Кіріспе

Жаңа әлем маймылының түрлері

Қоңыр айқайшы маймыл (Alouatta guariba), сондай-ақ қоңыр айқайшы маймыл деп те аталады, айқайшы маймылдың бір түрі, Бразилияның оңтүстік-шығысы мен Аргентинаның солтүстік-шығысындағы (Мисьонес) орманды жерлерде тіршілік ететін Жаңа әлем маймылы. "Қоңыр айқайшы" деген атына қарамастан, түсі әртүрлі болады, кейбір жекелемелер қызыл-сары немесе қара түсті болып көрінеді. Екі түршесі бар:

Диета

Қоңыр айқайлаушы маймылдар жапырақ жейтін және жеміс жейтін жануарлар. Қоңыр айқайлаушы маймылдың рационы негізінен жапырақтар мен ағаштардан тұрады. Тамақ көздерінің ішінде Ficus, Zanthoxylum және Eugenia туыстары ең маңызды тұтынылатын түрлер болып табылады. Жоғары ендікте өмір сүретін қоңыр айқайлаушы маймылдар рационында жапырақтардың үлесі азырақ болады. Ересек жапырақтардың қоректік құндылығы төмен және олар жас жапырақтарға қарағанда жиірек кездеседі. Қоңыр айқайлаушы маймылдың әдеттегі рационына піскен жемістер, жабайы інжір, жапырақ сағақтары, бүршіктер, гүлдер, тұқымдар, мүк, сабаулар және бұтақтар кіреді.

Жыртқышқа қарсы мінез-құлық

Қара бүркіт – қоңыр айқайшыл маймылдың жыртқышы. Қоңыр айқайшылдың дауысы қара бүркітке олардың қайда екенін анықтауға көмектеседі. Қоңыр айқайшылдың реакциясы үш кезеңнен тұрады. Біріншіден, қоңыр айқайшылдың біреуі қара бүркітті байқағанда, ол топты ескертеді, содан кейін бірден үндемей қалады. Келесіде олар ағаштардың төменгі қабаттарына түседі, ал соңында барлығы ұйымдасқан түрде тарап кетеді. Ересектер жастарды қауіптен алып шығады. Жастар қара бүркіттің басты нысаны саналады. Ересек қоңыр айқайшылдар жастарсыз болғанда және қара бүркіт болғанда, олардың реакциясы азырақ болады, бұл қара бүркіттің жас айқайшылдарды нысанаға алатынын көрсетеді. Қоңыр айқайшыл маймылға құрлықтағы жануарлар қауіп төндіргенде, олар ағаш басында қалып, 5-15 минут бойы үнсіз болады.

Сырлау

Қоңыр үріккен маймылдар топтық байланыс үшін бір-біріне сүртінеді. Сүрту әртүрлі мақсаттарда қолданылуы мүмкін. Еркектер өзара қарым-қатынас кезінде көмекей сүйегі мен кеуде сүйегін сүртісіп, қарсыласу және аумақтық белгілер көрсетеді. Еркектер сондай-ақ, жыныстық ниеттерін білдіру үшін әйелдерді де сүртінеді. Еркектер әйелдерге қарағанда жиірек сүртінетіндіктен, олардың үстемдігі жоғары деп есептеледі. Үстем әйелдер үстем емес әйелдерге қарағанда жиірек сүртінеді, бірақ еркектерге қарағанда әлдеқайда аз.

Көбею

Алуатталарды тұтқындықта өсіру қиын, сондықтан олардың көбеюі жақсы зерттелмеген. Қоңыр ұңғырлар жыл бойы көбейеді. Жаңбырлы немесе құрғақ маусымдарда, немесе жеміс-жидек пен жапырақтардың көп болуында туу көрсеткішінің байланысы байқалмайды. Қоңыр ұңғырлардың жапырақпен қоректенуіне байланысты, жүктілік ананың жағдайына азырақ тәуелді деп саналады. Қоңыр ұңғырдың орташа туу аралығы (IBI) 19,9 айды құрайды, бұл басқа ұңғыр түрлеріне ұқсас. Баланың жынысы немесе популяциядағы аналықтардың саны IBI-ге маңызды әсер тигізбейді. Сәбидің өлімі ананың IBI-ін қысқартады және IBI-ге әсер ететін сирек факторлардың бірі болып табылады.

Сары қызылша

Қоңыр аулаушылар сары қызылша вирусына өте сезімтал және жұқтырған жағдайда өлім-жітім көрсеткіші жоғары. Көптеген қоңыр аулаушылардың өлігі табылса, бұл сары безгек індетінің басталуын көрсетеді. Қоңыр аулаушылардың өлім-жітімі жоғары болғандықтан, олар вирусты өз популяциясында сақтап тұра алмайды деп саналады. Бұрын, қоңыр аулаушыларға жақын жерде тұратын жергілікті тұрғындар, қоңыр аулаушылардың осы аурудың себебі деп ойлап, оларды өлтіру арқылы аурудың таралуын тоқтатуға тырысқан. Қоңыр аулаушыларды қорғау үшін, жергілікті қауымдар оларды өлтіруді шектеуге және аурудың таралуын болдырмау үшін вакцинациядан өтуге тиіс. Сары қызылшаның таралуы қан сорғыш масалар арқылы жүреді. Оңтүстік Америкада сары қызылшаның белгілі таратушылары Haemagogus және Sabethes туысына жататын масалар. Аргентинада сары қызылша вирусын (СЖВ) тасымалдайтыны анықталған түр – Sabethes albiprivis. 2008–2009 жылдары қорғалатын Мисионес, Эль Пиналито провинциялық паркінде қоңыр аулаушыларды зерттеу тобы арасында сары қызылша індеті тіркелді. Аргентинада қоңыр аулаушылардың саны көп емес, сондықтан кез келген індет популяцияға зиян келтіруі мүмкін. Зерттеушілер тобы қоңыр аулаушыларды қорғау мақсатында арнайы топ құрды, ол қоңыр аулаушылар популяциясындағы сары қызылшаны зерттеу және бақылау жұмыстарын жалғастыруда.