Кіріспе
Бүйрек түтікшелі ацидозы (БТТ) – бүйректің несепті тиісті түрде қышқылдандыра алмауынан денеде қышқылдың жиналуымен сипатталатын медициналық жағдай. Бүйрек физиологиясында қан бүйрек арқылы сүзгіленгенде, сүзгіш нефронның түтікшелері арқылы өтеді, бұл тұздардың, қышқылдық эквиваленттердің және басқа да ерітінділердің алмасуына мүмкіндік береді, содан кейін ол несеп ретінде қуыққа төгіледі. БТТ-дан туындайтын метаболикалық ацидоз, нефронның соңғы бөліктеріне (дистальді түтікшеге) сутегі иондарының (қышқыл) жеткіліксіз секрециясы немесе нефронның бастапқы бөлігіндегі (проксимальді түтікшедегі) сүзгіштен жеткілікті бикарбонат иондарының (сілтілі) қайта сіңірілмеуі нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Метаболикалық ацидоз созылмалы бүйрек ауруы бар адамдарда да кездеседі, бірақ БТТ термині басқа жағдайда жақсы жұмыс істейтін бүйректері бар және нашар несеп қышқылдануы бар адамдар үшін қолданылады. БТТ-ның бірнеше түрлі түрі бар, олардың әрқайсысының әртүрлі синдромдары мен себептері бар. БТТ көбінесе әдеттегі қан тапсыру нәтижелерінде аномалиялар байқалғанда кездейсоқ табылады. Клиникалық жағдайда пациенттерде дегидратация, сананың өзгеруі немесе жасөспірімдерде өсудің тежелуі сияқты белгілер болуы мүмкін. Ацидоз термині БТТ-ның қанның pH деңгейін төмендететін қышқылдың артық болуына бейімділігін көрсетеді. Қанның pH қалыпты деңгейден төмен болса (7,35), бұл ацидемия деп аталады. БТТ-ның салдарынан туындайтын метаболикалық ацидоз – қалыпты аниондық саңылаулы ацидоз.
2-түр: проксимальді
Проксималды РТА (pRTA) проксималды түтікше жасушаларының зәрден сүзілген бикарбонатты қайта сіңіре алмауынан туындайды, бұл зәрмен бикарбонаттың жоғалуына және одан кейін қанның қышқылдануына (ацидемияға) әкеледі. Бикарбонаттың қайта сіңірілуі проксималды түтікшеде әдетте 80-90% құрайды және осы процестің бұзылуы организмнің буферлік қабілетінің төмендеуіне және метаболикалық ацидозға соқтырады. Дистальды интеркаляцияланған жасушалар қалыпты жұмыс істейді, сондықтан ацидемия dRTA-ға қарағанда аз ауыр болады, ал альфа интеркаляцияланған жасушалар зәрдің pH деңгейін 5,3-тен төмендету үшін H+ иондарын өндіре алады. pRTA-ның бірнеше себебі бар, кейде ол жеке ақау ретінде кездеседі, бірақ көбінесе Фанкони синдромы деп аталатын проксималды түтікше жасушаларының кең ауқымды дисфункциясымен байланысты, онда фосфатурия, гликозурия, аминоацидурия, урикозурия және түтікшелік протеинурия да байқалады. Фанкони синдромының негізгі белгісі – фосфаттың жоғалуына байланысты сүйектердің минералдануының төмендеуі (остеомаляция немесе рахит).
3-түр: проксималды және дисталды біріктірілген
Кейбір пациенттерде RTA dRTA және pRTA ерекшеліктерін бөліседі. Бұл сирек үлгі 1960 және 1970 жылдары dRTA бар нәрестелер мен балаларда уақытша құбылыс ретінде байқалды (мүмкін, тұздың көп мөлшерін қабылдау сияқты кейбір сыртқы факторлармен байланысты) және қазіргі уақытта кездеспейді. Бұл форма RTA жасөспірімдер RTA деп те аталады. Мұрагерлік карбон ангидраза II жетіспеушілігі салдарынан dRTA және pRTA бірге де байқалады. Бұл ферментті кодтайтын гендегі мутациялар остеопетроздың аутосомдық рецессивті синдромын, бүйрек түтікшесінің ацидозын, мидың кальцификациясын және ақыл-ой кемістігін тудырады. Бұл өте сирек кездеседі және әлемнің әртүрлі елдерінен жағдайлар тіркелді, олардың шамамен 70% Солтүстік Африканың Магриб аймағынан, мүмкін, ондағы қандастық байланыстардың жоғары деңгейіне байланысты. Бүйрек проблемалары жоғарыда сипатталғандай емделеді. Остеопетроз немесе мидың кальцификациясына ем жоқ. 3-тип туралы сирек талқыланады. RTA-ны салыстырудың көп бөлігі 1, 2 және 4 типтерді салыстырумен шектеледі.
4- тип: абсолютті гипоалдостеронизм немесе альдостеронға сезімталдықсыздық
4-типті РТА тіптен түтікшелік бұзылу емес, сонымен қатар жоғарыда сипатталған басқа РТА түрлеріне ұқсас клиникалық синдром да жоқ. Ол бүйрек түтікшелі ацидоздарының жіктемесіне енгізілді, себебі ол проксимальді түтікшелік аммиак шығарылуының физиологиялық төмендеуіне (аммиактегенезінің бұзылуына) байланысты, қалыпты аниондық қашықтығы бар, жеңіл метаболиттік ацидозға алып келеді. Бұл гипоальдостеронизмге байланысты екіншілік құбылыс болып табылады және зәрдің буферлік қабілетін төмендетеді. Оның ең маңызды белгісі – гиперкалемия, ал зәрдің қышқылдануы қалыпты өлшенетін деңгейде болады, сондықтан оны көбінесе гиперкалемиялық РТА немесе түтікшелік гиперкалемия деп атайды. Бейнс және авторлар алғаш рет 1945 жылы ересектерде осы жағдайды сипаттады. Дональд Л. Льюис «Рождество әні» романының Кішкентай Тим кейіпкері бүйрек түтікшелі ацидозынан зардап шеккен болуы мүмкін деген болжам жасады. 2009 жылы PLOS ONE журналында жарияланған зерттеушілер Испанияның танымал Чарльз II патшасы бүйрек түтікшелі ацидозымен және біріктірілген гипофиз гормоны жетіспеушілігімен бірге зардап шеккен болуы мүмкін деп болжады.