Кіріспе

Сегізінші бөлім – жылдық еврей Тора оқу циклындағы сегізінші апталық Тора бөлімі (פָּרָשָׁה, параша). Парашада Жақып бір "адаммен" күрескеннен кейін Есаумен келіседі. Сихем ханзадасы Динаны зорлайды, ал оның бауырлары кек алу үшін Сихем қаласын шабады. Олардың кейін қашқанда Рахил Беняминді дүниеге әкеледі, бірақ босану кезінде қайтыс болады. Параша – Жаратылыс кітабының 32:4–36:43 аяттарын құрайды. Бұл параша Жаратылыс кітабындағы апталық Тора бөлімдерінің ішінде ең көп аяттан тұрады (Парашат Микецте ең көп әріп бар, Парашат Ваейрада ең көп сөз бар, ал Парашат Ноахта Парашат Вайшлах сияқты аяттар саны бар). Ол 7458 еврей әрпінен, 1976 еврей сөзінен, 153 аяттан және Тора (Сефер Тора) ішіндегі 237 жолдан тұрады. Яһудилер оны Симхат Торадан кейінгі сегізінші сенбі күні, қараша немесе желтоқсанда оқиды.

Оқулар

Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті оқылымға немесе עליות, алиотқа бөлінеді. Танахтың (Еврей Киелі кітабы) масореттік мәтінінде Парашат Вайшлахтың алты "ашық бөлігі" (פתוחה, петуха) бар (бұл шамамен абзацқа тең, көбінесе еврей әріпімен қысқартылады פ (peh)). Бірінші ашық бөлік екі "жабық бөлік" (סתומה, setumah) бөлімінен (еврей әріпімен қысқартылған ס (samekh)) тұрады. Бірінші ашық бөлік алғашқы төрт оқылымды және бесінші оқылымның бір бөлігін қамтиды. Екі жабық бөлік төртінші оқылымда кездеседі. Екінші және үшінші ашық бөліктер бесінші оқылымды бөліп, алтыншы оқылымға дейін созылады. Төртінші және бесінші ашық бөліктер алтыншы оқылымды бөліп, жетінші оқылымға дейін созылады. Бесінші және алтыншы ашық бөліктер жетінші оқылымды бөледі.

Бірінші оқу Түпнұсқа 32:413

Бірінші оқылымда Жақып Едомдағы Есауға хабар жіберіп, ол осы уақытқа дейін Лабанмен бірге тұрғанын, өгіздерінің, есектерінің, қой-ешкілерінің және қызметшілерінің бар екенін, сондай-ақ Есаудың ниетіне қалай ықылас тудыруға үміттенетінін жеткізді. Елшілер қайтып келді де, Есау 400 адаммен кездесуге келе жатыр деген жаман хабарды жеткізіп, Жақыпты қатты қорқытты. Жақып лагерін екіге бөлді, себебі Есау екі лагердің біреуін жойса, екіншісі қашып құтылуы мүмкін деп ойлады. Жақып Құдайға дұға етіп, Оның өзін елге аман-есен қайтаруға уәде бергенін еске алды. Өзінің, жай ғана таяқпен келген кедей адамнан екі лагердің басшысына айналуына Құдайдың көрсеткен игілігіне лайық еместігін мойындады. Жақып Құдайдан Есаудан құтқарып алуын сұрады, өйткені Құдай оған жақсылық жасайтынын және оның ұрпақтарын теңіз құмындай көбейтуді уәде берген еді. Бірінші оқылым осы жерде аяқталады.

Екінші оқылым: Түпнұсқа 32:1430

Екінші оқылымда Жақып Есауды ынталандыру үшін жүздеген ешкі, қой, түйе, сиыр мен есектерден сыйлық жинады және оның қызметшілеріне оларды Есауға кезегімен жеткізіп, бұл сыйлықтың оның құлы Жақыптан келгенін жеткізуді бұйырды. Сыйлықтар алдынан өтіп бара жатқанда, Жақып әйелдерін, қызметшілерін, балаларын және мүлкін Яббок өзенінен өткізіп, сол түні жалғыз қалды. Жақып таң атқанша бір "адаммен" күресті, ал "адам" оның жеңіске жете алмайтынын көргенде, Жақыптың сандарына тиіп, оларды ауырлатты. "Адам" Жақыптан күндіз батып бара жатқандықтан, оны жіберуін өтінді, бірақ Жақып оны батасыз жібермей қойды. "Адам" Жақыптан есімін сұрады, ал Жақып "Жақып" деп жауап бергенде, "адам" оның енді Жақып емес, Израиль болатынын айтты, өйткені ол Құдаймен де, адамдармен де күресіп, жеңіске жеткен. Жақып "адамнан" есімін сұрады, бірақ "адам" оған неліктен сұрағанын сұрап, оны баталады. Екінші оқылым осы жерде аяқталады.

Үшінші оқу Түпнұсқа 32:31 33:5

Жақып бұл жерді Пениел деп атады, себебі ол Құдайды бетпе-бет көріп, тірі қалды. Күн шыға салысымен Жақып жамбас жарақатынан ақсап жүрді. Сондықтан израильдіктер жамбастың ішіне орналасқан тамырдың жібін жемейді, себебі ол адам Жақыптың жамбасын тигізген. Есау 400 ер адаммен келе жатқанда, Жақып отбасын бөліп, қызметші әйелдері мен олардың балаларын алға, Лияны және оның балаларын одан кейін, ал Рахил мен Жүсіпті соңына қойды. Жақып олардың алдынан барып, інісіне жақындағанда жеті рет жерге иіліп сағаттасты. Есау оны қарсы алып, құшақтап, сүйді, және олар екеуі жылады. Есау: "Бұл әйелдер мен балалар кімдер?" - деп сұрады. 33:4-де וַיִּשָּׁקֵהוּ сөзінің әр әрпінің үстіне нүктелер қойылған. Үшінші оқылым осы жерде аяқталады.

Төртінші оқу Түпнұсқа 33:6 20

Төртінші оқылымда Жақып Есауға әйелдер мен балалардың өзіне тиесілі екенін айтты, сосын олардың бәрі Есауға келіп, иіліп құрмет көрсетті. Есау Жақыптан барлық малдың не үшін әкелінгенін сұрады, ал Жақып оған Есаудың ниетін табуға тырысқанын айтты. Есау өзіне жеткілікті дейтінін білдірді, бірақ Жақып оны сыйлықты қабылдауға көндірді, сондай-ақ Есаудың бетін көру – Құдайды көрумен тең екенін айтты, нәтижесінде Есау сыйлықтарды қабылдады. Есау Жақыппен бірге сапарлауды ұсынды, бірақ Жақып одан өзінің тобына баяу жылдамдықпен жүруге рұқсат беруін өтінді, балалар мен малдар шаршамауы үшін, осылайша олар Есаудың Сейірдегі жеріне жеткенше. Есау Жақыппен бірге қалған адамдарын қалдыруды ұсынды, бірақ Жақып бас тартты. Содан Есау Сейірге, ал Жақып Сукотқа (яғни "сатулар" деген мағынада) кетті, онда ол үй салып, малдары үшін сатулар жасады, осылайша осы жердің аты шықты. Осы жерде жабық бөлім аяқталады. Оқылымның жалғасында Жақып Шехемге келді, онда ол қаланың сыртындағы Емор ұлдарынан бір жер телімін жүз күміс шекелге сатып алды. Жақып сол жерде құрбандық тақтайын тұрғызып, оны «Исраилдің Құдайы» деп атады. Төртінші оқылым мен жабық бөлім 33-тараудың соңымен аяқталады.

Бесінші оқу: Түпнұсқада: Жаратылыс 34:1 35:11

Бесінші оқылымда, 34-тарауда Дина жердің қыздарын көруге шыққанда, Хемордың ұлы, хевті Шехем оны көріп, күшпен жақындастырды. Шехем Динаны жақсы көріп, Хамордан оған үйленуге рұқсат сұрады. Жақып Шехемнің Динаны зорлағанын естіді. Жақыптың ұлдары даладан осы жаңалықты естіп, ашумен қайтып келді. Хамор Жақыпқа барып, Шехемнің Динаны қатты жақсы көретінін айтты және оған әйел беруге, екі елдің араласып, бірге тұрып, сауда жасауына келісуге шақырды. Шехем Жақыпқа және оның ұлдарына қалағандарын беретінін уәде етті. Жақыптың ұлдары аңғырған түрде жауап беріп, қарындастарын сүндеттелмеген еркекке беруге болмайтынын айтты. Олар қаланың барлық еркегі сүндеттелсе ғана келісетінін, сонда ғана екі ел араласып, бірге өмір сүре алатынын, әйтпесе кететінін мәлімдеді. Бұл сөздер Хамор мен Шехемге ұнады. Шехем Динаға қатты құштар болғандықтан, дереу осылай істеді. Хамор мен Шехем қала тұрғындарына қала қақпасының алдында Жақыптың отбасының бейбітшілік сүйгіш екенін айтып, оларға осы жерде тұрып, сауда жасап, араласуға рұқсат беруді ұсынды. Хамор мен Шехем Жақыптың халқы тек қаланың барлық еркегі сүндеттелсе ғана осы шартқа келісетінін хабарлады. Олар қаланың байлығына Жақыптың мал-мүлкінің қосылатынына сендіріп, осы шараны қолдауға шақырып, тұрғындарды көндірді. Қала тұрғындары Хамор мен Шехемнің сөзін тыңдап, қаланың барлық еркегі сүндеттелді. Үшінші күні қала тұрғындары қатты ауырып, қиналғанда Жақыптың ұлдары Шимон мен Леуі қылыштарын алып, қалаға жасырын шабуыл жасап, Хамор мен Шехемді қоса барлық еркекті өлтірді және Динаны қаладан алып шықты. Жақыптың ұлдары қаладан мал-мүлік, әйелдер мен балаларын тонады. Жақып Шимон мен Леуіге олардың осы ісімен жердің халқын ашуға келтіргенін, олардың оған қарсы жиналып, отбасын жоюға тырысатынын айтты. Шимон мен Леуі әпкелерін проститутка сияқты қарауға рұқсат ету керек пе деп сұрады. Осымен 34-тараудың бірінші ашық бөлігі аяқталады. 35-тарауға көшкенде, Құдай Жақыпқа Бетелге көшіп барып, Есаудан қашқанда оған көрінген Құдайға арнап құрбандық орны тұрғызуды бұйырды. Жақып үй ішіне: "Тәңірлерді тастаңдар, киімдеріңізді ауыстырыңдар және Бетелге сапарға дайындалыңдар!" деді. Жақыптың үйіне келген халық Құдайдың қорқынышын сезініп, оның соңынан қуып жүрмеді. Олар Луз қаласына барып, құрбандық орны тұрғызып, сол жерді "Эл-Бетел" деп атады. Рахилдің күйеуінің әйелі Дебора қайтыс болып, оны Бет-Элдің төменгі жағында, "Аллон-Бакут" атымен белгілі емен астына жерледі. Құдай Жақыпқа тағы да көрініп, оны жарылқады және: "Сенің атың енді Жақып емес, Исраил болады!" деді. Құдай оған ұрпақтарын көбейтуді бұйырды, өйткені оның ұрпақтарынан елдер мен патшалар шығатын еді. Бесінші оқылым осымен аяқталады.

Алтыншы оқу Түпнұсқа 35:12 36:19

Алтыншы оқылымда Құдай Жақыпқа Ыбырайым мен Ысқаққа берген жерін Жақыпқа және оның ұрпақтарына беретінін айтты. Жақып сол жерге тас бағана орнатты, үстіне құйылатын құрбандық пен май құйып, сол жерді Бетел деп атады. Олар Бетелден шығып, Ефратаға жеткенше Рахил қиын босанды. Жұмыскер оған: «Қорқпа, себебі бұл да сен үшін ұл болады», – деді. Рахил өлер алдында ұлына Бен-Они деп ат қойды, бірақ Жақып оны Бунямин деп атады. Олар Рахилді Ефратаға баратын жолдың бойындағы Бейт-Лехемге жерледі, ал Жақып оның қабіріне бағана орнатты. Израиль Мигдал-Эдерден әрі сапарлады. Израиль сол жерде тұрғанда Рубен Жақыптың күңі Билхамен жақындасты, және Израиль бұл туралы естіді. Жақып Хебронға Ысқаққа барды, Ысқақ 180 жасында қайтыс болды, және Есау мен Жақып оны жерледі. Екінші ашық бөлім 35-тараудың соңында аяқталады. Оқу 36-тарауда жалғасқанда, мәтін Есаудың балалары туралы айтады. Есау үй-жайын, малын және Қанаанда жинаған барлық мүлкін алып, Жақыптан бөлініп, Едомға, басқа елге кетті, себебі олардың байлығы бірге тұруға жеткіліксіз болды. Содан кейін мәтін Есаудың ұрпақтарын, олардың ішінде Амалектерді айтады. Алтыншы оқу және үшінші ашық бөлім осымен аяқталады.

Жетінші оқу Түпнұсқа 36:20 43

Жетінші оқылымда мәтінде Хорит Сейірдің ұрпақтары тізімделеді. Төртінші ашық бөлім осы жерде аяқталады. Оқылым жалғасқанда, мәтінде Едом патшалары тізімделеді. Парашаны аяқтау үшін Жаратылыс кітабының 36:40–43 аяттарын оқитын мафтир (מפטיר) Есаудың басшыларын тізімдейді. Жетінші оқылым, бесінші ашық бөлім және параша 36-тараудың соңымен аяқталады.

Жаратылыс кітабы, 34-тарау

Пирке де Рабби Элиэзер «жердің қыздарымен» Динаның кездескені туралы айтқандай, Жаратылыс кітабының 34:1-тарауында баяндалған. Пирке де Рабби Элиэзер Динаның шатырларда тұрғанын және көшеге шықпағанын, сондықтан Сихемнің Динаны сыртқа шығару үшін көшеге домбырамен билейтін қыздарды әкелгенін үйретті, осылайша оны азғыруға тырысты. Дина қыздардың неге шу көтеріп жатқанын көруге барғанда, Сихем оны ұстап алды. Раввин Йосефтің атынан бір тана Шехемнің зұлымдыққа арналған орын екенін айтты, себебі Шехемде Дина зорланды (Жаратылыс кітабының 34:2-тарауында баяндалғандай), Жүсіптің бауырлары оны сатты (Жаратылыс кітабының 37:17-тарауында баяндалғандай, Дотан Шехемге жақын болды), және Израиль мен Яһуданың біріккен патшалығы бөлінді (Бірінші Патшалар кітабының 12:1-тарауында баяндалғандай). Жаратылыс кітабының 34:3-тарауында жүрекке құмарлық ету туралы айтылған. Бір мидраш Иврит Китаптарында жүрекке қатысты айтылған қосымша мүмкіндіктердің кең ауқымын тізімдеді. Жүрек сөйлейді, көреді, жүреді, құлайды, тұрады, қуанады, жылайды, жұбанады, уайымдайды, қатаңдайды, қайғырады, қорқады, сындырылуы мүмкін, мақтанады, бүлік тудырады, ойлап табады, таласады, толып кетеді, жоспарлайды, тілейді, адасады, құмарлық сезінеді, сергітеді, ұрлануы мүмкін, ұялады, қателеседі, дірілдейді, оянады, сүйеді, жек көреді, қызғанады, іздейді, жыртылады, ой жүгіртеді, оттай, тастай болады, тәубеге келеді, ысып кетеді, өледі, еруде, сөзді қабылдайды, қорқуға бейім, алғыс айтады, ашкөздікке бой алады, қатаңдайды, шаттанады, алдап айтты, өзінен-өзі сөйлейді, пара алады, жазады, жоспар жасайды, өсиеттерді қабылдайды, мақтанға бой алады, келісімдер жасайды және өркөкірекшілікпен әрекет етеді. Бір Барайтада Әйүптің Яқыптың замандасы болғаны және Динаға үйленгені айтылған, себебі Әйүп кітабының 2:10-тарауындағы «Сендей опасыз әйелдер (נְּבָלוֹת, небалот) сөйлейсің» және Жаратылыс кітабының 34:7-тарауындағы «Ол Израильде сұмдық (נְבָלָה, небала) жасады» деген сөздердегі бірдей сөз қолданылған. Мишна Жаратылыс кітабының 34:25-тарауынан сүндеттелуден кейінгі жараның үшінші күні де әлі де соншалықты ауыр екенін, тіпті демалыс күні болса да, сүндеттелген нәрестені сол күні шомылдыру керек деген тұжырымға келді. Жаратылыс кітабының 34:30-таравындағы «Жақып Шимон мен Левиге: «Сендер мені (עֲכַרְתֶּם, ахартэм) мазаладыңдар», - деді. Бір мидрашта Яһуданың Жаратылыс кітабының 44:16-таравындағы «Не айтамыз, қалай ақталуға болады?» деген сұрақтары бірқатар күнәларды меңзеп көрсету үшін оқылды. Яһуда «Біздің иемізге не айтамыз?» деп сұрады, ол алғашқы сатудан қалған ақша, екінші сатудан қалған ақша, Буняминнің иелігінен табылған тостаған, Жаратылыс кітабының 34-таравындағы Динаға жасалған әрекет, Жаратылыс кітабының 35:22-таравындағы Бильхаға жасалған әрекет, Жаратылыс кітабының 38-таравындағы Тамарға жасалған әрекет, Жүсіпті сату, Шимонды қамауда ұстауға рұқсат беру және Буняминге қауіп төнуі туралы болды.

Жаратылыс кітабы , 35 - тарау

Рабби Юдан Яқыптың Ысқақ оны бес рет жарылқағанын мәлімдегенін, ал Құдай Яқыпқа бес рет көрініп, оны жарылқағанын айтты (Жаратылыс 28:13–15, 31:3, 31:11–13, 35:1 және 35:9–12). Сондықтан, Жаратылыс 46:1-де Яқып «әкесі Ысқақтың Құдайына» құрбандық шалды, Ыбырайым мен Ысқақтың Құдайына емес. Рабби Юдан сондай-ақ Яқыптың Құдайға осы баталардың орындалуын көруге рұхсат бергені үшін ризашылық білдіргісі келгенін айтты. Орындалған бата – Жаратылыс 27:29-дағы «Халықтар саған қызмет етеді, елдер сенің алдында тәует қылады» деген сөз, ол Жүсіпке қатысты орындалды. (Осылайша Яқып Жүсіптің ұлылығын көру үшін Исраилге бара жатқанда Ысқақты еске алды.) Бір мидраш тәлім береді, қайда жалған құдайларға табыну болса, онда Иләһи Мақам (Шехина) тұрмайды. Бірақ адамдар жалған құдайларға табынушылықты жойғаннан кейін, Иләһи Мақам көріне алады. Яқып лагерінен барлық жалған құдайларды жойғаннан кейін, Жаратылыс 35:2-де айтылғандай, «Яқып үй ішіне былай деді: Сендер араларыңдағы бөтен құдайларды тастап, тазаланыңдар», – деді, сонымен бірге Иләһи Мақам оған бірден көрінді, Жаратылыс 35:9-да айтылғандай, «Құдай Яқыпқа тағы да көрінді». Рабби Самуил бар Нахман Жаратылыс 35:8-дегі оқиғаны былай түсіндірді: «Ребеканың қос босанушысы Дебора қайтыс болды, оны Бет-Элдің астындағы емен ағашының астына жерледі, оны Аллон Бахут (אַלּוֹן בָּכוּת) деп атады». Рабби Самуил бар Нахман Аллон Бахут атауы грекше екенін үйретті, онда аллон «басқа» дегенді білдіреді (және осылайша сөз тіркесін «Оның аты «басқа жылау» деп аталды» деп оқуға болады). Рабби Самуил бар Нахман осыдан Яқып Дебораны жоқтап жатқанда анасы Рабиғаның қайтыс болғаны туралы хабар алғанын айтады. Сондықтан Жаратылыс 35:9-да былай делінген: «Құдай Яқыпқа тағы да көрінді және оны жарылқады». Рабби Аха рабби Йонатанның атынан Құдай Яқыпты Жаратылыс 35:9-да жарылқаған батасы жоқтаушылардың жұбаныш пен көңіл көтеру батасы болғанын үйретті. Сондай-ақ, Раббилер Рабиға қайтыс болғанда, оның мәйіті Есау үшін жұрт алдында шығарылмағанын үйретті. Рабиға қайтыс болғанда, адамдар оның денесі алдында кім шығатынын сұрады, өйткені Ыбырайым қайтыс болды, Ысқақ көре алмаудан үйде отырды, Яқып Падан-Арамға кетті, ал Есау шықса, оны Есау сияқты адамды өсіргені үшін қарғап жібермек болды. Сондықтан олар оның мәйітін түнде алып шықты. Рабби Йосе бар Ханина олар оның мәйітін түнде алып шыққандықтан, Киелі кітап оның өлімін ашық сипаттамайды, тек Жаратылыс 35:8-де оған сілтеме жасайды деп үйретті. Рабби Йосе бар Ханина Жаратылыс 35:8-ді оқып, былай деді: «Дебора, Рабиғаның қос босанушысы қайтыс болды, және оны Жылау Емені деп атады», – өйткені олар екі рет жылады, Яқып Дебораны жоқтап жүргенде Рабиғаның қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Сондықтан Жаратылыс 35:9-да былай делінген: «Құдай Яқыпқа тағы да көрінді және оны жарылқады», – өйткені Құдай Яқыпты жоқтаушылардың батасымен жарылқады. Бір мидрах Забур 112:4-ті «Тақуаларға Ол қараңғыда жарықтай жарқырайды» деп түсіндірді, бұл «Иләһи Мақамды» (Шехинаны) бетпе-бет көрген «тақуаларға» – Патриархтарға қатысты. Мидрах Яқып туралы Жаратылыс 35:9-да былай деп жазылғаннан білеміз: «Құдай Яқыпқа көрінді және оны жарылқады». Тана Девей Элияху Құдай Яқыптың «Құдай – Құдай» екенін және осы шындықты жүрегінде мойындағанын көргенде, Құдай оған бірден Өзін ашты, Жаратылыс 35:9-да айтылғандай: «Яқып Падан-Арамнан келген кезде Құдай оған қайтадан көрінді және оны жарылқады». Тана Девей Элияху бұл Езекиел 16:8-ге қатысты екенін үйретті: «Міне, сенің уақытың махаббат уақыты болды» (Құдайға деген сүйіспеншіліктерін дәлелдегендерге уәде етілген). Жаратылыс 35:9-ның басындағы «Құдай Яқыпқа тағы да көрінді» (עוֹד, od) деген сөзді оқығанда, рабби Йосе бар рабби Ханина бұл «тағы да» деген сөз Құдай бұл жолы да, Жаратылыс 28:12–15-тегі бірінші рет сияқты көрінді деп үйретті. Құдай бірінші рет Яқыппен періште арқылы сөйлескендей, бұл жолы да періште арқылы сөйледі. Басқаша айтқанда, рабби Юдан бұл сөздің Құдайдың Яқыпқа Бер-Шебада, Мысырға түсуі кезінде, Жаратылыс 46:1–4-те тағы да Өзін ашатынын білдіреді деп үйретті. 3-жазба 9-тармақта былай делінген: «Бірігілік құрбандыққа бір бұқа мен қошқарды шалыңдар. Рабби Левидің үйретуінше, егер Құдай Құдайдың атынан қошқар шалып, құрбандыққа шалатын діни қызметкерге көрініп, батасын берсе, онда Құдайдың тағында бейнесі бейнеленген Яқыпқа көрініп, батасын беруі әлдеқайда маңызды емес пе? Жаратылыс 35:9-да былай делінген: «Яқып Падан-Арамнан қайтып келе жатқанда, Құдай оған қайтадан көрінді және оны жарылқады». Бар Каппара кім болса да, Ыбырайымды «Абрам» деп атаса, ол оңтайлы бұйрықты бұзады дейді. Рабби Леви мұндай адам оңтайлы және теріс бұйрықтардың екеуін де бұзады дейді, өйткені Жаратылыс 17:5-те былай делінген: «Енді сенің атың Абрам деп аталмауы керек» – бұл теріс бұйрық, – және Жаратылыс 17:5-те былай делінген: «Бірақ сенің атың Абрахам деп аталады» – бұл оңтайлы бұйрық. Мидрах салыстыру арқылы, егер адам Израильді «Яқып» деп атаса, оңтайлы бұйрықты бұза ма? Мидрах Яқыптың аты жойылмайды, бірақ «Израиль» оның негізгі аты болса, ал «Яқып» оның қосымша аты болады деп жауап берді. Рабби Захария оны рабби Аханың атынан былай түсіндірді: Қай жағдайда болса да (Жаратылыс 35:10 сөздерінде), «Сенің атың Яқып», бірақ «Бірақ Израиль де сенің атың болады». Яқыптың аты негізгі болады, ал «Израиль» оған қосылады. Жаратылыс 35:10-дағы «Бірақ Израиль сенің атың болады» деген сөздерді оқығанда, Тана Девей Элияху «Израиль» емес, «иш ра’а Эл», «Құдайды көрген адам» деп оқу керек дейді, өйткені оның барлық ісі оның алдында шоғырланған. Реш Лакиш «Менің атым – Құдай Әмірші» (אֵל שַׁדַּי, El Shaddai) деген сөздер Жаратылыс 35:11-де «Мен әлемге «жеткілікті!» (דַּי, Dai) дедім» дегенді білдіреді дейді. Реш Лакиш Құдай теңізді жаратқанда, ол кеңейе берген дейді, Құдай оны жазалап кептіргенше, Нахум 1:4-те айтылғандай: «Ол теңізді жазалап кептірді және барлық өзендерді кептірді». Бір мидрах төрт адам уәде бергені туралы айтады, екеуі уәде беріп пайда тапты, ал екеуі уәде беріп зиян шекті. Израильдіктер Сандар 21:2–3-те уәде беріп пайда тапты, ал Ханна 1-Самуил 1:11–20-да уәде беріп пайда тапты. Йеффа 30–40-шы тарауларда уәде беріп зиян шекті, ал Яқып Жаратылыс 28:20-да уәде беріп зиян шекті (кейбіреулер Рахилдің Жаратылыс 35:18-де жоғалғанында, ал кейбіреулер Динаның Жаратылыс 34:2-дегі ұяттылығында зиян шекті, өйткені Яқыптың Жаратылыс 28:20-дағы уәдесі артық болды, өйткені Яқып бұрыннан Құдайдың уәдесін алған еді, сондықтан ол осы уәдесінен зиян шекті). Талмуд Раббилер Рубеннің Жаратылыс 35:22-дегі күнәсі бар-жоғын таластырды. Рабби Самуил бар Нахман рабби Йонатанның атынан Рубеннің күнәсі бар деп есептеген адам жаңылысады дейді, өйткені Жаратылыс 35:22-де «Яқыптың ұлдары он екі болды» делінген, олардың барлығы да адалдықта тең екенін көрсетеді. Рабби Йонатан Жаратылыс 35:22-нің басын былай түсіндірді: «Ол Білханың, әкесінің келіншегімен жатты», – Рубен оның әкесінің төсегін Білханың шатырынан Леаның шатырына көшірді, ал Киелі кітап оның Білхамен жатқанындай оған кінә тағады. Сондай-ақ, бір Барайтада рабби Симеон бен Элеазар әділ Рубеннің күнәден құтылғаны айтылған. Рабби Симеон бен Элеазар Рубеннің ұрпақтарының Дәйірзаң 27:20-да «Әкесінің әйелімен жатқан адам қарғысқа ұшырайды» деп жариялау үшін Эбал тауына баруы мүмкін емес екенін сұрады, егер Рубен Білхамен күнә жасаса. Рабби Симеон бен Элеазар Жаратылыс 35:22-ні былай түсіндірді: «Ол Білханың, әкесінің келіншегімен жатты», – Рубен анасы Леаның қорлануын жек көріп, Білханың Рахилге бәсекелес болуын қаламады. Сондықтан ол оның төсегін көшірді. Басқалар Рубен екі төсек көшірді дейді, бірі Иләһи Мақамның (Шехинаның) төсегі, екіншісі әкесінің төсегі, өйткені Яқып әйелдерінің әрқайсысының шатырында Құдай үшін төсек орнатты және ол қайсысының шатырында түн өткізсе, сонда түн өткізді.

Жаратылыс кітабы , 36 - тарау

Гемарада кіріспеде "Бұл (ху) Есау" деген сөздің қолданылуы, яғни Төрелік кітабы 36:43-тегі "Бұл (ху) Есау" деген сөздер, оның басынан соңына дейін зұлымдықта бірдей болғанын көрсетеді. Осыған ұқсас қолданыстар Сандар кітабы 26:9-да Датан мен Абирамның тұрақты зұлымдығын, 2 Тарих кітабы 28:22-де Ахаздың тұрақты зұлымдығын, Естер кітабы 1:1-де Ахасуерус патшаның тұрақты зұлымдығын, 1 Тарих кітабы 1:27-де Ыбырайымның тұрақты ізгілігін, Шығу кітабы 6:26-да Мұса мен Харонның тұрақты ізгілігін, ал 1 Самуил кітабы 17:14-де Дәуіттің тұрақты қарапайымдылығын көрсетеді. Есау мен Яқуб арасындағы қақтығыстарға қарамастан, Барайта Есаудың ұрпағы Хаманның ұрпақтары Бен-Беректе Тораны оқығандығын айтады.

Жаратылыс кітабы , 32 - тарау

Есаудың Жаратылыс 25–33-тегі Жақыппен болған қақтығыстарына қарамастан, Бағал Хатурим Сандар 6:24–26-дағы Діни батаны оқып, еврей тіліндегі «бейбітшілік» (שָׁלוֹם, shalom) сөзінің сандық мәнінің (гематрия) «Есау» (עֵשָׂו, Eisav) сөзінің сандық мәнімен тең екенін атап өтті. Бағал Хатурим бұл оқиғаның Мишналық қағидаға сілтеме екенін, яғни әрқашан кез келген адамға, тіпті қарсыласқа да бірінші болып сәлем беруге ұмтылу керек екенін көрсетеді. Бахия ибн Пакуда Құдай біреуді ерекше инаятқа бөлесе, ол адам осы инаятқа деген ризашылығын білдіру үшін, одан да көп қызмет етуге міндетті екенін үйретті. Бахияның пікірінше, ежелгі замандағы ізгілерге жақсылық орын алғанда, олар екі нәрседен уайымдаған: Біріншіден, олар осы жақсылық үшін тиісті қызмет пен ризашылықты толық орындамауы мүмкін екенінен, және екіншіден, бұл оларға бақытсыздыққа айналмауы керек екенінен, өйткені Жақып Жаратылыс 32:11-де айтқандай: «Мен Сенің қызметшіңе көрсеткен барлық мейірімділіктеріңнен және адалдығыңнан кеміп қалдым». Сондай-ақ, бұл олардың қызметтері үшін Құдайдың сыйлығы болмауы керек, себебі олардың сыйлығы Келесі әлемде берілер еді, Даналар Заңнама 7:10-да түсіндірілгендей: «Одан жек көретіндерге осы өмірде жаза беріп, оларды соңында жояды». Маймонид Киелі кітапта періштелердің пайда болуы немесе сөйлеуі туралы айтылғанда, бұл аян не түс екенін көрсетеді деп үйретті. Маймонидтің пікірінше, Жаратылыс 32:25-те Жақып туралы айтылған: «Және бір адам онымен күресті», - деген оқиға да сондай. Маймонид бұл оқиғаның пайғамбарлық көріністе болғанын айтты, себебі Жаратылыс 32:31-де «адам» періште екені айтылған. Маймонид Жаратылыс 32-ші тараудағы жағдайдың Жаратылыс 18-ші тараудағы Ыбырайымның аянындағы жағдаймен бірдей екенін атап өтті, онда Жазбалар Жаратылыс 18:1-дегі жалпы мәлімдемемен басталады: «Иеміз оған көрінді», - деп жазылған, содан кейін толық сипаттама берілген. Сол сияқты, Маймонидтің айтуынша, Жақыптың көрген аяны туралы оқиға Жаратылыс 32:2-де: «Құдайдың періштелері оған кездесті», - деп басталады. Содан кейін олар оған қалай жолыққандарын егжей-тегжейлі баяндайды. Маймонид Жаратылыс 32:25-тегі «адамның» Жаратылыс 32:2-де айтылған періштелердің бірі болғанын дәлелдеді, «Құдайдың періштелері оны кездестірді». Маймонид айтыс-тартыстың Жақыптың аян-еркіндігінде болғанын айтады. Раши Жаратылыс 32:27-дегі Жақыптың сөздерін: «Егер мені жарылқамасаң», - деп оқып, періштеден Ысқақтың Жақыпқа берген баталарын беруін сұрағанын, ал Есау оған қарсы болғанын түсіндірді. Раши Жаратылыс 32:29-дағы періштенің сөздерін: «Енді бұдан былай сені Жақып деп атамаймын», - деп түсіндірді, яғни Ысқақтың Жақыпқа берген батасы өтірік және алдау арқылы емес, абырой мен ашықтықпен келді, соңында Құдай Бетелде Жақыпқа Өзін ашып, Жақыптың есімін өзгертеді, сонда Құдай Жақыпқа батасын береді, ал періште де сол жерде болады. Періште содан кейін Ысқақтың батасын Жақыпқа бергенін мойындады. Раши Ошия 12:5-тің мағынасын былай түсіндірді: «Ол періштемен күресіп, жеңіп шықты; ол жылап, оған жалбарынып өтінді», - яғни періште жылап, Жақыптан жалбарынып өтінді. Раши періштенің Жақыптан: «Бетелде Оны табасың, сонда Ол сенімен сөйлейді», - деп айтқандай, Жақыпқа жалбарынып өтінгенін үйретті. Періште Жақыптан Құдай онымен сөйлескенше күтуді сұрады. Алайда Жақып періштені босатуға келіспеді, сондықтан періште оның еркіне қарсы батаны Жақыпқа бергенін мойындады. Раши Жаратылыс 32:30-ды оқып, «Ол оны сол жерде жарылқады», - деп періштенің Жақыпты күте тұруға шақырғанын, бірақ Жақыптың оған келіспегенін көрсетті. Жаратылыс 32:30-ды оқығанда: «Ол: «Неге Менің атымды сұрайсың?» - деп сұрады. Нахманид періштенің Жақыптан оның есімін білуге тырысуының ешқандай пайдасы жоқ екенін айтты, себебі Құдайдан басқа ешкімнің осындай күші мен қабілеті болмады. Исак бен Мұса Арама Жаратылыс 32:30-дағы періштенің Жақыптан өзін жіберіп беру туралы өтінішін, Жақыптың періштені ұстап тұруға уақытын тексеретініне қысым жасауының тағы бір жолы ретінде оқыды, өйткені ол Есауға сыйлықтар дайындаумен айналысуы керек еді. Исаак бен Мосе Арама Жақыптың періштенің есімін білуді сұрағанының оның беліне осындай зақым келтіруге кімнің билігі бар екенін білгісі келгенін үйретті. Періште Жақыпқа періштенің есімі маңызды емес екенін айтты, себебі зақым келтіру қабілеті періштенің кім екеніне емес, оның міндетіне байланысты болды.

Жаратылыс кітабы 33-тарау

Бахия ибн Пакуда, «Тек қана Израильдің Құдайы» деп айтылған Жаратылыс кітабының 33:20-шы аятын қарастырып, Киелі кітаптардың осы сипаттаманы қолданғанын түсіндірді, себебі адамдар Құдай туралы тек Оның есімін және Құдайдың бар екенін ғана түсіне алады. Осылайша, Киелі кітаптар Құдайды яһудилердің Құдай туралы білімін алған жолы арқылы таниды – олар ата-бабаларынан мұра еткен дәстүрлер арқылы. Жаратылыс кітабының 18:19-шы аятында айтылғандай: «Мен оны (Авраамды) білемін, оның балалары мен үйіне, Менің жолымды ұстануға, әділдік пен туралық жасауға бұйыру үшін». Бахия сондай-ақ, Киелі кітаптардың Құдайды осылай атауының себебі, сол ата-бабалары ғана өз буындарында Құдайға құлшылық еткендігі болуы мүмкін дейді, ал айналасындағылар басқа «құдайларға» (мысалы, сұмдықтарға, күнге, айға немесе ақшаға) табынған.

Жаратылыс кітабы , 35 - тарау

Раши Жаратылыс 35:10-ды: «Енді сенің атың Жақып (יַעֲקֹב) деп аталмасын», – деп түсіндірді, бұл жасырын және алаяқтықпен келген адамды (עָקְבָה, akvah) білдіретін есімнен Израильге (יִשְׂרָאֵל) өзгеруді көрсетеді, ал Израиль – хан (שַׂר, sar) және басшыны (басқарушыны) білдіретін атау. Маймонид былай үйретті: Жаратылыс 35:10-да «Құдай оған: «Сенің атың Жақып» деді» деп баяндалған кездесу – пайғамбардың періште сөздерін түс немесе көрініс арқылы естігенін айтпай баяндауының мысалы, себебі пайғамбарлықтың осы екі жолдың бірінен ғана пайда болатыны баршаға мәлім.

Жаратылыс кітабы , 32 - тарау

Жаратылыс 32:10–13-тегі Жақыптың дұғасы (1) Жаратылыс 32:10-дағы Құдайға арналған тілегін, (2) Жаратылыс 32:12-дегі жалбарынышын және (3) Жаратылыс 32:13-тегі осы жалбарынышты қабылдау үшін Құдайды ынталандырған себебін қамтиды деп Джон Кселман атап өтті. Кселман, Жақыптың Есауға арналған сыйлықтарын Жаратылыс 32:14–22-де топтап бөлуінің Есауды жұбатуға және Есау мен Жақыптың арасында қорғаныш қабаты ретінде қызмет етуге бағытталғанын айтты. Карен Армстронг Фокс аудармасы еврей тілінің "күшті тілдік ерекшелігін" сақтағанын, оқырманды Жақыптың жақын арада болатын күреске, онда Жақып Құдайды "бетке бет" көретін (Жаратылыс 32:31-дегі сөздермен) бағыттайтынын және Құдайдың, Жақыптың және Есаудың "беттерінің" барлығы бір-біріне ұқсас екенін көрсететінін жазды. Армстронгтың пікірінше, ағасына бетпе-бет келген Жақып Құдайдың "бетін" де, өзінің ішкі әлемін де кездестірді. Жақып тек ренжіген ағасымен ғана емес, сонымен қатар Жақыптың жек көретін және жоғары қоюға тырысқан ішкі Эсауымен де татуласты. Армстронг, Жақыптың бойындағы қорқыныш пен жиренуге толы жасырын сезімдерін жеңген жағдайда ғана ішкі қайшылықтан арылып, Құдайдың шипа беру күшін сезіне алатынын қорытындылады. Кселман, Жаратылыс 32:25–33-тегі Жақыптың түсініксіз қарсыласымен күресу оқиғасындағы қарсыластың Құдай ретінде танылуын басты қиындық деп атады. Кселманның болжамына сәйкес, оқиғаның ертерек кезеңінде қарсылас Жақыптың жерге кіруіне кедергі келтіруге тырысқан қанаандық құдай болған. Алайда, Израильдің монотеизмі Құдайға қарсы табиғаттан тыс күштердің болу мүмкіндігін жойды. Сондықтан, мәтінде Құдайдың Жаратылыс 31:3 және 13-тегі Ханаанға оралу ізденісін бастауы және Жаратылыс 32:25–33-тегі осы ізденіске қарсы тұруы сипатталған. Эверетт Фокс, Жаратылыс 32:25–33-тегі күрес көрінісінің Жаратылыс 33-тегі Жақып пен Есаудың кездесуін алдын ала болжағандай бейнелегенін және осы кездесуді символдық тұрғыдан шешкенін айтты, дәл сияқты Уильям Шекспирдің "Юлий Цезарь", "Ричард III" және "Макбет" пьесаларындағы шайқасқа дейінгі арман көріністері болғандай. Жаратылыс 25-тегі күрес мотиві Жаратылыс 32-де қайта оралды, бірақ Фокс Жақыптың өмірі мен тұлғасының барлығы қауіпте екенін, өйткені оның соңғы материалдық жетістіктеріне қарамастан, олар әлі де Жаратылыс 27:36-дағы Есаудың қарғысының ықпалында екенін мәлімдеді. Фокс, Жаратылыс 32:29-дағы есімнің өзгеруінің маңызды екенін, күресте жеңіске жеткенін және жаңа күштің пайда болғанын көрсететінін қорытындылады. Эфрем Шпайзер, Жаратылыс 32:25–33-тегі Пануелдегі ерекше кездесудің Құдайдың толық жоспарын ешкімнің түсіне алмайтынын, бірақ ол кез келген уақытта таңдалған агентке қарамастан, әділ және ақылға қонымды болатынын үйрететінін атап өтті.

Жаратылыс кітабы 33-тарау

Тамар Элад Аппельбаум «Мен баяу жол тартамын» деген Жаратылыс кітабының 33-тарауы, 14-аятын оқып, өмірді дұрыс өткізудің шарты – өзін шектеу және ойластыру екенін түсіндірді.

Жаратылыс кітабы, 34-тарау

Жаратылыс 34:25–29-дағы Симеон мен Левидің әрекеттері мен 5Мұса 20:13–14-тегі ер адамдарды өлтіріп, әйелдер мен малды тұтқынға алу туралы нұсқаулардың ұқсастығын байқаған Джеймс Кугель, Симеон мен Левидің Детерономиялық заң берілмес бұрын оған бағынғандай көрінетінін атап өтті. Кугель, кейбір қазіргі заманғы зерттеушілердің Жаратылыс кітабына Дина оқиғасын қосып, өңдеген редактордың 5Мұса кітабымен тығыз байланыста болғаны немесе оның заңдарымен таныс болғаны туралы қорытынды жасағанын хабарлады. Осы зерттеушілер Дина оқиғасының кейіннен қосылған материал екендігіне келіп, оның себебін Жаратылыс 49:5–7-дегі Симеон мен Левидің қатыгез мінезіне Жақыптың түсіндірілмейтін сілтемесімен байланыстырды – яғни, бұл оқиға бұрынғы оқиғамен байланысы жоқ, бірақ Билер дәуірінде болған ертегіні аз өзгерістермен енгізу арқылы түсіндірілген.

Жаратылыс кітабы , 36 - тарау

Гункель Жаратылыс 36:31–39-да Едом патшаларының Дәуіт патша заманына дейінгі тізімі келтірілгенін айтты және бұл деректі әкелер дәуірі мен Жаратылыс кітабының авторы дәуірі арасында үлкен уақыт аралығы болғанының дәлелі ретінде келтірді.

Паршамен байланыс

Ошия кітабындағы бұл бөлімде Жақыптың істері, соның ішінде періштемен күресі туралы айтылады. Обдия кітабы Едом патшалығына, олар Есаудан тараған, Құдайдың ашуы туралы баяндайды. Кейде Есаудың аты сол ұлтты білдіру үшін қолданылады.

Киелі кітап

Жаратылыс 1:28 (өніп, көбейіңдер); 9:1, 7; (өніп, көбейіңдер); 48:7 (Рахиланың өлімі). Есімдер кітабы 2:4–5. Еремия 31:15 (Рахиланың қайтыс болған жері).

Раби емес ерте кезеңдері

Сүлейменнің даналығы 10:9–12. Александрия, шамамен 26 ж. б.з. Дэвид Уинстонның еңбегінде, мысалы. "Сүлейменнің даналығы: кіріспе және түсіндірмелермен жаңа аударма", "Анкер" Киелі кітабы, 43-том, 210–11, 217-беттер. Гарден-Сити, Нью-Йорк: Doubleday & Company, 1979 ж. Иосиф Флавий. "Яһудилердің ежелгі тарихы" 1:20:1–2:1:2. Шамамен 93–94 ж. б.з. Мысалы, "Иосиф Флавийдің еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым". Уильям Уистон аударған, 51–53-беттер. Пибоди, Массачусетс: Hendrickson Publishers, 1987 ж.

Классикалық раввиндік

Мишна: Шаббат 9:3, 19:3; Мегилла 4:10; Хулин 7:1–6. Израиль жері, шамамен 200 ж.б. Мысалы, «Мишна: Жаңа аударма» кітабында. Жақып Нойснердің аудармасы, 190, 202, 323–24, 778–80 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988. Тосефта: Берахот 1:10, 4:16; Бикурим 2:2; Мегилла 3:35; Авода Зара 3:4; Хулин 7:1–8. Израиль жері, шамамен 300 ж.б. Мысалы, «Тосефта» кітабында: Еврей тілінен аударғанда, жаңа кіріспемен. Жақып Нойснердің аудармасы, 1-том, 6, 26, 348, 652 беттер; 2-том, 1269, 1393–95 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002. Иерусалим Талмуды: Берахот 17b, 83a, 84b; Шевит 72a; Орла 34a; Шаббат 72b, 73b, 107a; Эрувин 33a; Песахим 13a; Таанит 30b; Евамот 7a; Кетубот 21b, 38b; Сота 28b; Санхедрин 18a, 61b; Авода Зара 2b, 8a, 14b, 30b; Хорайот 5a. Тиберия, Израиль жері, шамамен 400 ж.б. Мысалы, «Талмуд Ерушальми». Хаим Малиновиц, Исраэль Симха Шорр және Мордехай Маркус редакциялаған, 1–2 томдары, 6b, 12, 14–15, 17–18, 25, 29, 31, 36, 44–45, 47–49 беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 2005–2020. Сондай-ақ, мысалы, «The Jerusalem Talmud: A Translation and Commentary». Жақып Нойснер редакциялаған, Жақып Нойснер, Цвее Захави, Б. Барри Леви және Эдвард Голдман аударған. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2009. Жаратылыс Рабба 8:13; 11:7; 18:2; 19:12; 34:13; 37:3; 43:8; 45:5; 46:8; 47:6; 42:4; 75:1–83:5; 84:2, 4–5. Израиль елі, 5 ғасыр. Мысалы, «Мидраш Рабба: Жаратылыс». Гарри Фридман мен Морис Саймонның аудармасы, 1-том, 63, 85, 142, 157, 279, 296, 358, 383–84, 394, 403, 505 беттер; 2-том, 536, 557, 568, 589, 615, 623, 631, 668, 673, 679, 682, 688–772, 781, 783, 789, 829–30, 855, 872, 904, 919, 943–44, 949, 968, 979 және т.б. Лондон: Soncino Press, 1939. Вавилон Талмуды: Берахот 4a, 7b, 12b; Шаббат 32a, 33b, 55b, 85a, 86a, 134b; Эрувин 53a; Песахим 7b, 22a, 47b, 54a, 83b, 118b, 119b; Йома 77b; Сукка 5b, 39a; Бейтза 12a; Рош Хашана 26a; Таанит 20b, 27b; Мегилла 11a, 17a, 18a, 21b, 25a–b; Чагига 5b, 12a; Евамот 65b; Недарим 31b; Назир 23a; Сота 22b, 36b, 41b; Киддушин 21b, 55a; Бава Камма 41a, 92a; Бава Меция 86b; Бава Батра 15b, 74b, 115b–16a, 123b; Санхедрин 39b, 56a, 59a, 82b, 94a, 98b, 99b, 102a; Маккот 7b, 11a–b, 21b; Авода Зара 8b, 11b, 25b; Хорайот 10b, 12a; Хулин 7b, 69a, 89b–103b, 134b, 137b; Керитот 21a; Нидда 63a. Сасанидтер империясы, 6 ғасыр. Мысалы, «Талмуд Бавли». Исраэль Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус редакциялаған, 72 том. Бруклин: Mesorah Publications, 2006.

Орта ғасырлар

Сүлеймен ибн Габирол. Патшаға арналған тәж, 36:488–89. Испания, XI ғасыр. Дэвид Р. Славиттің аудармасы, 66–67 беттер. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, 1998. Раши. Түсіндірме. Жаратылыс 32–36. Трой, Франция, XI ғасырдың соңы. Мысалы, Раши. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және ашықталған. Аударған және түсіндірген: Yisrael Isser Zvi Herczeg, 1-том, 359–407 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1995. Рашбам. Тораға түсініктеме. Троя, XII ғасырдың басында. Мысалы, раввин Сэмюэл Бен Меирдің "Жаратылысқа түсініктемесі: Аннотацияланған аударма" еңбегінде. Аударған: Мартин И. Локшин, 197–238 беттер. Льюистон, Нью-Йорк: Эдвин Меллен баспасы, 1989. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсініктеме. XII ғасырдың ортасы. Мысалы, Ибн Езраның "Бес кітапқа түсініктемесі: Жаратылыс (Берешит)". Аударған және түсіндірген Х. Норман Стрикман және Артур М. Сильвер, 310–44 беттер. Нью-Йорк: "Menorah Publishing Company" баспасы, 1988. Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Хизкияһу бен Маноах. Чизкуни: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 1-том, 242–68 беттер. Иерусалим: "Ктав" баспасы, 2013. Нахманидтер. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Рамбан (Нахманид): Тораға түсініктеме: Жаратылыс. Аударған Чарльз Б. Шавель, 1-том, 394–445 беттер. Нью-Йорк: "Shilo Publishing House" баспасы, 1971. Зохар 1:165b–79a. Испания, XIII ғасырдың соңы. Мысалы, "Зохар" кітабында. Аударған Гарри Сперлинг пен Морис Саймон. 5 томдық. Лондон: "Soncino Press" баспасы, 1934. Жошуа ибн Шуейб. "Ва Йишла туралы уағыз". Арагон, XIV ғасырдың бірінші жартысы. Марк Саперштейннің "Иудей уағыздары, 1200–1800: Антология", 137–55 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1989. Ысқақ бен Мұса Арама. Акедат Ицхак (Исақтың құрбандығы). XV ғасырдың соңы. Мысалы, Ицхак Арама. Акейдат Ицхак: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсініктемесі. Аударған және қысқарған Елияху Мунк, 1-том, 209–29 беттер. Нью-Йорк, "Lambda Publishers" баспасы, 2001.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванель. Тораға түсініктеме. Италия, 1492 және 1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға қатысты таңдалған түсініктемелер: 1-том: Береиш / Жаратылыс. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 210–32 беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Обадия бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Рафаэль Пелковиц аударған және түсіндірген, 174–97 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1997 жыл. Мұше Әлшіх. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жылы. Мысалы, Моше Алшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 1-том, 207–32 беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Ханох Хенох Эрзон редакциялаған. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Ханукас Хатора: Рав Авраам Ехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Авраам Перец Фридман аударған, 81–88 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2004 жыл. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Шайим бен Аттар. Ор Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 1-том, 273–96 беттер. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Румпельстильцкин. Якоб Гримм мен Вильгельм Гримм. Балалар мен отбасылық әңгімелер. Германия, 1812 жыл. Мысалы, "Біртуар Гримм ертегілері" кітабында. Лили Оуэнс редакциялаған, 203–06 беттер. Нью-Йорк: Gramercy Books, 2006 жыл. (нағыз есімнің күші). Эмили Дикинсон. 59-шы өлең (Иорданияның шығысына қарай). Шамамен 1859 жылы. "Эмили Дикинсонның толық өлеңдері" кітабында. Томас Х. Джонсон редакциялаған, 31-бет. Нью-Йорк: Литтл, Браун және компания, 1960 жыл. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 310–54 беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012 жыл. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Емет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Еметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 49–54 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998 жыл. 2012 жылы қайта басылған. Ыбырайым Исаак Кук. "Тәубешіліктің жарықтары", 14:40. 1925 жыл. Ыбырайым Исаак Кук кітабында: Өкініштің жарығы, моральдық принциптер, қасиеттіліктің жарығы, очерктер, хаттар және өлеңдер. Бен Зион Боксер аударған, 111-бет. Махва, Нью-Джерси: Паулист баспасы 1978 жыл. Натаниел Шмидт. "Пенуелдің нюмені". "Жарнал оф библияль литература" журналы, 45-том (No 3/4) (1926): 260–79 беттер. Александр Алан Штайнбах. "Димаштық әйел: Жастарға арналған Киелі кітаптағы 54 әңгіме" (Pentateuch) кітабының 23–25 беттерінде жазылған. Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936 жыл. Ирвинг Файнман. Жақып, автобиографиялық роман. Нью-Йорк: "Рендом Хаус" журналы, 1941 жыл. Томас Манн. Жүсіп пен оның ағалары. Джон Вудстың аудармасы, 51–53, 64–65, 69–73, 77, 84–85, 100–03, 112–51, 155–56, 239, 294, 303–14, 326, 335, 399–400, 402–04, 426–27, 429, 432, 438, 446, 454, 491, 500–01, 507, 515, 563, 805, 917, 978–79 беттерінде. Нью-Йорк: Альфред А. Кнопф, 2005 жыл. Бастапқыда "Жозеф пен оның бауырлары" деп жарияланды. Стокгольм: Берман Фишер баспасы, 1943 жыл. Уолтер Оренштейн мен Герц Франкель. Тора мен дәстүр: Яһуди жастарына арналған Киелі кітап оқу құралы: 1-том: Береиш, 83–93 беттер. Нью-Йорк: "Еврей баспасы" 1964 жылы. Джон Р. Бартлетт. "Жаратылыс кітабының XXXVI тарауындағы едомдық патшалар тізімі. 31–39 және 1 Тағ. Мен . 43–50". "The Journal of Theological Studies" журналының 16-шы томы (1965): 301–14 беттер. Мартин Кесслер. "Жаратылыс 34 – тарау" "Реформалық шолу" (1965 ж.) 19-том, 3–8 беттер. Фредерик Бухнер. "Құрметті жеңіліс", 10–18 беттер. Сибери баспасы, 1966 жыл. Сан-Францискода басылып шыққан: Харпер & Роу, 1985 жыл. Дельмор Шварц. Жақып. "Таңдалған өлеңдер: Жазғы білім" кітабының 233–35 бетінде. Нью-Йорк: Жаңа бағыттар, 1967 жыл. Бернхард У. Андерсон. "Жаратылыс 32:22–32 түсіндірмесі: Беймәлім саяхатшы". Австралиялық библиялық шолу, 17-том (1969): 21–26 беттер. Роберт Кут. "Исраил есімінің мағынасы". Гарвард теологиялық шолу, 65-том (1972): 137–46 беттер. Джо О. Льюис. "Бұрынғы заман 32:23–33, жасырын құдайды көру". Библиялық әдебиеттер қоғамы, жинақтар мен семинарлық қағаздар, 1-том (1972): 449–57 беттер. Лорел Тривелпес. "Пенуилдегі Жақып". Прери шкунер, 47-том (2-саны) (1973 жылдың жазы): 141-бет. Роланд Барт. "Фарештәмен күресу: Жаратылыс 32:23–33-тің мәтіндік талдауы". Құрылымдық талдау және Киелі кітаптың түсіндірмесі: түсіндірме очерктер. Альфред М. Джонсон кіші аударған, 21–33 беттер. Питсбург: Пиквик, 1974 жыл. Годфри Р. Драйвер. "Жене XXVI: 24 - "Күлік немесе балық". Vetus Testamentum, 25-том (1975): 109–10 беттер. Фрэнк С. Феншам. "Жаратылыс XXXIV және Мари". Солтүстік-батыс семит тілдерінің журналы, 4-том (1975): 15–38 беттер. Стенли Гевиртц. "Аталар мен каламбурлар: Жүсіп фонтан жанында, Жақып бродта". Hebrew Union College Annual, 46-том (1975): 33–54 беттер. Seän M. Warner. “Аталар және Киелі кітаптан тыс көздер”. Journal for the Study of the Old Testament, 1-том, 2-саны (1976 жылдың маусымы): 50–61 беттер. J. Maxwell Miller. “Аталар және Киелі кітаптан тыс көздер: жауап”. Journal for the Study of the Old Testament, 1-том, 2-саны (1976 жылдың маусымы): 62–66 беттер. Эли Визель. "Және Жақып Фарештәмен күресті". "Құдай елшілері: Киелі кітаптағы портреттер мен аңыздар" кітабынан, 103–38 беттер. Нью-Йорк: "Рендом Хаус" журналы, 1976 жыл. Джон Р. Бартлетт. “Эдомның бауырластығы”. Journal for the Study of the Old Testament, 2-том, 4-саны (1977 жылдың ақпаны): 2–27 беттер. (Жаратылыс 36). Эми К. Бланк. Күрес. "Күрес және басқа өлеңдер" кітабынан. Цинциннати, 1978 жыл. (Жаратылыс 32:17–33 туралы өлең). Peter D. Miscall. “Жақып пен Жүсіп оқиғаларының аналогтары”. Journal for the Study of the Old Testament, 3-том, 6-саны (1978 жылдың сәуірі): 28–40 беттер. Donald J. Wiseman. "Олар шатырларда өмір сүрді". "Библиялық және Жақын Шығыс зерттеулері: Уильям Сэнфорд Ла Сордың құрметіне" кітабынан. Gary A. Tuttle редакциялаған, 195–200 беттер. Гранд-Рапидс: Eerdmans, 1978 жыл. Michael Fishbane. "Жаратылыс 25:19–35:22/Жақып циклы". "Мәтін және текстура: Таңдалған Киелі кітап мәтіндерінің жақын оқылуы", 40–62 беттер. Нью-Йорк: Schocken Books, 1979 жыл. John G. Gammie. "Әдеби және дәстүрлік талдау арқылы теологиялық түсіндіру: Жаратылыс 25–36". "Мәтінмен кездесу: Киелі кітаптағы форма және тарих". Martin J. Buss редакциялаған, 117–34 беттер. Филадельфия: Fortress, 1979 жыл. Louis T. Brodie. "Жақыптың күресі (Жер 30:1–13) және Жақыптың күресі (Жаратылыс 32:22–32): Жермия кітабының қазіргі Жаратылыс мәтініне тигізген әсерін өлшеуге арналған тесттік жағдай". Journal for the Study of the Old Testament, 19-том (1981): 31–60 беттер. Nehama Leibowitz. "Берешит (Жаратылыс) зерттеулері", 345–93 беттер. Иерусалим: Әлемдік сионистік ұйым, 1981 жыл. "Апталық парашадағы жаңа зерттеулер" ретінде қайта басылды. Ламбда баспасы, 2010 жыл. Nathaniel Wander. "Құрылым, қайшылық және "шешім" мифологияда: Әкесінің бауырының қызының некесі және Жаратылыс 11–50-дегі әйелдерге қатысты қарастыру". Journal of the Ancient Near Eastern Society, 13-том (1981): 75–99 беттер. Walter Brueggemann. Жаратылыс: Түсіндіру: Оқыту және уағыздау үшін Киелі кітап түсіндірмесі, 260–87 беттер. Атланта: John Knox Press, 1982 жыл. Stephen A. Geller, "Жаббоктағы күрес: Библиялық повестің енигмасын пайдалану". Journal of the Ancient Near Eastern Society, 14-том (1982): 37–60 беттер. Meir Sternberg. “Динаның зорлауындағы нәзік тепе-теңдік”. "Библиялық повестің поэтикасы: идеологиялық әдебиет және оқу драмасы", 445–75 беттер. Блумингтон: Индиана университетінің баспасы, 1985 жыл. Walter Brueggemann. Жаратылыс: Түсіндіру: Оқыту және уағыздау үшін Киелі кітап түсіндірмесі, 204–12, 260–87 беттер. Атланта: John Knox Press, 1986 жыл. Pinchas H. Peli. "Тора бүгін: Жаңадан қарау", 33–36 беттер. Вашингтон, округ Колумбия: B'nai...