Кіріспе

Аутосомалық доминантты поликистоздық бүйрек ауруы (АДПББ) – адамның өмірге қауіп төндіретін ең көп таралған тұқым қуалайтын ауруларының бірі және ең көп кездесетін тұқым қуалайтын бүйрек ауруы. Ол отбасылар арасындағы және отбасы ішіндегі айқын өзгергіштікпен сипатталады, мұны генетикалық гетерогенділік және модификаторлық гендермен түсіндіруге болады. АДПББ-мен ауыратын пациенттердің 50%-дан астамы бүйрек жеткіліксіздігінің соңғы сатысына жетіп, диализ немесе бүйрек трансплантациясына жатады. Әлемдік деңгейде АДПББ-ге кем дегенде әр 1000 адамның біреуі шалдығады деп есептеледі, бұл оны 1:2000 жиілігімен диагностикаланатын және 1:3000 – 1:8000 аралығындағы кездесетін ең көп таралған тұқым қуалайтын бүйрек ауруы етеді.

Генетика

ADPKD генетикалық жағынан әртүрлі, екі ген анықталған: PKD1 (16p13.3 хромосомалық аймағы; жағдайлардың шамамен 85%) және PKD2 (4q21; жағдайлардың шамамен 15%). Haploinsufficiency аурудың тамырлық белгілеріне себеп болуы мүмкін. Сонымен қатар, PKD1 гипоморфты 22 және 23 аллельдеріне гомозиготалық жаңа егешкі үлгілері және PKD2 +/− егешкілерінде бүйрек эпителийлік жасушаларының көбеюінің жоғарылауы, екі соққы гипотезасынан басқа да механизмдер кистоздық фенотипке әсер ететінін көрсетеді. Бүйрек және бүйректен тыс белгілердің ауырлығындағы отбасылық айырмашылықтар ADPKD нәтижесіне әсер ететін генетикалық және қоршаған орта факторларын көрсетеді, ал монозиготалық егіздер мен туыстар арасындағы бүйрек функциясының өзгеруін талдау нәтижелері осы ауруда генетикалық модификаторлардың ролін қолдайды. ESRD-ге дейінгі жас аралығындағы дисперсияның 43–78% тұқым қуалайтын модификациялық факторларға байланысты болуы мүмкін, ата-аналар мен балалар жұптарын зерттеуде ата-аналардың ауруы балаларға қарағанда ауыррақ болуы мүмкін.

Патофизиология

Көптеген ADPKD ауруымен ауыратын науқастарда бүйрек функциясының бұзылуы 30-40 жасқа дейін клиникалық тұрғыдан көрінбейді. Кисталар бастапқыда бүйрек түтікшелерінде шағын кеңеюлер ретінде пайда болады, кейін олар әртүрлі өлшемдегі сұйықтыққа толы қуыстарға айналады. ADPKD патофизиологиясы мен бүйректің жарақатқа реакциясының патофизиологиясы арасындағы көптеген ұқсастықтарға байланысты, ADPKD бүйрек жарақаттарына жауап беру жолдарының бұрмаланған және тұрақты түрде белсенділігі күйі ретінде сипатталады. Аурудың прогрессиясы кезінде, жасушалардың көбеюі, сұйықтық секрециясы және бастапқы түтікшеден бөліну арқылы түтікшелердің үнемі кеңеюі кисталардың пайда болуына алып келеді. ADPKD, бүйрек кисталарымен бірге көрінетін көптеген басқа аурулармен бірге, цилиопатиялар деп аталатын аурулар тобына жатады. Бүйрек түтікшелерінің эпителий жасушалары, нефронның барлық сегменттері мен жинақтаушы түтікшелерді (интеркаляцияланған жасушаларды қоспағанда) бір ғана бастапқы апикальды кірпікшеге ие. PKD1 генімен кодталатын полицистин 1 ақуызы осы кірпікшелерде болады және жоғарыдағы генетика бөлімінде түсіндірілгендей, өте үлкен жасушадан тыс домендері арқылы ағынды сезінеді, PKD2 генінің өнімі полицистин 2-ге байланысты кальций каналдарын белсендіреді. Эпителий жасушаларының көбеюі және цистогенезге әкелетін сұйықтық секрециясы – ADPKD-ның екі маңызды белгісі. Цистогенездің бастапқы кезеңдерінде кисталар аналық бүйрек түтікшелеріне бекітілген және гломерулалық сүзгінің туындысы кисталарға еніп түседі.

Диагностика

Көбінесе, АДПКБ диагнозы бастапқыда бүйректің бейнелеуі арқылы, яғни УДТ, КТ немесе МРТ көмегімен қойылады. Дегенмен, молекулалық диагностика келесі жағдайларда қажет болуы мүмкін: 1 – жас адамдарда нақты диагноз қажет болғанда, мысалы, әсер еткен отбасыдағы белгісіз бейнелеу деректері бар ықтимал туысқан донор немесе имплантация алдындағы генетикалық диагностиканы қалаған жұбайлар; және 4 – генетикалық кеңес алуға ниеттенген науқастарда. АДПКБ-ға 50% тәуекел бар сәбиде/балада айқын макроскопиялық кисталарсыз үлкен эхогендік бүйректердің болуы диагностикалық саналады. Егер АДПКБ отбасылық анамнезі болмаса, екі жақты бүйрек үлғаюы және кисталардың болуы (бауыр кисталарымен немесе оларсыз), сондай-ақ басқаша бүйрек кисталық ауруын көрсететін басқа белгілердің болмауы, диагнозды болжамды, бірақ толыққанды емес дәлелдейді. Кейбір жағдайларда, бас ішілік аневризмалар АДПКБ-ның қатарлас белгісі болуы мүмкін, сондықтан бас ішілік аневризма отбасылық анамнезінде бар пациенттерге скрининг ұсынуға болады. Молекулалық генетикалық тестілеу, байланыс талдауы немесе тікелей мутацияларды анықтау арқылы клиникалық қолжетімді; алайда, генетикалық гетерогенділік молекулалық генетикалық тестілеуде маңызды қиындық тудырады. Кейде әрбір отбасыдағы екі мүмкін геннің қайсысы жауапты екенін анықтау үшін, салыстырмалы түрде көптеген ауруға шалданған отбасы мүшелерін тексеру қажет болады. PKD1 және PKD2 гендерінің үлкен көлемі мен күрделілігі, сондай-ақ жоғары аллельдік гетерогенділік тікелей ДНК талдауы арқылы молекулалық тестілеуге кедергі келтіреді. Тестілеудің сезімталдығы 30 жасқа толған және PKD1 мутациясы бар барлық АДПКБ пациенттерінде, сондай-ақ жас пациенттерде PKD1 мутациясы бар болғанда 100% жуық; бұл көрсеткіштер PKD2 мутациясы бар 30 жасқа дейінгі пациенттерде тек 67% ғана құрайды.

Емдеу

Қазіргі уақытта ADPKD үшін қолда бар жалғыз фармакологиялық емдеу – жалпы бүйрек көлемінің (TKV) өсу қарқынын вазопрессин рецепторының 2 (V2) антагонисттерімен (яғни толваптанмен) баяулату болып табылады. Толваптанмен емдеу аурудың прогрессиясын тоқтатпайды немесе кері қайтармайды, сондықтан пациенттерде бүйрек жеткіліксіздігі дамуы жалғаса береді. Симптомдық емдеуге ішкі/кейінгі құрсақ аймағындағы ауырсындарды басу үшін нон-опиоидты және опиоидты анальгетиктер кіреді. Анальгетикке төзімді ауырсындарға қарапайым немесе күрделі хирургиялық араласулар (яғни бүйрек кистасын пункциялау, киста қабығын алып тастау, бүйрек денервациясы және нефректомия) жатады, олар хирургияға тән асқынуларға алып келуі мүмкін. Жақында жүргізілген зерттеулер кетогенді диеталық шаралар ADPKD-мен ауыратын адамдардың ауру прогрессиясын және симптомдарын жақсартуға көмектесетінін көрсетті. Аз ғана салмақ жоғалту ауырсынды жеңілдетеді, бұл диета мен өмір салтын өзгертудің тиімділігін көрсетеді.

Аквареттік дәрілік заттар

2014 жылы Жапония ADPKD-ге фармакологиялық емдеуді бекіткен әлемдегі алғашқы ел болды. Акваретикалық препарат – Толваптан – вазопрессин рецепторының 2 (V2) антагонисті. Кеміргіштерде жүргізілген зерттеулер вазопрессиннің бүйректегі cAMP деңгейін арттырудағы рөлін растады, бұл клиникалық зерттеулерді жүргізуге негіз болды. Поликистоздық бүйрек ауруының радиологиялық бейнелеу зерттеулері консорциумы (CRISP), Mayo Clinic басшылығымен, бүйректің жалпы көлемінің (TKV) ADPKD ауруы бар науқастардағы созылмалы бүйрек ауруының даму қаупін болжауға болатынын көрсетті. Сондықтан, 2007 жылдан 2009 жылға дейін әлемнің 129 орталығынан науқастарды қабылдаған TEMPO 3:4 сынағында тольваптанның ADPKD науқастарындағы тиімділігін бағалау үшін TKV негізгі көрсеткіш ретінде пайдаланылды. Дегенмен, бұл зерттеуге қатысқан науқастардың бір бөлігінде бауыр функциясының зертханалық көрсеткіштері жоғарылағандықтан, препаратты бекітуді реттеуші органдар кейінге шегерді немесе, АҚШ сияқты, тіпті толығымен қабылдамады.

Тамақ және өмір салты бойынша шаралар

ADPKD егесік үлгілерін пайдалану арқылы жүргізілген зерттеулер, жеңіл тамақ шектеуінің аурудың прогрессиясын күрт жақсартатынын көрсетті. Механизмі кетоз метаболикалық күйімен байланысты екені анықталды, ал пайдалы әсерлер уақыт бойынша шектелген тамақтану, жедел ашарлау, кетогенді диета, немесе ADPKD егесік, тышқан және мысық үлгілерінде бета-гидроксибутират кетонымен толықтыру арқылы қол жеткізілуі мүмкін. Кетогенді диета режимі аурудың одан әрі прогрессиясын тоқтатып қана қоймай, тышқан үлгісінде бүйрек цистикалық ауруының ішінара кері қайтарылуына әкелді. Бұған сәйкес, ADPKD науқастардағы қандағы глюкоза деңгейі аурудың жылдамдаған прогрессиясымен оң корреляцияда болады. Сондай-ақ, ADPKD және 2-типті диабеті бар адамдарда бүйректің жалпы көлемі (TKV) ADPKD ғана барларға қарағанда айтарлықтай жоғары, ал артық салмақ немесе семіздік ADPKD-нің бастапқы сатыларында прогрессияны жеделдетеді. Ретроспективті жағдайлар сериясының зерттеуі көрсеткендей, ADPKD ауруының симптомдары, соның ішінде ауырсыну, гипертония және бүйрек функциясы, кетогенді диетаны орташа есеппен 6 ай бойы сақтаған 131 науқаста жақсарды. Сондай-ақ, науқастарға әдетте натрий тұтынуды шектеу ұсынылады. Тамақтағы ақуыз мөлшері ADPKD прогрессиясымен байланысты емес екені анықталды. ADPKD кезінде суды көп ішу пайдалы деп есептеледі және әдетте ұсынылады. Суды көп ішудің пайдалы механизмі вазопрессин V2 рецепторына әсер етумен байланысты болуы мүмкін, немесе кальций оксалаты, кальций фосфаты және зәр қышқылы сияқты ерітілген заттарды сұйылту арқылы бүйрек түтікшелеріндегі зиянды микрокристаллдардың пайда болуын тоқтатуға себеп болуы мүмкін. Оксалат немесе бейорганикалық фосфатты тамақпен қабылдау бірнеше кеміргіштер үлгілерінде бүйрек цистикалық ауруының прогрессиясын жеделдететіні көрсетілді.

Бүйрек цистасының аспирациясы

Симптомдық қарапайым бүйрек кисталарын емдеу үшін этанол склеротерапиясымен аспирация жасау мүмкін, бірақ көптеген кистасы бар және жағдайы нашар науқастарда бұл қиынға соғуы мүмкін. Процедураның өзі ультрадыбыс бақылауымен анықталған кистаға ине енгізіп, ішіндегі сұйықтықты сорып алудан тұрады; склеротерапия кистада сұйықтық қайта жиналуын болдырмау үшін қолданылады, бұл симптомдардың қайталануына себеп болуы мүмкін.

Лапароскопиялық кистаның декортикациясы

Лапароскопиялық кисталарды декортикациялау (сондай-ақ марсупиализация деп те аталады) – лапароскопиялық хирургия арқылы бүйректің бір немесе бірнеше кистасын алып тастау процесі. Осы процедура барысында кисталар тесіледі және ірі кисталардың сыртқы қабырғасы бүйрек паренхимасын зақымдамау үшін сақтап кесіледі. Бұл процедура поликистозды бүйрек ауруы (АДПКБ) бар пациенттерде ауырсынды жеңілдетуге көмектеседі және әдетте, алдында жасалған киста аспирациясы ауырсынуға себеп болатын кистаны анықтағаннан кейін тағайындалады. Лапароскопиялық декортикацияда бүйрек кисталарының қайталану деңгейі 5% құрайды, ал склеротерапияда – 82%. Склеротерапия – бұл кекірек торабының химиялық жолмен жойылғандығы, нәтижесінде мақсатты жүйке талшықтары уақытша дегенерацияланады. Жүйке талшықтары дегенерацияланғанда, жүйке сигналдарының берілуі тоқтатылады. Егер ем сәтті болса, ол бірнеше күннен бір жылға дейін ауырсынуды қысқартуға мүмкіндік береді. Процедураны зақымданған жүйкелер жазылып, ауырсыну қайта оралған кезде қайталауға болады.

Нефректомия

Көптеген АДПКБ (автосомдық доминантты поликистоздық бүйрек ауруы) науқастары аурудың салдарынан симптомдық асқынуларға ұшырайды, мысалы, кістаның қан кетуі, қабырға астындағы ауырсыну, қайталама инфекциялар, нефролитиаз және массалық әсердің белгілері (яғни, ерте тоқтық сезімі, лоқсып құсу, құсу және іштің дискомфорты), бұл үлкейген бүйректерден туындайды. Мұндай жағдайларда, емдеуге бағынбайтын симптомдар туындағанда немесе бүйрек трансплантациясына дайындық кезінде, табиғи кіші тостағанға бүйректердің әсер ететіні және донорлық аллографты орналастыруға кедергі келтіретіні анықталғанда нефректомия қажет болуы мүмкін. Сонымен қатар, қатерлі ісік күдікті болған жағдайда, туа біткен нефректомия жасалуы мүмкін, себебі бүйрек клеткалық карциномасы (БКК) АДПКБ-мен соңғы сатыдағы бүйрек жеткіліксіздігі (ССБЖ) бар науқастарда, АДПКБ-сіз ССБЖ-мен ауыратын науқастарға қарағанда екі-үш есе жиі кездеседі. АДПКБ-де нефректомияның көрсеткіштері бүйрек өлшемімен байланысты болуы мүмкін, бірақ туа біткен нефректомия жасау туралы шешім көбінесе жеке негізде қабылданады, бүйрек өлшемдеріне нақты сілтеме жасалмайды. Эпидемиологиялық деректер көрсетіп тұрғандай, АДПКБ Еуропа мен АҚШ-та гемодиализден өтетін науқастардың 5-13,4%-ын, ал Жапонияда шамамен 3%-ын құрайды. Дегенмен, АДПКБ-де гемодиализ бен перитонеальді диализ арасындағы ұзақ мерзімді аурушаңдық деңгейінде ешқандай айырмашылық байқалмайды.

Болжам

АДПКБ-мен ауыратын науқастарда кістің біртіндеп дамуы және кеңеюі бүйректің үлғаюына алып келеді. Аурудың барысында гломерулярлық сүзгілеу жылдамдығы бүйрек функциясы біртіндеп нашарлай бастағанға дейін ондаған жылдар бойы қалыпты деңгейде сақталады, бұл бүйрек нәтижесін ерте болжауды қиындатады. CRISP зерттеуі,