Кіріспе
Нефрология (гр. nephros – "бүйрек" сөзінен және "оқу" мағынасын білдіретін логия жұрнағынан құралған) – ересектердің ішкі медицинасы және педиатрияның бүйректерді зерттейтін мамандығы. Бұл мамандық бүйректің қалыпты жұмысын (бүйрек физиологиясы) және бүйрек ауруларын (бүйрек патофизиологиясы) зерттеумен, бүйрек денсаулығын сақтаумен және диета, дәрі-дәрмектерден бастап бүйрек алмастыру терапиясына (диализ және бүйрек трансплантациясы) дейін бүйрек ауруларын емдеумен айналысады. "Бүйректік" сөзі "бүйрекке қатысты" деген мағынаны білдіретін сөйкеш, оның түбі француз немесе кейінгі латын тілінен шыққан. Кейбір пікірлерге сәйкес, ғылыми жазбаларда "бүйректік" және "нефро" сөздерін "бүйрек" сөзімен алмастыру керек, мысалы, "бүйрек медицинасы" (нефрология орнына) немесе "бүйрек алмастыру терапиясы". Ал басқа сарапшылар "бүйректік" және "нефро" сөздерін, соның ішінде "нефрология" және "бүйрек алмастыру терапиясы" терминдерінде де қолдануды сақтауды жақтады. Нефрология бүйрекке әсер ететін жүйелік ауруларды, мысалы, қант диабеті мен аутоиммундық ауруларды, сондай-ақ бүйрек ауруларының салдарынан туындайтын жүйелік ауруларды, мысалы, бүйрек остеодистрофиясы мен гипертонияны да зерттейді. Нефрология саласында қосымша оқып, сертификат алған дәрігер нефролог деп аталады. "Нефрология" термині алғаш рет 1960 жылы француз тіліндегі "néphrologie" термині бойынша қолданылды, бұл терминді 1953 жылы Жан Гамбургер грекше νεφρός / nephrós (бүйрек) сөзінен ұсынған. Одан бұрын бұл мамандық әдетте "бүйрек медицинасы" деп аталатын.
Nephrology (from Greek nephros "kidney", combined with the suffix logy, "the study of") is a specialty for both adult internal medicine and pediatric medicine that concerns the study of the kidneys, specifically normal kidney function (renal physiology) and kidney disease (renal pathophysiology), the preservation of kidney health, and the treatment of kidney disease, from diet and medication to renal replacement therapy (dialysis and kidney transplantation). The word "renal" is an adjective meaning "relating to the kidneys", and its roots are French or late Latin. Whereas according to some opinions, "renal" and "nephro" should be replaced with "kidney" in scientific writings such as "kidney medicine" (instead of nephrology) or "kidney replacement therapy", other experts have advocated preserving the use of renal and nephro as appropriate including in "nephrology" and "renal replacement therapy", respectively. Nephrology also studies systemic conditions that affect the kidneys, such as diabetes and autoimmune disease; and systemic diseases that occur as a result of kidney disease, such as renal osteodystrophy and hypertension. A physician who has undertaken additional training and become certified in nephrology is called a nephrologist. The term "nephrology" was first used in about 1960, according to the French "néphrologie" proposed by Pr. Jean Hamburger in 1953, from the Greek νεφρός / nephrós (kidney). Before then, the specialty was usually referred to as "kidney medicine".
Қолданылу аясы
Нефрология – бүйрек ауруларын, оның ішінде электролиттердің бұзылуын және гипертонияны диагностикалау мен емдеуді, сондай-ақ бүйрек алмастыру терапиясын қажет ететіндерді, оның ішінде диализ және бүйрек трансплантациясын күтіп-ұстауды қамтиды. "Диализ" сөзі 19 ғасырдың ортасынан бастап қолданыла бастады: латын тілі арқылы грекше "диализ" сөзінен; "диалуин" (бөліп, ажырату), "диа" (ажырап) және "люин" (босату) сөздерінен құралған. Басқаша айтқанда, диализ бүйректің негізгі (бөліп шығару) қызметін алмастырады, ол қаннан артық зиянды заттар мен суды бөліп алып (жояды), оларды несепке жібереді. Бүйрекке әсер ететін көптеген аурулар – бұл ағзаның өзімен ғана шектелмейтін жүйелік аурулар және оларға арнайы емдеу қажет болуы мүмкін. Мысалдарға жүйелік васкулиттер (мысалы, ANCA васкулиті) және аутоиммундық аурулар (мысалы, қызыл жегі), сондай-ақ поликистоздық бүйрек ауруы сияқты туа біткен немесе генетикалық жағдайлар жатады. Пациенттер несеп талдауынан кейін, әртүрлі себептермен, мысалы, жедел бүйрек зақымдануы, созылмалы бүйрек ауруы, гематурия, протеинурия, бүйрек тастары, гипертония, қышқылдық-негіздік тепе-теңдіктің бұзылуы немесе электролиттердің бұзылуы болған жағдайда нефролог мамандарына жолданады.
Нефролог
Нефролог – бүйрек ауруларын емдеу және күтіммен айналысатын дәрігер. Нефрологияға жоғары деңгейдегі біліктерге ие маман болу үшін қосымша оқу қажет. Нефрологтар бүйрек проблемалары жоқ адамдарға да көмек көрсете алады және жалпы/ішкі медицина, трансплантология, иммуносупрессиялық ем, жедел жәрдем медицинасы, клиникалық фармакология, операция алды және кейінгі медицина, педиатриялық нефрология салаларында жұмыс істей алады. Нефрологтар диализ, бүйрек трансплантациясы, үй жағдайында емдеу (үй диализі), қатерлі ісіктерге байланысты бүйрек аурулары (онконефрология), бүйректің құрылымдық аурулары (уронефрология), процедуралық нефрология, сондай-ақ жоғарыда аталғандай нефрология емес басқа да салаларда мамандануы мүмкін. Нефрологтар жүргізе алатын процедураларға: табиғи бүйрек және трансплантацияланған бүйректің биопсиясы, диализдік қол жеткізу (уақытша тамырлық қанағаттандыру, туннельді тамырлық қанағаттандыру, перитонеальді диализдік қанағаттандыру), фистулаларды басқару (ангиографиялық немесе хирургиялық фистулография және пластика), сүйек биопсиясы кіреді. Сүйек биопсиясы қазір сирек кездеседі.
Австралия мен Жаңа Зеландия
Австралия және Жаңа Зеландияда нефрология бойынша білім алу әдетте медициналық диплом алуды (медицина бакалавры, хирургия бакалавры: 4–6 жыл), интернатураны (1 жыл), негізгі дәрігерлік тағылымдаманы (кемінде 3 жыл), Корольдік Австралиялық және Жаңа Зеландиялық дәрігерлер колледжінің жазбаша және клиникалық емтихандарын сәтті тапсыруды, сондай-ақ нефрология бойынша жоғары дәрігерлік тағылымдаманы (3 жыл) қамтиды. Білім беру жолын Корольдік Австралиялық және Жаңа Зеландиялық дәрігерлер колледжі бақылайды және аккредиттейді, бірақ өтініш беру процесі штаттар бойынша өзгеше болуы мүмкін. Нефрология саласындағы ғылыми-зерттеу қызығушылықтары бойынша аспирантураны (әдетте PhD) бітіру міндетті емес, бірақ көбінесе кездеседі. Соңында, көптеген австралиялық және жаңа зеландиялық нефрологтар Австралия және Жаңа Зеландия нефрология қоғамы мен Австралия және Жаңа Зеландия трансплантация қоғамы сияқты ұйымдар арқылы кәсіби және жеке дамуды мансап бойына жалғастырады.
Ұлыбритания
Ұлыбританияда нефрология (көбінесе бүйрек медицинасы деп аталады) жалпы медицинаның бір саласы болып табылады. Нефролог медицина мектебін бітіріп, іргетастық жылдарды (FY1 және FY2) және негізгі медициналық білімін (CMT), сосын мамандандырылған білімін (ST) аяқтаған және бүйрек медицинасы бойынша Ұлттық оқу нөміріне (NTN) ие болу үшін бәсекелесуге дейін Корольдік дәрігерлер колледжінің (MRCP) мүшелігіне емтихан тапсырған болуы керек. Кәдімгі мамандық бойынша білім алу (оларды тіркеуші немесе ST деп атағанда) бес жылға созылады және бүйрек медицинасы мен жалпы (ішкі) медицина бойынша білімін аяқтағаны туралы сертификатқа (CCT) әкеледі. Осы бес жыл ішінде олар әдетте бір аймақтағы (декандық деп аталады) ауруханалар арасында жыл сайын алмасып тұрады. Содан кейін олар Жалпы медициналық кеңестің (GMC) мамандар тізіліміне қабылданады. Мамандық алатындар көбінесе клиникалық білімдерін зерттеу дәрежесін (MD/PhD) алу үшін тоқтатады. CCT-ны алғаннан кейін тіркеуші (ST) Бүйрек медицинасы бойынша консультант лауазымына тұрақты жұмысқа өтініш бере алады. Кейбір консультанттар тек нефрологиямен айналысады. Ал басқалары осы салада, сондай-ақ жансақтау бөлімінде (ЖСБ), жалпы (ішкі) немесе жедел медицинада жұмыс істейді.
Америка Құрама Штаттары
Нефрология бойынша білім алу екі жолдың бірі арқылы мүмкін. Бірінші жол – ішкі медицина арқылы, одан кейін ішкі медицина/нефрология мамандығына қол жеткізу, бұл кейде "ересектер нефрологиясы" деп те аталады. Екінші жол – педиатрия арқылы, нәтижесінде педиатриялық нефрология мамандығына ие болу. АҚШ-та медициналық мектепті бітіргеннен кейін ересектер нефрологтары ішкі медицина бойынша үш жылдық ординатураны аяқтап, содан кейін нефрология бойынша екі жылдық (немесе одан ұзақ) стипендияны аяқтайды. Ересектер нефрологына толықтыру ретінде, педиатриялық нефролог медициналық мектепті бітіргеннен кейін үш жылдық педиатриялық ординатураны немесе төрт жылдық біріктірілген ішкі медицина және педиатрия ординатурасын аяқтайды. Бұдан кейін педиатриялық нефрология бойынша үш жылдық стипендия беріледі. Оқуды сәтті аяқтағаннан кейін дәрігер Америка Ішкі Медицина Кеңесінің (ABIM) немесе Америка Остеопатиялық Ішкі Медицина Кеңесінің (AOBIM) нефрология емтиханын тапсыруға құқылы. Нефрологтар осы кеңестердің бірінен мақұлдау алуы тиіс. Мақұлдау алу үшін дәрігер нефрология бойынша білім беру және оқу талаптарын орындауы керек, соның арқасында кеңестің емтиханын тапсыруға қабілетті болады. Егер дәрігер емтиханды тапсырса, ол нефрология маманы атағын алады. Әдетте, нефрологтарға ACGME немесе AOA аккредиттеуі бар нефрология стипендиясында екі-үш жылдық оқу қажет. Дерлік барлық бағдарламалар нефрологтарды үздіксіз бүйрек алмастыру терапиясы бойынша оқытады; АҚШ-тағы бағдарламалардың жартысынан азы плазмаферезді жүргізу бойынша оқытады. Тек педиатриялық дайындықтан өткен дәрігерлер ғана педиатриялық нефрология бойынша оқуға қабілетті, ал ішкі медицина (ересектер) бойынша дайындықтан өткен дәрігерлер жалпы (ересектер) нефрология стипендиясына түсе алады.
Диагностика
Нефрологияда диагностикалық жұмыстың маңызды бөлігі – науқастың анамнезі мен физикалық тексеру. Анамнез әдетте қазіргі ауру, отбасылық анамнезі, жалпы медициналық анамнезі, диетасы, қабылдап жүрген дәрі-дәрмектері, есірткілерді пайдалануы және жұмысы туралы ақпаратты қамтиды. Физикалық тексеруде көлемдік көрсеткіштер, қан қысымы, жүрек, өкпе, шеткі артериялар, буындар, ішек және бүйек аймағының жағдайы бағаланады. Автоиммундық аурудың белгісі ретінде денеде бөртпе болуы да маңызды. Зәрді зерттеу (зарқаттық анализ) бүйрек проблемаларын тікелей анықтауға мүмкіндік береді, олар зәрде қанның (гематурия), белоктың (протеинурия), іріңді жасушалардың (пиурия) немесе қатерлі жасушалардың болуымен көрінеді. Бұрын 24 сағаттық зәр жинау арқылы тәуліктік белок жоғалтуын (протеинурияны қараңыз), зәр шығаруды, креатинин клиренсін немесе бүйрек түтікшелеріндегі электролиттердің өңделуін анызған. Қазіргі кезде зәрдің шағын үлгісінен белок жоғалтуын өлшеу жиі қолданылады. Негізгі қан тесттері гемоглобин, ақ қан жасушалары, тромбоциттер, натрий, калий, хлор, бикарбонат, мочевина, креатинин, альбумин, кальций, магний, фосфат, сілтілік фосфатаза және паратгормон (ПТГ) деңгейін тексеру үшін қолданылады. Бұлардың барлығы бүйрек ауруларының әсеріне ұшырауы мүмкін. Сарысудағы креатинин деңгейі бүйрек функциясын бағалау үшін қолданылатындықтан ең маңызды қан тесті болып табылады, бұл креатинин клиренсі немесе шамамен есептелген гломерулярлық сүзілу жылдамдығы (GFR) деп аталады. Ұзақ мерзімді бүйрек ауруы бар науқастар үшін қабылдап жүрген дәрі-дәрмектерінің және соңғы қан тесттерінің, әсіресе қандағы креатинин деңгейінің тізімін білу қажет. Ұлыбританияда науқастар қан тесттерінің нәтижелерін RenalPatientView веб-сайты арқылы онлайн режимінде бақылай алады. Бүйрек жеткіліксіздігімен байланысты белгілі бір жүйелік ауруларды (инфекциялар – В гепатиті, С гепатиті, аутоиммундық жағдайлар – жүйелік қызыл жегі, АНКА-васкулит, парапротеинемиялар – амилоидоз, көп миелома) және метаболикалық ауруларды (диабет, цистиноз) анықтау үшін қосымша зерттеулер тағайындалуы мүмкін. Бүйректің құрылымдық аномалиялары бейнелеу әдістерімен анықталады. Оларға медициналық ультрадыбыс, компьютерлік томография (КТ), сцинтиграфия (ядролық медицина), ангиография немесе магниттік-резонанстық томография (МРТ) жатады. Кейбір жағдайларда инвазивті емес зерттеулер нақты диагноз қоюға жеткіліксіз болуы мүмкін. Нақты диагнозды анықтау үшін бүйрек биопсиясы (бүйрек тінінің биопсиясы) жүргізілуі мүмкін. Бұл әдетте жергілікті анестезия және ультрадыбыс немесе КТ бағыттылығымен бүйректен кішкентай тіндік үлгі алу үшін биопсиялық ине енгізілуін қамтиды. Бүйрек тіні микроскоп астында зерттеледі, бұл бүйректегі өзгерістерді тікелей көруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, патологиялық зерттеу бүйрекке әсер ететін проблеманың сатысын анықтауға және белгілі бір дәрежеде болжам жасауға мүмкіндік береді. Кейбір жағдайларда бүйрек биопсиясы емдеуге жауапты бақылау және аурудың қайталануын ерте анықтау үшін қолданылады. Трансплантациялық бүйректің қабылдамауына күдік болған жағдайда трансплантациялық бүйрек биопсиясы да жүргізілуі мүмкін.
Емдеу
Нефрологиядағы емдеуге дәрі-дәрмектер, қан өнімдері, хирургиялық араласулар (урология, тамырлық немесе хирургиялық процедуралар), бүйрек алмастыру терапиясы (диализ немесе бүйрек трансплантациясы) және плазма алмасу кіреді. Бүйрек проблемалары өмір сапасына және ұзақтығына маңызды әсер ете алады, сондықтан психологиялық қолдау, денсаулық сақтау білімі және алдын ала күтімді жоспарлау нефрологияда маңызды рөл атқарады. Созылмалы бүйрек ауруы әдетте себептерін емдеумен (мысалы, диабет), бүйрекке зиянды заттардан (радиологиялық контраст және стероид емес қабынуға қарсы препараттар сияқты нефротоксиндер) аулақ болумен, антигипертензивтік препараттармен, диета мен салмақты түзетумен және бүйрек жетіспеушілігінің соңғы сатысына дайындықпен басқарылады. Бүйрек функциясының нашарлауы организмге жүйелі әсер етеді. Қызыл қан клеткаларының жеткілікті өндірілуін қамтамасыз ету үшін эритропоэтин стимуляторы (ESA) қажет болуы мүмкін, бүйрек жетіспеушілігінің сүйек метаболизміне тигізетін әсерін күштен шығару үшін белсендірілген D витамині қосымшалары мен фосфат байланыстырғыштары қажет болуы мүмкін, ал қан көлемі мен электролиттердің бұзылуын түзету қажет болуы мүмкін. Сұйықтық артық жүктемесін түзету үшін диуретиктер (мысалы, фуросемид) және метаболикалық ацидозды емдеу үшін сілтілер (мысалы, натрий бикарбонаты) қолданылуы мүмкін. Васкулит немесе трансплантаттың қабылдамауы сияқты аутоиммунды және қабынушылық бүйрек ауруларын иммуносупрессиямен емдеуге болады. Көбінесе қолданылатын препараттар: преднизон, микофенолат, циклофосфамид, циклоспорин, такролимус, эверолимус, тимоглобулин және сиролимус. Бұл жағдайларда жаңа, «биологиялық препараттар» немесе моноклоналды антиденелер де қолданылады, олардың қатарында ритуксимаб, базиликсимаб және экулизумаб бар. Сондай-ақ, қан өнімдерін, соның ішінде интравенозды иммуноглобулинді және плазма алмасу процесін де қолдануға болады. Бүйректер организмнің қажеттіліктерін қанағаттандыра алмай қалғанда, бүйрек жетіспеушілігі пайда болды делінеді. Бүйрек алмастыру терапиясы болмаса, бүйрек жетіспеушілігінен өлімге ұшырау мүмкін. Диализ – бұл өмірді ұзарту үшін бүйрек функциясының бір бөлігін жасанды түрде алмастыру әдісі. Бүйрек трансплантациясы – ағза донорынан алынған сау бүйректі организмге енгізу арқылы бүйрек функциясын алмастыру және иммуносупрессия арқылы осы ағзаның иммунологиялық төзімділігін қамтамасыз ету. Қазіргі уақытта бүйрек трансплантациясы бүйрек жетіспеушілігінің соңғы сатысындағы ең тиімді емдеу болып табылады, бірақ оның әлемдік қолжетімділігі донорлық органдардың жетіспеушілігімен шектеледі. Жалпы алғанда, тірі донорлардан алынған бүйректер қайтыс болған донорлардан алынған бүйректерге қарағанда «жақсырақ», өйткені олар ұзақ қызмет етеді. Көптеген бүйрек аурулары созылмалы болып келеді, сондықтан нефрологпен ұзақ мерзімді бақылау қажет. Ұлыбританияда күтімді пациенттің жекелеген дәрігерімен, яғни жалпы тәжірибеші (GP) бірлесіп жүзеге асыруы мүмкін.
Ұйымдар
Әлемдегі алғашқы нефрология қоғамы француздық "Societe de Pathologie Renale" болды. Оның алғашқы президенті Жан Гамбургер болды, ал алғашқы отырысы 1949 жылдың ақпанында Парижде өтті. 1959 жылы Гамбургер ескі қоғамның жалғасы ретінде "Société de Néphrologie" ұйымын құрды. Қазір ол Франкофондық нефрология, диализ және трансплантация қоғамы (SFNDT) деп аталады. Нефрологтардың екінші қоғамы, Ұлыбританияның Бүйрек қауымдастығы (UKKA) 1950 жылы құрылды, бастапқыда Бүйрек қауымдастығы деп аталды. Оның алғашқы президенті Артур Осман болды және ол алғаш рет 1950 жылдың 30 наурызында Лондонда кездесті. Società di Nefrologia Italiana 1957 жылы құрылды және атына "nephrologia" (немесе нефрология) сөзін қосып, алғашқы ұлттық қоғам атанды. "Нефрология" сөзі алғаш рет 1960 жылдың 1-4 қыркүйегінде Эвиан мен Женевада өткен "Premier Congrès International de Néphrologie" конференциясында қолданылды. Бұл Халықаралық Нефрология қоғамының (ISN, International Society of Nephrology) алғашқы отырысы болды. Бірінші күні (1.9.60) Женевада, ал келесі үш күні (2-4.9.60) Франциядағы Эвиан қаласында өтті. ISN-нің ерте тарихын 2005 жылы Робинсон мен Рише, ал кейінгі тарихын 2011 жылы Барсум сипаттады. ISN – бүкіләлемдік бүйрек күтімін жетілдіруге атсалысатын медицина мамандарын білдіретін ең ірі әлемдік қоғам. Оның халықаралық кеңсесі Бельгияның Брюссель қаласында орналасқан. АҚШ-та 1964 жылы құрылған Ұлттық Бүйрек қоры – бүйрек ауруларын емдеуші науқастар мен мамандарды білдіретін ұлттық ұйым. 1966 жылы құрылған Америкалық Нефрология қоғамы (ASN) бүйрек ауруларын зерттеуге арналған әлемдегі ең ірі кәсіби қоғам. 1969 жылы құрылған Америкалық Нефрология медбикелер қауымдастығы (АННА) бүйрек ауруымен ауыратын науқастар үшін жағымды өзгерістер жасау үшін нефрология медбикелерінің кәсібилігін және құндылығын арттыруға ұмтылады. Американдық Бүйрек науқастар қауымдастығы (AAKP) – коммерциялық емес, науқасқа бағытталған ұйым, ол ЖБЗ және диализ науқастарының денсаулығы мен әл-ауқатын жақсартуға жұмыстайды. Ұлттық Бүйрек әкімшілері қауымдастығы (NRAA) 1977 жылы құрылды, ол тәуелсіз және қоғамдық диализ қызметтерін ұсынатын ұйымдарды қолдайды және білдіреді. Американдық Бүйрек қоры мұқтаж науқастарға тікелей қаржылық көмек көрсетеді, сондай-ақ денсаулық сақтау бойынша білім беру және алдын алу шараларына қатысады. ASDIN (Америкалық диагностикалық және интервенциялық нефрология қоғамы) интервенциялық нефрологтардың басты ұйымы болып табылады. Басқа ұйымдар: CIDA, VASA және т.б. диализ үшін тамырлық қол жеткізумен айналысады. Бүйрекке қолдау желісі (RSN) – созылмалы бүйрек ауруымен ауыратын адамдарға медициналық емес қызметтер көрсететін коммерциялық емес, науқасқа бағытталған, науқастар басқаратын ұйым. Ұлыбританияда Ұлыбританияның Ұлттық Бүйрек федерациясы және Бүйрек күтімі Ұлыбританиясы (бұрынғы Британдық Бүйрек науқастар қауымдастығы, BKPA) науқастарды білдіреді, ал Ұлыбританияның Бүйрек қауымдастығы бүйрек дәрігерлерін білдіреді және бүйрек аурулары бойынша Ұлттық қызмет аясындағы бұрынғы NHS саясатымен тығыз жұмыс істеді.