Кіріспе
Жаңа әлем маймылының түрі. Қара қапшықты алабұрыш маймылы (Saimiri boliviensis) – Боливия, Бразилияның батысы және Перудің шығысындағы Амазонка бассейнінің жоғарғы бөлігінде табиғи ортасы бар Жаңа әлем маймылының бір түрі. Қара қапшықты алабұрыш маймылдары көбінесе ағаштарда тіршілік етеді және оларды табиғи және плантациялық ормандарда, сондай-ақ ағын суға жақын шаруашылық жерлерде кездестіруге болады. Олар көбінесе 40-75 маймылдан тұратын, аналықтары басым топтарда өмір сүреді, ал еркектер жыныстық жарақаттанғаннан кейін еркектерден ғана құралған топтарға тарап кетеді. IUCN бойынша олардың қазіргі табиғатты қорғау статусы – «Төменгі деңгейдегі қауіп». Бұл түр Saimiri туысына жатады және екі түршесі бар: S. b. boliviensis (боливиялық алабұрыш маймылы) және S. b. peruviensis (перулік алабұрыш маймылы).
The black capped squirrel monkey (Saimiri boliviensis) is a species of New World monkey native to the upper Amazon basin in Bolivia, western Brazil and eastern Peru. Black capped squirrel monkeys are primarily tree dwelling and are found in both native and plantation forests as well as some farmed areas near running water. They mostly live in female dominated troops of around 40 to 75 monkeys, with males having been observed to disperse to live in all male troops after reaching sexual maturation. Their current conservation status according to the IUCN is 'Least Concern'. The species belongs to the genus Saimiri and has two subspecies, S. b. boliviensis (the Bolivian squirrel monkey) and S. b. peruviensis (the Peruvian squirrel monkey).
Сипаттама
Қара шапшаң маймыл жыныстық диморфизмді көрсетеді, еркектерінің салмағы әдетте 550–1135 грамм, ал әйелдерінде 365–750 грамм. Ересектердің ұзындығы (басынан құйрықтың түбіне дейін) еркектерде 250–370 мм, ал әйелдерде 225–295 мм аралығында. Маймылдың терісі қысқа, жұмсақ және тығыз, ал маймылдың артқы жағын жауып тұрған терілердің көпшілігі сұрдан зәйтүнді қоңыр түске дейін, ал төменгі жақтары әдетте ақ, сары немесе ақшыл түсті. Физикалық жағынан қара шапшаң маймыл басқа да шапшаң маймыл түрлеріне өте ұқсас, бірақ басқа түрлерден бірқатар ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Олардың ішіндегі ең байқалатындары – қараңғы қара шапкасы және маймылдың көзіндегі ақ «римдік типтегі» доғалы үлгісі, ол басқа түрлердің көзіндегі «готикалық типтегі» доғалы үлгісіне қарағанда тар және дөңгелек. «Римдік типтегі» түрдің құйрығы «готикалық типтегіге» қарағанда тар. Бұл әртараптандыру Плейстоцен кезеңіндегі қоршаған ортаның өзгеруіне байланысты болды, бұл Амазонка жаңбырлы ормандарында қалың өсімдіктердің пайда болуына мүмкіндік берді деген болжам бар. Олар алғаш рет екі түрлі «типке» бөлінді – «римдік» және «готикалық» – Пол Д. Маклиннің 1964 жылы жарияланған «Шапшаң маймылдың айнадағы бейнесі, Saimiri sciureus» мақаласында. Saimiri boliviensis-тің жеке түр ретінде таксономиялық жіктелуі туралы көптеген түрлі пікірлер жарияланды. Бас сүйек өлшемдері мен тері түсіне сүйене отырып, Торингтон Saimiri sciureus boliviensis-ті Saimiri sciureus-тің қосалқы түрі деп ұсынды. Қара шапшаң маймылдың таксономиялық және генетикалық жіктелуі туралы дау биомедициналық зерттеулерде қолдануда маңызды болып келеді, себебі будандастыру маймылдың көбею қабілетіне әсер етуі мүмкін және оның кейбір патогендер мен инфекцияларға бейімделуін өзгертуі мүмкін. Басқа немесе бұрын ұсынылған таксономиялық атауларға мыналар жатады: Олар суға жақын, орманды және батпақты аймақтардағы жазық тропикалық жаңбырлы ормандарда кездеседі. Жыныстық жетілуіне жеткенде, қара шапшаң маймылдар өздерінің туған тобынан кішірек, тек еркектерден тұратын топтарға таралады және ақырында еркектер тобындағы басқа еркектермен бірге аралас жынысты үлкен топқа қосылады. Еркектер ашуланшақтық пен агрессияны күшейтеді, топ ішінде үстемдікке қол жеткізу үшін жиі ұрысады және үстемдікке ие емес еркектерге жыныстық мүшелерін көрсетеді. Туу және жұптасу маусымдарында әртүрлі гөңірлеулер мен сыңғырлаулар, дабыл немесе назар аудару үшін қолданылатын сыңғырлаулар мен шылаулар, сондай-ақ агрессивті айқайлау және «қабалау» дыбыстары естіледі.
Тамақ және жем-шөп жинау
Қара қапшықты балуан маймылдары - бәсекелес жейтіндер. Балуан маймылдың әдеттегі рационына жемістер, жәндіктер, жұмыртқалар, кішкентай омыртқалы жануарлар, кенелер, жапырақтар, гүлдер, жаңғақтар, тұқымдар және сирек саңырауқұлақтар кіреді; алайда, олар жеміске қарағанда жәндіктерді көбірек жақсы көреді. Олар кейде азық іздеу кезінде жерде екі аяқтап тұрады. Маймылдың құйрығы көбінесе тепе-теңдік сақтау үшін қолданылады, ал балалары анасының құйрығына немесе қарнына жабысу үшін пайдаланады.
Қорғау мәртебесі
Қара қапшықты әскер маймылының популяциясы жалпы саны төмендеп бара жатқандықтан, IUCN-нің "Қамқоршылық қажет емес" тізіміне енгізілген. Қара қапшықты әскер маймылының қоршаған ортаның өзгеруіне немесе қауіптеріне оңай бейімделетіні анықталды және адамдар оны көп ауламайды. IUCN мәліметінше, маймылдың мекендеу ортасына ең үлкен қауіп – олардың мекендеу ортасын ауыл шаруашылығы және аквакультураға пайдалану, сондай-ақ маймылдың биологиялық ресурстарын аң ауру, қапсаңға түсіру, орман кесу және ағаш жинау сияқты мақсаттарда қолдану болып табылады.