Кіріспе
Бүйректің қаннан қалдықтарды жеткілікті түрде тазарта алмайтын ауруы.
Жедел бүйрек жетіспеушілігінің себептері төмен қан қысымы, несеп жолдарының бітелуі, кейбір дәрілер, бұлшық еттердің зақымдануы және гемолитикалық уремиялық синдром болып табылады. Созылмалы жетіспеушіліктің диагностикасы 15-тен төмен гломерулярлық сүзгілеу жылдамдығына (GFR) немесе бүйрек алмастыру терапиясының қажеттілігіне негізделеді. Бұл сонымен қатар 5-сатыдағы созылмалы бүйрек ауруымен тең. Созылмалы жетіспеушілікті емдеуге гемодиализ, перитонеалдық диализ немесе бүйрек трансплантациясы жатады. АҚШ-та жылына 1000 адамның 3-еуіне бұл жағдай соқтырады. Созылмалы жетіспеушілік 1000 адамның 1-іне, ал жыл сайын 10 000 адамның 3-еуіне жаңадан дамиды. Жедел жетіспеушілік көбінесе қайтымды, ал созылмалы жетіспеушілік көбінесе емес. Бүйрек функциясының жылдам прогрессивті жоғалуы, әдетте олигуриямен (ересектерде тәулігіне 400 мл-дан аз, балаларда 0,5 мл/кг/сағ-тан аз немесе нәрестелерде 1 мл/кг/сағ-тан аз мөлшерде өлшенетін несеп шығарудың азаюы) және сұйықтықтар мен электролиттердің тепе-теңдігінің бұзылуымен сипатталады. Жедел бүйрек зақымдануы (AKI) түрлі себептерден туындауы мүмкін, олар әдетте пререналды, ішкі және постреналды деп жіктеледі. Паракват уытымен ауырған көптеген адамдар AKI-ге ұшырайды, кейде гемодиализ қажет болады. Прогресті тоқтату үшін түпкі себебі анықталып, емделуі керек, ал диализ осы түпкі себептерді емдеу үшін қажетті уақытты көпіру үшін қажет болуы мүмкін.
Созылмалы бүйрек жетіспеушілігі
Созылмалы бүйрек ауруы (СББ) да баяу дамып, бастапқыда аз симптомдар білінуі мүмкін. СББ – бұл қайтымсыз жедел аурудың ұзақ мерзімді салдары немесе ауру прогрессиясының бір бөлігі болуы мүмкін. СББ, бағаланған гломерулалық сүзгілеу жылдамдығына (eGFR) сәйкес, 5 сатыға (1-5) бөлінеді. СББ1 кезінде eGFR қалыпты, ал СББ5 кезінде eGFR 15 мл/мин-нан төмен болады.
Жіті- созылмалы бүйрек жетіспеушілігі
Бүйректің жедел зақымдануы созылмалы бүйрек ауруының фонында пайда болуы мүмкін, бұл жағдай жедел созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі (AoCRF) деп аталады. AoCRF-тың жедел фазасы қайтымды болуы мүмкін, ал емдеудің мақсаты, жедел бүйрек зақымдануы (АКИ) сияқты, адамның бүйрек функциясын бастапқы деңгейге қайтару болып табылады, бұл әдетте қан сарысуындағы креатинин деңгейімен өлшенеді. АКИ сияқты, AoCRF-ты созылмалы бүйрек ауруынан ажырату қиынға түсуі мүмкін, егер пациент дәрігердің бақылауында болмаса және салыстыру үшін бұрынғы қан анализдерінің нәтижелері болмаса.
Бүйректің жедел зақымдануы
Бүйректің жедел зақымдануы (бұрынғы атауы – жіті бүйрек жетіспеушілігі) немесе АЖЗ – әдетте бүйректерге қан ағыны кенеттен тоқтағанда немесе бүйректердің токсиндермен артық жүктелуінен пайда болады. Бүйректің жедел зақымдануына апаттар, жарақаттар немесе операциялар кезінде туындаған асқынулар себеп болуы мүмкін, онда бүйрек ұзақ уақыт бойы қалыпты қан ағынынан айырылады. Жүрек айналма жолы операциясы – осындай процедуралардың бір мысалы. Дәрі-дәрмектерді артық мөлшерде қабылдау, антибиотиктер немесе химиотерапия сияқты препараттардың химиялық артық жүктелуі, сондай-ақ ара шағуы да бүйректің жедел зақымдануына алып келуі мүмкін. Алайда, созылмалы бүйрек ауруынан өзгеше, бүйректер көбінесе жедел зақымданудан қалпына келіп, АЖЗ-ға шалдыққан адамға қалыпты өмір салтын жалғастыруға мүмкіндік береді. Бүйректің жедел зақымдануымен ауыратын адамдарға бүйректің функциясы қалпына келгенше қолдаушы ем қажет, сонымен қатар олардың болашақта бүйрек жетіспеушілігіне ұшырау қаупі жоғары болады. Бүйрек жетіспеушілігінің кездейсоқ себептерінің бірі – ұзақ уақыт бойы қысылған мүшеге жасалған қысымнан кенеттен құтылу, нәтижесінде қан айналымына көп мөлшерде токсиндер бөлінеді, бұл ишемияға әкеледі. Соның салдарынан бүйректер бітелуіне және зақымдануына мүмкіндік туады. Бұл – қысым босатылғаннан кейін пайда болатын реперфузиялық зақымдану. Механизмі – бұлшық еттің ыдырау өнімдерінің (әсіресе миоглобин, калий және фосфор) қанға түсуі деп есептеледі, олар рабдомиолиздің (ишемиялық жағдайларға байланысты зақымдалған қаңқа бұлшық еттерінің ыдырауы) өнімдері болып табылады. Бүйректерге тигізетін нақты әсері толыққанды түсіндірілмеген, бірақ миоглобиннің бүйректерге зиянды метаболиттеріне байланысты болуы мүмкін.
Созылмалы бүйрек жетіспеушілігі
Бүйректің созылмалы жеткіліксіздігінің көптеген себептері бар. Созылмалы жеткіліксіздіктің ең көп кездесетін себептері – қант диабеті және ұзақ мерзімді, бақыланбайтын гипертония. Поликистоздық бүйрек ауруы – созылмалы жеткіліксіздіктің тағы бір жақсы белгілі себебі. Поликистоздық бүйрек ауруымен ауырған адамдардың көпшілігінде осы аурудың отбасылық тарихы болады. Жүйелік қызыл жегі (ЖҚЖ) де созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің белгілі бір себебі болып табылады. Басқа да генетикалық аурулар бүйрек жеткіліксіздігін тудыруы мүмкін. Ибупрофен және ацетаминофен (парацетамол) сияқты кең таралған дәрілерді тым көп пайдалану да созылмалы бүйрек жеткіліксіздігіне әкелуі мүмкін. Кейбір жұқпалы ауру тудыратын агенттер, мысалы хантавирустар, бүйрекке шабуылдап, бүйрек жеткіліксіздігін қоздыруы мүмкін.
Генетикалық бейімділік
APOL1 гені африкалық текті адамдардағы қант диабетімен байланыссыз бүйрек жеткіліксіздігінің әртүрлі түрлері үшін маңызды генетикалық тәуекел ошағы ретінде қарастырылады, оларға: ВИЧ-пен байланысты нефропатия (HIVAN), біріншілік, моногендік емес фокустық сегменттік гломерулосклероз және басқа себептерге байланыссыз гипертониямен байланысты созылмалы бүйрек ауруы жатады. APOL1 геніндегі Батыс Африканың екі нұсқасы афроамерикалықтар мен испан-америкалықтарда бүйрек ауруының соңғы сатысымен байланысты екені көрсетілген.
Уремия терминінің қолданылуы
Қазіргі заманғы медицинаның дамуынан бұрын, бүйрек жетіспеушілігі көбінесе уремиялық улану деп аталатын. Уремия – қанның мочевинамен ластануы. Бұл – қандағы мочевинаның қалыптан тыс көп мөлшерде болуы. 1847 жылдан бастап, бұл несеп шығарудың азаюын қамтыды, және оның себебі несептің несеп жолы арқылы шығарылуының орнына қанмен араласуы деп есептелді. Бүгінде уремия термині бүйрек жетіспеушілігімен қатар жүретін ауруды білдіреді.
Бүйрек жетіспеушілігі көрсеткіші
Зәр шығарудағы тағы екі көрсеткіш – фракциялық натрий шығару индексі (FENa) және бүйрек жеткіліксіздігі индексі (RFI). Бүйрек жеткіліксіздігі индексі – несептегі натрийді плазмадағы креатининге көбейту нәтижесін несептегі креатининге бөлуге тең.
Асқынулар
Бүйрек жеткіліксіздігінің соңғы сатысындағы және гемодиализден өткен пациенттердің іш қуысы ішінде спонтанды қан кету қаупі жалпы халықтан (21,2%) және окклюзиялық емес мезентериалды ишемиядан (18,1%) жоғары. Ал перитонеалды диализден өтетін пациенттерде перитонит және асқазан-ішек перфорациясы даму мүмкіндігі жоғары. Дегенмен, жедел панкреатиттің көрсеткіші жалпы халықтан ерекшеленбейді.
Емдеу
Бүйректің жедел зақымдануының емделуі оның себебіне байланысты. Толыққанды, өсімдік негізді тамақтану бүйрек ауруы бар кейбір адамдарға көмектесуі мүмкін. Жануар немесе өсімдік көздерінен алынған жоғары протеинге толы диета, кем дегенде қысқа мерзімде бүйрек функциясына жағымсыз әсер етеді.
Өңдеудің баяулауы
Нефролог маманына ертерек жолданған пациенттерде диализді бастауға дейін уақыт артық болғандықтан, алғашқы ауруханаға жату ұзақтығы қысқарып, диализ басталғаннан кейін өлім қаупі төмендейді. Аурудың прогрессиясын баяулатудың басқа жолдары – бүйректерге зиян келтіретін заттарға, мысалы, қабынуға қарсы емес препараттарға (НҚЭП) және тамырға енгізілетін контрастты заттарға ұшырауды азайту.