағыттарды бөлісті. JAL және JAS кейіннен ANA-мен бәсекелесу үшін біріктірілді. JAL сондай-ақ 1986 жылға дейін халықаралық бағыттар бойынша жетекші әуе компаниясының монополиясына ие болды. Әуе тарифін 2000 жылға дейін үкімет белгіледі, бірақ тасымалдаушылар 1995 жылдан бастап стандартты тарифтерді өзгертуге құқылы болды (сол кезде 50% дейін жеңілдіктерге рұқсат берілді). Бүгінде тарифтерді тасымалдаушылар өздері белгілей алады, бірақ үкімет тым жоғары тарифтерге вето қою құқығын сақтайды.
Теңіз
Жапонияда 1770 км су жолдары бар; теңіз кемелері барлық жағалаудағы ішкі теңіздерде жүзеді. 2014 жылғы сәуір айына қарай Жапонияда 994 порт тіркелген. Осы порттардың жіктелуі әртүрлі, олардың кейбіреулері көп мақсатты, мысалы, жүк, жолаушы, әскери және балық шаруашылығына арналған. "Супер" контейнерлік порттар деп аталатын бес порт: Йоккаичи, Йокогама, Нагоя, Кобе және Осака. Олардың 23-і ірі/халықаралық, 125-і маңызды деп белгіленген, сондай-ақ, балықшыларға арналған порттар да бар. Жер, инфрақұрылым, көлік және туризм министрлігі арнайы маңызды порттар деп таныған жиырма үш ірі теңіз порты: Чиба, Фусики/Тояма, Химеджи, Хиросима, Кавасаки, Китакюсю, Кобе, Кудамацу, Муроран, Нагоя, Ниигата, Осака, Сакай/Сенпоку, Сендай/Шиогама, Шимидзу, Шимоносеки, Токио, Томакомай, Вакаяма, Йоккаичи және Йокогама. Жапонияның ұлттық кеме тізілімінде 988 немесе одан да көп кеме бар, жалпы көлемі бірақ жапондық меншікке тиесілі қуаттың тек 17%-ы ғана Жапонияда тіркелген. БҰҰ Сауда және даму конференциясы (UNCTAD) жапондық иелердің бақылауында 224 миллион тонна жүктік сыйымдылық бар деп бағалайды, бұл Жапонияны Грекиядан кейін жүктік сыйымдылық бойынша екінші ірі иесі етеді. Хоккайдо және Хонсю аралдарын, сондай-ақ Окинава аралын Кюсю және Хонсю аралдарымен паромдар байланыстырады. Олар басқа да кіші аралдарды және негізгі аралдарды да байланыстырады. Халықаралық жолаушылар тасымалының жоспарланған бағыттары: Қытай, Ресей, Оңтүстік Корея және Тайвань. Негізгі аралдардағы жағалау және каналдық паромдардың бағыттары мен жиілігі көпірлер мен жылдам тас жолдардың салынуына байланысты азайды, бірақ кейбіреулері әлі де жұмыс істеп тұр (2007 жылғы мәліметтер бойынша).
Құбырлар
Жапонияда шикі мұнай үшін 84 км, мұнай өнімдері үшін 322 км және табиғи газ үшін 1800 км құбыр желілері бар.