Кіріспе

Бүйрек ауруы

Себептері бүйрек ауруларының қатарына фокалды сегменттік гломерулосклероз, мембраналық нефропатия және минималды өзгерістер ауруы жатады. Бұл қант диабеті, қызыл жегі (люпус) немесе амилоидоздың асқынуы ретінде де дамуы мүмкін. Аурудың негізгі механизмі әдетте бүйректің гломерулаларының зақымдануымен байланысты. Диагнозды қою үшін әдетте зәрді зерттеу және кейде бүйрек биопсиясы жасалады. Балалар мен ересектерде аурудың негізгі себебі әдетте өзгеше болады.]] Нефроздық синдром зәрдегі жоғары деңгейдегі протеинуриямен (>3.5 г күніне 1.73 м2 дене бетіне, немесе балаларда >40 мг сағатына 1 м2 дене бетіне), гипоальбуминемиямен (<3.5 г/дл), гиперлипидемиямен және бетте басталатын ісінумен сипатталады. Зәрде липидтердің болуы (липидурия) да мүмкін, бірақ нефроздық синдромды диагностикалау үшін міндетті емес. Нефрозиялық синдромда байқалатын тағы бірнеше белгілер:

Ең көп кездесетін белгі – сарысудағы гипоальбуминемияға байланысты денедегі артық сұйықтық. Сарысудың төмен онкотикалық қысымы сұйықтықтың тіндерде жиналуына себеп болады. Натрий мен судың тоқталып қалуы ісінуді күшейтеді. Бұл мынадай түрлерде көрініс табуы мүмкін:

Көздің айналасында ісіну, әсіресе таңертең. Аяқтардағы шұңқырлы ісіну. Плевра қуысындағы сұйықтық плевралық төгілуге әкеледі. Көп мөлшердегі сұйықтықпен байланысты өкпе ісінуі жиі кездеседі. Құрсақ қуысындағы сұйықтық асцитке әкеледі. Бүкіл денедегі жалпыланған ісіну – аназарка. Нефроздық синдроммен ауыратын көптеген адамдардың қан қысымы қалыпты, бірақ гипертония (сирек) дамуы мүмкін. Трансферриннің жоғалуына байланысты анемия (темірге жауап бермейтін микроциттік гипохромды тип) болуы мүмкін. Плевралық төгілу немесе асциттен диафрагманың қысылуынан демқындық қиындықтар (диспнея) пайда болуы мүмкін. Фибриноген мен плазмадағы басқа да заттардың артуы эритроциттердің тұну жылдамдығын арттырады. Кейбір адамдар зәрде көбіктік байқауы мүмкін, бұл жоғары протеинуриядан беткі кернеудің төмендеуіне байланысты. Несепте қан (гематурия) немесе зәрдің азаюы (олигурия) сияқты белгілер сирек кездеседі, бірақ олар нефриттік синдромда жиі кездеседі. Аурудың негізгі себебіне байланысты белгілер болуы мүмкін, мысалы, жүйелі қызыл жегіге байланысты бөртпе немесе қант диабетіне байланысты нейропатия. Ісінудің басқа себептерін, әсіресе жүрек-қан тамыр және бауыр жүйесінің ауруларын да жоққа шығару қажет. Мюхерке тырнақтары – тырнақтың бойымен созылатын және айлапқа параллель орналасқан ақ сызықтар (лейконихия).

Нефроздық синдромның негізгі белгілері:

Протеинурия 3.5 г/24 сағат/1.73 м2 жоғары (3-3.5 г/24 сағат/1.73 м2 аралығы нефрозиялық диапазон деп есептеледі) немесе балаларда 40 мг/сағ/м2 жоғары. Жалпы ақуызды анықтау үшін 24 сағаттық зәр сынамасының болмауы жағдайында зәрдегі альбумин мен креатининнің арақатынамын пайдалануға болады. Бұл коэффициент нефроздық синдромда 200-400 мг/ммоль жоғары болады. Бұл жоғары протеин жоғалуы гломерулалық өткізгіштіктің артуына байланысты, нәтижесінде протеин қанда сақталудың орнына зәрге өтеді. Қалыпты жағдайда 24 сағаттық зәр сынамасы 80 мг немесе 10 мг/дл аспауы керек. Гипоальбуминемия 2.5 г/дл төмен. Біріншіден, гипопротеинемия бауырдағы ақуыз синтезін ынталандырады, нәтижесінде төмен және өте төмен тығыздықтағы липопротеиндердің өндірісі артады. Бауырде холестерин синтезі де артады. Екіншіден, липопротеин липазасының төмен деңгейіне байланысты липидтік катаболизм төмендейді, бұл липопротеиннің ыдырауына жауапты негізгі фермент. Аэрозольді протеиндердің сүзгілеуінің артуы нәтижесінде аполипопротеин С2 сияқты кофакторлар жоғалуы мүмкін. Тромбофилия немесе гиперкоагуляция – антитромбин III деңгейінің төмендеуіне байланысты қан ұюының жоғарылауы, ол зәрмен жоғалуына байланысты. Зәрдегі липидтердің жоғалуы (липидурия) липопротеиндердің сүзгілеуінің артуына байланысты гломерулалық патологияның белгісі болып табылады.

Себептер

Нефротикалық синдромның көптеген себептері бар және ол бүйрекке ғана шектелген гломерулярлық аурудың салдарынан туындауы мүмкін, мұны бастапқы нефротикалық синдром (бастауыш гломерулонефроз) дейді, немесе бүйрек пен дене мүшелерінің басқа бөліктеріне әсер ететін жағдай – екіншілік нефротикалық синдром деп аталады.

Екіншілік гломерулонефроз

Нефроз синдромының екінші себептері негізгі себептермен ұқсас гистологиялық белгілерге ие, бірақ олар екінші себепті көрсететін кейбір айырмашылықтарды, мысалы, кіріктіру денелерін (inclusion bodies) көрсетуі мүмкін. Алтын тұздары металл жинақталуының нәтижесінде несептегі ақуыз жоғалуына, оның көлемі аз немесе көп болуы мүмкін. Пенициллин бүйрек жеткіліксіздігі бар адамдарда бүйректік уытты әсер етеді, ал каптоприл протеинурияны нашарлатады.

Патофизиология

Бүйректің гломерулы бүйрекке келетін қанды сүзгілейді. Ол кішкентай тесіктері бар капиллярлардан тұрады, олар арқылы молекулалық салмағы 40 000 дальтоннан кем молекулалар өтеді, бірақ протеиндер сияқты үлкен макромолекулалар өтпейді. Нефротикалық синдром кезінде гломерульдер қабынудан немесе гиалиноз (жасушалар ішінде біртекті кристалды материалдың қалыптасуы) салдарынан зардап шегеді, бұл альбумин, антитромбин немесе иммуноглобулиндер сияқты белоктардың жасушалық мембранадан өтуіне және зәрде пайда болуына мүмкіндік береді. Дәл диагноз қою үшін, аурудың бар-жоғын анықтау үшін толық медициналық тарихты алумен қатар, бірнеше биохимиялық тесттер қажет. Сонымен қатар, бүйректің суретке түсіруі (құрылымын және екі бүйректің бар-жоқтығын анықтау үшін) және/немесе бүйректің биопсиясы кейде жүргізіледі. Алғашқы тест – зәрдегі жоғары белок деңгейін анықтау үшін зәр талдауы, себебі сау адам зәрмен аз ғана белок шығарады. Тест 24 сағат ішінде зәрдегі жалпы белок мөлшерін анықтауды қамтиды. Зәр үлгісі протеинурияға тексеріледі (>3,5 г/1,73 м2/24 сағат). Сондай-ақ, белсенді нефриттің белгісі болып табылатын зәр шөгінділері де тексеріледі. Одан кейін қан анализі, толық метаболикалық панель (CMP) гипоальбуминемияны анықтау үшін жүргізіледі: альбумин деңгейі ≤2,5 г/дл (норма = 3,5-5 г/дл). Содан кейін креатинин клиренсі (CCr) тестісі бүйрек функциясын, әсіресе гломерулярлық сүзгілеу қабілетін бағалайды. Креатининнің қалыптасуы бұлшықет тінінің ыдырауының нәтижесінде жүреді, ол қанмен тасымалданады және зәрмен шығарылады. Екі сұйықтықтағы органикалық қосылыстардың концентрациясын өлшеу гломерульдердің қанды сүзгілеу қабілетін бағалауға мүмкіндік береді. Бүйрек функциясын бағалау үшін электролиттер мен мочевина деңгейі креатининмен бірге (EUC тестісі) талдануы мүмкін. Холестерин деңгейінің жоғарылауы (гиперхолестеринемия), әсіресе ЛПНҚ-ның жоғарылауы, көбінесе ЛПНҚ-ның да жоғарылауымен бірге, нефротикалық синдромды көрсетеді, сондықтан липидтік профиль де жасалады. Дәлірек және инвазивті зерттеу әдісі ретінде бүйрек биопсиясы да қолданылуы мүмкін. Анатомиялық патологияны зерттеу гломерулонефриттің түрін анықтауға көмектеседі. Биопсия көбінесе тек кортикостероидтарға төзімді балаларға ғана көрсетіледі, өйткені олардың көпшілігі ошақтық және сегменттік гломерулосклерозға шалдыққан. Ісіну: нефротикалық синдромнан басқа, ісінумен бірге жиі кездесетін тағы екі ауру бар: жүрек жеткіліксіздігі және бауыр жеткіліксіздігі. Жүректің конгестивті жеткіліксіздігі қарыншалық жиырылудың әлсіреуі салдарынан тіндерде сұйықтық жиналуына әкелуі мүмкін. Сұйықтық бастапқыда тобықтарда жиналады, бірақ кейіннен жалпыланады және анасарка деп аталады. Жүректің конгестивті жеткіліксіздігі бар адамдар жүрек кардиомегалиясының қалыпты емес ісігін сезінеді, бұл дұрыс диагноз қоюға көмектеседі. Сонымен қатар, жүйкелік вена қысымы жоғарылауы мүмкін және жүрек шуылы естілуі мүмкін. Бұл симптомдарды анықтау үшін эхокардиограмма қолданылады. Цирроз, гепатит және алкоголизм, вена ішіне есірткі салу немесе кейбір тұқым қуалайтын аурулар сияқты жағдайлар бауыр жеткіліксіздігіне алып келуі мүмкін, бұл төменгі аяқ-қолдар мен іш қуысының ісінуіне себеп болады. Басқа да симптомдарға сарғаю, қапшық тамырларының кеңеюі (caput medusae), қышудан пайда болған сызықтар (қабыну), көкбауырдың ұлғаюы, қантамыр ангиомалары, энцефалопатия, көгеру, бауырдың түйіндері және бауыр функциясының тесттеріндегі аномалиялар жатады. Кейбір дәрілік препараттардың қолдануымен байланысты симптомдарды ескеру қажет. Бұл препараттар дене мүшелерінде сұйықтық жиналуына ықпал етеді, мысалы, НСАҚ, кейбір антигипертензиялық препараттар, бүйректегі кортикостероидтар және жыныстық гормондар. Протеинурияның басқа да ықтимал себептеріне әлсіздік, салмақ жоғалту немесе сүйек ауырулары жатады. Диабет кезінде гликозды гемоглобин деңгейінің жоғарылауы мен протеинурияның пайда болуы арасында байланыс бар. Басқа себептері – амилоидоз және кейбір басқа аллергиялық және жұқпалы аурулар.

Емдеу

Нефроздық синдромды емдеу симптомдық болуы немесе бүйрек зақымдануларын тікелей жоюға бағытталған болуы мүмкін.

Симптомдық

Емдеудің мақсаты – аурудың салдарынан туындаған бұзылыстарды жою: ісіну, гипоальбуминемия, гиперлипидемия, гиперкоагуляция және жұқпалы асқынулар. Ісіну: бұл емдеудің басты мақсаты – ісінуді басу. Ол бірқатар ұсыныстарды кешенді түрде қолдану арқылы жүзеге асырылады: Тынығу: ісінудің ауырлығына және ұзақ төсек режимінен туындаған тромбоз қаупін ескере отырып. Медициналық тамақтану терапиясы: энергияның дұрыс мөлшері мен ақуыздардың тепелділігіне негізделген диета, олар синтез процестерінде пайдаланылады, калориялардың көзі ретінде емес. Көбінесе тәулігіне дене салмағының әр килограмына 35 ккал ұсынылады. Бұл диета тағы екі талапқа сай болуы керек: біріншісі – тәулігіне дене салмағының әр килограмына 1 грамнан артық ақуызды тұтынудан аулақ болу. Екіншісі – ішкен судың мөлшері зәр шығару деңгейінен аспауы керек. Бұл үшін тұздың тұтылуын бақылау қажет, себебі ол судың тоқталып қалуына себеп болады. Күніне 1-2 грамнан аспайтын мөлшерде натрий тұтыну ұсынылады, яғни тамақ дайындау кезінде тұз қолдануға болмайды және тұзды тағамдардан бас тарту керек. Натрийге толы тағамдарға дәмдеуіштер (сарымсақ тұзы, адобо, дәмдеуіш тұзы және т.б.), консервіленген сорпалар, тұздалған консервіленген көкөністер, түскі ет өнімдері (күріш, шұжық, ветчина, салями), дайын тағамдар, жылдам дайындалатын тағамдар, соя соусы, кетчуп және салатқа қосылатын соустар жатады. Тағам таңбасындағы натрийдің миллиграмдарын порцияға шаққандағы калориямен салыстырыңыз. Натрийдің мөлшері порцияға шаққандағы калорияға тең немесе одан кем болуы керек. Дәрілік ем: ісінуді емдеуде диуретиктер (әсіресе тікбұйрақты диуретиктер, мысалы, фуросемид) қолданылады. Ісінудің ауыр жағдайында (немесе физиологиялық салдары бар жағдайларда, мысалы, мүшелік, препуциалды немесе уретралық ісіну) немесе бірнеше ауыр инфекциясы бар адамдарда (мысалы, сепсис немесе плевралық эффузия) диуретиктерді тамырға салуға болады. Бұл жағдайда плазмалық кеңею қаупі ауыр гиповолемия қаупінен жоғары деп есептеледі, себебі тамырға салудың күшті диуретикалық әсері гиповолемияға әкелуі мүмкін. Процедура мынадай: гемоглобин мен гематокрит деңгейін анықтау. Өкпе ісінуінің алдын алу үшін 25% альбумин ерітіндісі 4 сағат бойы тамшылап беріледі. Гемоглобин мен гематокрит деңгейі қайтадан тексеріледі: егер гематокрит бастапқы көрсеткіштен төмен болса (жақсы кеңеюдің белгісі), диуретиктер кем дегенде 30 минут бойы беріледі. Егер гематокрит деңгейі бастапқыдан жоғары болса, диуретиктерді қолдануға болмайды, себебі ол көрсеткішті арттырады. Диуретик препараттың жанама әсері гипокалиемияны тудырса, калий беру немесе диеталық әдеттерді өзгерту қажет болуы мүмкін. Гипоальбуминемия: ісінуді емдеу үшін қолданылатын медициналық тамақтану терапиясымен емделеді. Бұл жануарлық ақуыздарға бай тағамдарды шектеулі мөлшерде тұтынуды қамтиды. Гиперлипидемия: жағдайдың ауырлығына байланысты, оны тек медициналық тамақтану терапиясымен немесе дәрілік еммен бірге емдеуге болады. Холестериннің күндік мөлшері 300 мг-дан кем болуы керек. Майлы, қуырылған тағамдар, қызыл ет, жұмыртқа сарысы және құс терісі сияқты қаныққан майлардан аулақ болыңыз. Зәйтүн майы, канола майы, жаңғақ майы, авокадо, балық және жаңғақтар сияқты қанықпаған майларды көбірек тұтыныңыз. Тамақтану терапиясына жауап бермейтін ауыр гиперлипидемия жағдайында гиполипидемиялық препараттарды (статиндер, фибраттар және өт қышқылының шайырлы секвестранттары) қолдану қажет болуы мүмкін. Тромбофилия: кейбір жағдайларда, мысалы, бұрын тромбоэмболиясы болмаған симптомсыз адамдарда профилактикалық мақсатта төмен молекулалық гепарин (ТМГ) қолдануға болады. Егер тромбофилия қан құйылуына әкелсе, гепарин кемінде 5 күн бойы ауызша антикоагулянттармен бірге беріледі. Бұл кезеңде протромбин уақыты терапиялық диапазонда (2-3 аралығында) болса, ТМГ-ні тоқтатып, ОАК-ты кем дегенде 6 ай бойы қолдануға болады. Жұқпалы асқынулар: жұқпалы агентке қарай тиісті антибактериалдық препараттар қолданылады. Осы негізгі бұзылыстардан басқа, Д витамині мен кальцийді ауызша қабылдау ұсынылады. Егер Д витаминінің жетіспеуі ауыр гипокальциемияға әкелсе, емдеудің мақсаты – организмдегі кальцийдің физиологиялық деңгейін қалпына келтіру. Диабеті бар адамдарда қандағы глюкоза деңгейін жақсарту. Қан қысымын бақылау. АПФ ингибиторлары – таңдаулы препараттар. Қан қысымын төмендету әсеріне қарамастан, олар ақуыз жоғалтуды азайтады.

Бүйрек зақымдануы

Бүйрек зақымдалуының емделуі аурудың прогрессиясын кері қайтаруы немесе баяулатуы мүмкін. Преднизон әдетте дене бетінің 60 мг/м2 мөлшерінде, алғашқы емдеу ретінде 4-8 аптаға тағайындалады. Осы кезеңнен кейін доза тағы 4 аптаға 40 мг/м2 дейін төмендетіледі. Қайталап тұратын жағдайларда немесе балаларда протеинурия теріс нәтиже бергенше, преднизолон 2 мг/кг/күн мөлшерінде қолданылады. Содан кейін 4 апта бойы күніне 1.5 мг/кг. Жиі қайталанулар циклофосфамид, азот исі, циклоспорин немесе левамизолмен емделеді. Адамдар преднизонға әртүрлі жауап бере алады: Кортикостероидке сезімтал немесе ерте стероидке жауап беретіндер: емдеудің алғашқы 8 аптасында пациент кортикостероидтерге жауап береді. Бұл күшті диурезбен, ісінудің жоғалуымен және түнде алынған үш зәр сынамасында протеинурияның теріс нәтижесімен көрінеді. Кортикостероидке төзімді немесе кеш стероидке жауап беретіндер: 8 апталық емдеуден кейін протеинурия сақталады. Жауаптың болмауы гломерулярлық зақымданудың ауырлығын көрсетеді, ол созылмалы бүйрек жеткіліксіздігіне алып келуі мүмкін. Кортикостероидке төзбейтіндерде: гипертензия сияқты асқынулар пайда болады, салмақ артады, жамбас немесе тізе сүйектерінің асептикалық некрозы, катаракта және тромбоздық құбылыстар мен/немесе эмболиялар дамуы мүмкін. Кортикостероидке тәуелді адамдарда: кортикостероид дозасы төмендетілгенде немесе емдеу аяқталғаннан кейін алғашқы екі апта ішінде протеинурия пайда болады. Пациенттің шеткі қан мононуклеарлық жасушаларында глюкокортикоидтарға сезімталдықты in vitro тексеру, оптималды емес клиникалық жауаптардың жаңа жағдайларының санымен байланысты: in vitro ең сезімтал адамдарда кортикостероидке тәуелділік жағдайларының саны жоғары, ал in vitro ең төзімді адамдарда тиімсіз терапия жағдайларының саны жоғары. Иммуносупрессорлар (циклофосфамид): тек қайталап тұратын нефротикалық синдромда, кортикостероидке тәуелді немесе оған төзбейтін пациенттерде қолданылады. Екі жағдайда да, иммуносупрессорлық емді бастамас бұрын протеинурияның жойылғаны анықталуы керек, бұл преднизонмен ұзақ емдеуді білдіреді. Протеинурияның теріс нәтижесі циклофосфамидпен емдеуді бастаудың дұрыс уақытын көрсетеді. Емдеу 3 мг/кг/күн дозасында 8 аптаға дейін жалғасады, одан кейін иммуносупрессия тоқтатылады. Бұл емді бастау үшін пациентте нейтропения немесе анемия болмауы керек, себебі бұл қосымша асқынуларға әкелуі мүмкін. Циклофосфамидтің ықтимал жанама әсері – шаштың түсуі. Емдеу кезінде инфекцияның дамуын болжау үшін толық қан анализі жүргізіледі.

Болжам

Нефроздық синдромның емделу болжамы көбінесе жақсы, бірақ бұл аурудың түпкі себебіне, адамның жасына және емге жауап беруіне байланысты. Балаларда көбінесе жақсы болады, себебі минималды өзгерістер синдромы стероидтерге өте жақсы жауап береді және созылмалы бүйрек жеткіліксіздігіне алып келмейді. Қайталанулар уақыт өте келе сиреп барады; ал мезангиокапиллярлық гломерулонефритте ауру дамығаннан кейін үш жыл ішінде бүйрек жеткіліксіздігі пайда болады, соның салдарынан диализ және кейіннен бүйрек трансплантациясы қажет болады. Фокалды сегменттік гломерулосклероз сияқты басқа себептер жиі бүйрек ауруының соңғы сатысына әкеледі. Мұндай жағдайларда нашар болжамға протеинурия деңгейі, қан қысымын бақылау және бүйрек функциясы (GFR) жатады. Емделмеген жағдайда нефроздық синдромның болжамы өте нашар, әсіресе, бірнеше айдың ішінде жедел бүйрек жеткіліксіздігіне алып келетін жылдам прогрессирлейтін гломерулонефритте.

Эпидемиология

Нефроздық синдром кез келген жаста кездеседі, бірақ көбінесе ересектерде кездеседі, ересектер мен балалардың арақатынасы 26:1. Синдром екі топта әртүрлі көрініс береді: балаларда ең көп кездесетін гломерулопатия – минималды өзгерістер ауруы (жағдайлардың 66%), одан кейін фокалды сегменттік гломерулосклероз (8%) және мезангиокапиллярлы гломерулонефрит (6%). Ересектерде ең көп кездесетін ауру – мезангиокапиллярлы гломерулонефрит (30-40%), одан кейін фокалды және сегменттік гломерулосклероз (15-25%) және минималды өзгерістер ауруы (20%). Соңғысы көбінесе екіншілік ретінде, балаларда болатындай бастапқы емес, көрінеді. Оның басты себебі – диабеттік нефропатия. Әдетте, бұл ауру 40-50 жастағы адамдарда пайда болады. Гломерулонефрит жағдайларының шамамен 60-80% бастапқы, ал қалғаны екіншілік болып табылады. Жыныс арасында да эпидемиологиялық айырмашылықтар бар, бұл ауру еркектерде әйелдерге қарағанда 2:1 қатынаста жиі кездеседі. Эпидемиологиялық деректер сондай-ақ нефроздық синдроммен ауыратын адамдарда симптомдардың қалай дамуының ең көп кездесетін жолы туралы мәліметтерді көрсетеді: аурудың алғашқы жылында жағдайлардың 20-30% - ында спонтанды ремиссия орын алады. Алайда, бұл жақсару толық емес, себебі нефроздық синдроммен ауыратын адамдардың 50-60% - ы ремиссиядан кейін 6-14 жыл ішінде созылмалы бүйрек жеткіліксіздігіне шалдығады және/немесе қайтыс болады. Екінші жағынан, 10-20% адамдарда өлімге немесе бүйрекке зиян келтірмей, ремиссия мен рецидивтердің арасында ауытқулар байқалады. Өлімнің басты себептері – синдромның созылмалылығынан туындаған жүрек-қан тамырлары аурулары және тромбоэмболиялық оқиғалар.