Кіріспе
Британдық натуралист (1627–1705)
Джон Рэй FRS (29 қараша 1627 – 17 қаңтар 1705) – христиан дінін ұстанған ағылшын натуралисі, ағылшын дін қызметкерлері-натуралистердің ең алғашқыларының бірі саналады. 1670 жылға дейін ол өзінің есімін Джон Рэй деп жазған. Содан кейін ол "өз отбасының бұрынғы дәстүрі осылай болғанын анықтағаннан кейін" "Рэй" деп атады. Ол ботаника, зоология және табиғи теология салаларында маңызды еңбектер жариялады. Оның "Өсімдіктер тарихындағы" (Historia Plantarum) өсімдіктерді жіктеуі қазіргі заманғы таксономияға қарай маңызды қадам болды. Рэй түрлерді олардың бар немесе жоқ белгілеріне сәйкес алдын ала белгіленген қатар бойынша қайта-қайта топтарға бөлу арқылы жіктейтін дихотомиялық бөлу жүйесін қабылдамады, керісінше, өсімдіктерді байқаулар нәтижесінде пайда болған ұқсастықтар мен айырмашылықтарға сәйкес жіктеді. Ол түрлер түсінігіне биологиялық анықтама беруге тырысқан алғашқылардың бірі болды, ол "бір ортақ ата-тектен пайда болған морфологиялық жағынан ұқсас организмдер тобы" деп түсіндірді. Таксономияға оның қосқан тағы бір маңызды үлесі – өсімдіктерді екі тұқымжапырақты (дикотиледондар) немесе бір тұқымжапырақты (монокотиледондар) деп бөлу, бұл бөлініс бүгінгі таксономияда қолданылады.
Ерте өмір
Джон Рей Эссекс графлығындағы Блэк Нотли ауылында дүниеге келген. Ол темірші үйінде туған, әкесі ауылдың теміршісі болған. Брейнтри мектебінде оқығаннан кейін, он алты жасында Кембридж университетіне жіберілді: Тринити колледжінде білім алды. Алғашқыда Катарина колледжінде оның тәлімгері Дэниел Дакфилд болды, кейін Тринити колледжіне ауысты, онда оның тәлімгері Джеймс Дюпорт болды, ал жақын досы және оқушысы – әйгілі Исаак Барроу. Рей 1649 жылы Тринитидің кіші ғалымы, кейіннен үлкен ғалымы болып сайланды. Ол колледждің көптеген лауазымдарын атқарды, сәйкесінше грек тілінен (1651), математикадан (1653) және гуманитарлық ғылымдардан (1655) лекция оқыды, прелектор (1657), кіші деканы (1657) және колледж басқарушысы (1659 және 1660) болды; сол заманғы дәстүр бойынша, ол колледж шіркеуінде, сондай-ақ Ұлы Сент-Мариде уағыз айтуға дағдыланған, тіпті 23 желтоқсан 1660 жылы діни қызметке кірмес бұрын. Осы уағыздардың ішінде «Жаратылыс туындыларындағы Құдайдың даналығы» және «Күнтопан мен әлемнің құлауы» атты сөздері болды. Рей сонымен қатар талантты тәлімгер ретінде жоғары бағаланды және табиғат тарихына деген құмарлығын көптеген оқушыларына жеткізді. Рейдің шәкірті Исаак Барроу Фрэнсис Уиллубиге математиканы үйренуге көмектесті, ал Рей кейін Уиллубимен бірлесіп жұмыс істеді. 1659 жылы колледждің басшысы болып тағайындалған Джон Уилкинстің ықпалына Тринитиде болғанда түсті.
Кейінгі өмірі мен отбасы
1663 жылы Кембриджден кеткеннен кейін ол Ұлыбританияда да, Еуропа континентінде де біраз уақыт саяхат етті. 1673 жылы Рей Оксфордширдегі Лаунтоннан Маргарет Оуклиге үйленді; 1676 жылы ол Тамворт маңындағы Миддлтон Холлға, ал 1677 жылы Эссекстегі Фалборн (немесе Фолкборн) Холлға көшті. Соңында, 1679 жылы ол туған жеріне, Блэк Нотлиге қайтып келді және содан әрі онда тұрды. Денсаулығы нашар болса да, соның ішінде созылмалы жараларымен күресіп, ол онда тыныш өмір сүрді. Рей кітап жазуын жалғастырды және ғылыми мәселелер бойынша өзінің дәрігері және замандасы Сэмюэл Дейлмен кеңінен хат алмасты, олар бірлесіп жұмыс істеді. Әлсіздігіне қарамастан, ол жетпіс жеті жасқа дейін өмір сүрді және Блэк Нотлиде қайтыс болды. Ол Санкт-Петер және Санкт-Пол шіркеуінің қорымында жерленген, онда оған ескерткіш орнатылған. Ол ағылшын пастор-натуралистерінің ең алғашқыларының бірі ретінде кеңінен танылған.
Жұмыс
Кеймбриджде Рей уақытының көп бөлігін табиғаттануды зерттеуге арнады, бұл тақырып оның өмірінің басым бөлігін – 1660 жылдан бастап он сегізінші ғасырдың басына дейін қамтыды. 1662 жылғы Біркелкілік заңы талап еткендей, Рей 1662 жылғы 24 тамызда 13 басқа колледж студенттерімен бірге, Салтанатты Лига мен Келісімді қабылдағандарға міндетті емес деп ант беруден гөрі стипендиясынан бас тартты. Тобиас Смоллетт Уильям Дерхамның Рейдің өмірбаянында келтірілген түсіндірмеге сілтеме жасайды: «Оның бас тарту себебі (оның өмірбаянының авторы айтады), кейбір адамдар ойлағандай, ол Салтанатты Лига мен Келісімді қабылдағандықтан емес; себебі ол оны ешқашан қабылдаған емес және оны заңсыз ант деп жиі мәлімдеген. Бірақ ол, ант бергендерге қатысты, оларға ешқандай міндет жүктемеймін дей алмайтынын, керісінше, оларға міндеттілік болуы мүмкін деп қорқынышпен қарады». Оның діни көзқарастары Англия королі Карл II-нің билікке қайта келген кезінде қабылданған көзқарастармен үлкен дәрежеде сәйкес келетін, және (техникалық тұрғыдан конформист болмаса да) ол Англияның бекітілген шіркеуінде қарапайым ләйк ретінде қызметін жалғастырды. 1663 жылдың көктемінде Рей Уиллугбимен және тағы екі шәкіртімен (Филип Скиппон мен Натаниел Бэкон) бірге Еуропаға саяхатқа шықты, ол 1666 жылдың наурыз айында аяқталды, олар Монпельеде Уиллугбиден ажырасып, ол Испанияға жолын жалғастырды. Бұрын ол үш сапарда (1658, 1661, 1662) Ұлыбританияның көп бөлігін аралаған еді, ал осы сапарлары туралы жеке жазбаларынан таңдамаларды Джордж Скотт 1760 жылы «Рей мырзаның саяхаттары» деген атпен жариялады. Рей өзінің шетелдегі саяхаты туралы 1673 жылы «Топографиялық, моральдық және физиологиялық байқаулар» атты еңбек жариялады, ол Төмен елдердің, Германияның, Италияның және Францияның бір бөлігінен жасалған саяхаттан алынған. Осы сапардан Рей мен Уиллугби жануарлар мен өсімдіктер әлемінің толық жүйелі сипаттамаларын жасауға ниеттенген үлкен жинақтармен оралды.
The reason of his refusal was not (says his biographer) as some have imagined, his having taken the solemn league and covenant; for that he never did, and often declared that he ever thought it an unlawful oath: but he said he could not say, for those that had taken the oath, that no obligation lay upon them, but feared there might." His religious views were generally in accord with those imposed under the restoration of Charles II of England, and (though technically a nonconformist) he continued as a layman in the Established Church of England. In the spring of 1663 Ray started together with Willughby and two other pupils (Philip Skippon and Nathaniel Bacon) on a tour through Europe, from which he returned in March 1666, parting from Willughby at Montpellier, whence the latter continued his journey into Spain. He had previously in three different journeys (1658, 1661, 1662) travelled through the greater part of Great Britain, and selections from his private notes of these journeys were edited by George Scott in 1760, under the title of Mr Ray's Itineraries. Ray himself published an account of his foreign travel in 1673, entitled Observations topographical, moral, and physiological, made on a Journey through part of the Low Countries, Germany, Italy, and France. From this tour Ray and Willughby returned laden with collections, on which they meant to base complete systematic descriptions of the animal and vegetable kingdoms.
Таксономия
Райдың өсімдіктер таксономиясы жөніндегі еңбегі кең ауқымды ойлармен сипатталды, ол бастапқыда дәстүрлі шөпшілдік пен аристотелизм бағытында болды, бірақ уақыт өте келе теориялық тұрғыдан дамып, ақырында аристотелизмді жобады. Оның ерте кезеңде аристотелизм дәстүріне ұстанғанына қарамастан, алғашқы ботаникалық жұмысы – Catalogus plantarum circa Cantabrigiam nascentium (1660) әліпбилік тәртіппен құрылған, толыққанды сипаттамалық еңбек болды. Оның үлгісі – Баухинның 1622 жылы Базель маңында өсетін өсімдіктер туралы жазған еңбегі, және ол 630-ға жуық түрді қамтитын алғашқы ағылшын графтығының флорасы еді. Дегенмен, жұмыстың соңында ол Баухин және басқа шөпшілердің қағидаларын ұстанған қысқаша таксономияны қосты.
Жарияланымдар
Рей шамамен 23 шығарма жариялаған, олардың қалай есептелуіне байланысты. Биологиялық еңбектері көбінесе латын тілінде, ал қалғандары ағылшын тілінде болған. Ол Кембридж университетінде оқып жүргенде жарық көрген алғашқы жұмысы – Catalogus plantarum circa Cantabrigiam nascentium (1660) есімді каталог, одан кейін көптеген ботаникалық, зоологиялық, теологиялық және әдеби еңбектер жарық көрді. 1670 жылға дейін ол өзінің атын Джон Рэй деп жазған. Сол жылдан бастап ол "өз отбасының бұрынғы дәстүрі осылай болғанын анықтағаннан кейін" "Рэй" деп атады.
Рейдің шығармаларын сақтайтын кітапханалар
Әр түрлі басылымдарды қоса алғанда, Рейдің 172 еңбегі бар, олардың көпшілігі сирек. Маңызды жинақтары бар кітапханалардың бәрі Англияда орналасқан. Джон Рей қоғамы (жеке ұйым) – Кембридж қаласындағы Сент-Катарина колледжінің Табиғаттану қоғамы. Ол колледж студенттеріне қызығушылық тудыратын іс-шаралар бағдарламасын ұйымдастырады. 1986 жылы Рейдің "Historia Plantarum" еңбегі жарық көргеніне 300 жыл толуына орай, Эссекс қаласындағы Брейнтриде Рейдің мұрасын тойлау шарасы өтті. Брейнтри мұражайында «Джон Рей галереясы» ашылды. Джон Рей бастамасы (JRI) – ғылыми және христиандық көзқарастарды үйлестіре отырып, қоршаған ортаны түсіндіруге бағытталған білім беру қайырымдылық ұйымы. Ол 1997 жылы жаһандық экологиялық дағдарысқа және тұрақты даму мен қоршаған ортаны сақтау мәселелеріне жауап ретінде құрылды. Джон Рейдің жазбаларында Құдай жаратылыстың істерінде көрінетін ғажайып білімі бар Жаратушы және барлық нәрсені құтқарушы ретінде жарияланды. JRI табиғатқа құрметпен қарауды үйрету, жаһандық қоршаған ортаның жағдайы туралы хабардарлықты арттыру және экологиялық мәселелерді христиандық тұрғысынан түсінуді насихаттауды мақсат етеді.