Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Совет жазушысы және аудармашы
Soviet writer and translator
Дер Нистер ("Жасырын"; 1 қараша 1884 – 4 маусым 1950, Гулаг еңбек лагерінің Абез бөлімшесінде) – Пинхус Кахановичтің, яһуди автор, философ, аудармашы және сыншының псевдонимі.
Der Nister (, "the Hidden One"; 1 November 1884 – 4 June 1950 in the Abez camp of Gulag) was the pseudonym of Pinchus Kahanovich , a Yiddish author, philosopher, translator, and critic.
Алғашқы жылдар
Каханович Украинаның Бердичив қаласында дүниеге келді, төрт балалы отбасының үшінші баласы болды және оның тамырлары хасидтік яһудилігінің Коршев ағымымен байланысты. Әкесі – Менахим Мендл Каханович, Волга өзенінің жағасындағы Астрахан қаласында ысталған балық сатқан; анасының есімі Лия. Ол дәстүрлі діни білім алды, бірақ оқығандары арқылы секулярлық және ағартушылық идеяларға, сондай-ақ сионизмге қызығушылық танытты. 1904 жылы ол әскерге шақырудан қашу ниетімен Бердичивтен кетіп, осы кезде псевдонимді қолдана бастады деуге болады. Киевке жақын Житомир қаласына көшіп, еврей балалар интернатында еврей тілінен сабақ беріп, қарапайым табыс тапты. Осы кезде ол идиш тілінде өзінің алғашқы кітабын жазды – “Gedankn un motivn lider in proze” (“Идеялар мен мотивтер прозалық өлеңдер”), ол 1907 жылы Вильнада жарық көрді. Сондай-ақ ол идиш тілінде жазатын И. Л. Перецпен танысып, оған зор құрметпен қарады. Перец Дер Нистердің әдеби қабілетін танып, оның 1910 жылы Варшавада жарық көрген “Hekher fun der Erd” (“Жерден биік”) атты прозалық туындысын жариялауға көмектесіп, жігерлендірді. 1912 жылы Каханович мұғалім Рохель Зильбербергке үйленді. Олардың қызы Ходель 1913 жылғы шілдеде дүниеге келді, оның үшінші кітабы “Gezang un gebet” (“Ән мен дұға”) Киевте жарық көргеннен кейін көп ұзамай. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол ағаш өңдеу саласында жұмыс істеп, әскери қызметтен босатылды. Ол жазуын жалғастырып, 1918/19 жылдары балаларға арналған алғашқы кітабы “Mayselech in ferzn” (“Erzählungen in Versen”; “Тақпақ түріндегі әңгімелер”) жарық көрді. Осы кезеңде ол Андерсеннің бірнеше ертегілерін де аударды.
Kahanovich was born in Berdychiv, Ukraine, the third in a family of four children with ties to the Korshev sect of Hasidic Judaism. His father was Menakhem Mendl Kahanovich, a smoked fish merchant at Astrakhan on the Volga River; his mother's name was Leah. He received a traditional religious education, but was drawn through his reading to secular and Enlightenment ideas, as well as to Zionism. In 1904 he left Berdychiv hoping to evade the military draft, and this was probably the time when he started using the pseudonym. He moved to Zhytomyr, near Kiev, where he earned a modest living as a teacher of Hebrew at an orphanage for Jewish boys. At that time he also wrote his first book, in Yiddish, Gedankn un motivn lider in proze ("Ideas and Motifs Prose Poems"), published in Vilna in 1907. He also made the acquaintance of the Yiddish writer I. L. Peretz, whom he greatly admired. Peretz recognised Der Nister's literary talents, and helped and encouraged him to publish his prose Hekher fun der Erd ("Higher than the Earth"), published in Warsaw in 1910. In 1912, Kahanovich married Rokhel Zilberberg, a teacher. Their daughter, Hodel, was born in July 1913, shortly after the publication of his third book, Gezang un gebet ("Song and Prayer") in Kiev. At the outbreak of World War I, he found work in the timber industry, which gave him exemption from military service. He continued to write and produced in 1918/19 the first of his books for children, Mayselech in ferzn ("Erzählungen in Versen"; "Stories in Verse"). Also at this time he translated several of Andersen's fairy tales.
Өмір
1920 жылы ол бірнеше ай бойы Мәскеу облысы Малаховка қаласындағы еврей балалар үйінде тұрып, 1904-1906 жылдардағы патшалық қастандықтар кезінде ата-аналары өлтірілген еврей жетімдеріне мұғалім болып жұмыс істеді. Мұнда ол басқа еврей суретшілері мен зиялыларымен кездесті, олардың арасында Дэвид Хофштейн, Лейб Квитко және Марк Шагалл болды. 1921 жылдың басында Каханович Малаховкадан шығып, отбасымен Литваның Ковно қаласына (қазіргі Каунас) қоныс аударды. Бұл жерде ол өмір сүру үшін үлкен қиындықтарға тап болды және көптеген басқа орыс зиялылары сияқты кетуге шешім қабылдады, содан кейін Германияның Берлиніне көшіп барды, онда оның ұлы Жозеф дүниеге келді. 1922 жылдан 1924 жылға дейін ол Мильгройм ("Гранат") идиш журналында тәуелсіз автор ретінде жұмыс істеді, сонымен қатар Дэвид Бергельсонмен бірге бірнеше идиш әдеби журналдарын редакциялады, бірақ олар ұзаққа созылмады. Берлинде ол өзінің қысқа әңгімелерінен екі томдық жинақ шығарды. Бұл кітап оның алғашқы шағын әдеби жетістігі болды. 1924 жылы Мильгройм жабылып, ол отбасымен бірге Гамбургке көшіп, сонда екі жыл бойы Кеңес сауда миссиясында жұмыс істеді. 1926 жылы көптеген басқа жер аударылғандар сияқты ол да Кеңес Одағына оралып, Харьковқа қоныстанды. 1929 жылы ол Киевте Fun mayne giter ("Менің мүлкімнен") атты еңбегін жариялады. Бұл шығармада хасид мистикасына байланысты, әсіресе Кабала мен Бресловтан Нахманның бейнелі әңгімелері бейнелер мен астарлы әңгімелер, халық аңыздары, балалар өлеңдері мен өлеңдер әлемін құра алатын күрделі метафоралар желісі бар. Оның ұзақ сөйлемдері гипноздық ырғақ жасайды. Бірақ олар сол кездегі кеңестік режимнің еврей зиялыларына жасаған қысымының артуын көрсетеді. Алайда еврейлік тақырыптарға бай, символға толы шығарманы Кеңес өкіметі мен оның әдеби сыншылары реакциялық деп жариялады. Ол кеңестік цензураның қатаңдықтарына ұшырады. 1929 жылы орыс тіліндегі "Ди Ройте Велт" ("Қызыл әлем") газетінде "Унтер а Плойт" ("Төменгі қоршау") атты әңгімесін қайта басып шығарған кезде сынға ұшырады. Ресейдің идиш жазушылары федерациясының президенті Мойше Литваков "Дер Нистер" әдеби символикадан бас тартуға мәжбүр болған жала жабу науқанын бастады. Ол әдеби шығармаларын қазіргі кездегі социалистік реализмнің шектеулері аясында жазуға тырысты және әңгімелер жаза бастады. Бұл жинақ 1934 жылы "Хойпштет" ("Астаналар") деген атпен жарық көрді. Ол өзінің алғашқы шығармаларын жариялауды тоқтатып, журналист ретінде күн көрді. 1930 жылдардың басында ол Толстой, Виктор Гюго және Джек Лондонның шығармаларын аударып, журналист және аудармашы ретінде жұмыс істеді. Оның әдеби шығармашылығы балалар үшін төрт шағын әңгіме жинағымен шектелген. Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Кеңес үкіметі сионизмді насихаттайтын деп саналатын жазбаларға қатысты аздаған уақыттан бері цензуралық саясатты қолдады. Дер Нистер өзінің шынайы шедеврі: Ди Мишпохе Машбер ("Отбасы Машбер") бойынша жұмыс істей бастады. Ең алғашқы том 1939 жылы Мәскеуде жарық көрді. Бұл шығарма сыншылардың мақтауына ие болды, ол оңалған сияқты. Бірақ бұл табыстар ұзаққа созылмады. Бірінші томның шектеулі басылымы тез сатылып кетті, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс және 1941 жылы Германияның Кеңес Одағына басып кіруі екінші басылымның шығарылуын мүмкін емес етті. Екінші том 1942 жылдың басында Ленинградты қоршауда аштықтан қайтыс болған қызы Ходелге арналған. Үшінші томның қолжазбасы, оның аяқталуы туралы бір хатта айтылған Der Nister жоғалып кетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Дер Нистер Ташкентке эвакуацияланды, онда ол неміс оккупациялаған Польшадағы еврейлерді қудалаудың қорқынышты оқиғалары туралы әңгімелерді жазды, оны оған достары тікелей сипаттады. Бұл жинақ 1943 жылы Корбон ("Жәбірленушілер") деген атпен Мәскеуде жарық көрді, онда ол екінші әйелі Лена Сингаловскамен, Киевтегі идиш театрының бұрынғы актрисасымен бірге зейнеткерлікке шықты. 1942 жылдың сәуірінде Сталин халықаралық қоғамдық пікірге ықпал ету және нацистік Германияға қарсы кеңес күресін, әсіресе Батыстан саяси және материалдық қолдау ұйымдастыру үшін яһудилік антифашистік комитеттің құрылуын бұйырды. Мәскеу мемлекеттік еврей театрының танымал актері және режиссері Соломон Михоэлс JAC төрағасы болып тағайындалды. Басқа мүшелері: Дер Нистер, Ицзик Феффер, Перец Маркиш және Самуэль Халкин. Олар нацистік қастандықтарға қарсы көмек сұрап, хаттар мен өтініштер жазды. Басқалары арасында мәтіндер АҚШ газеттерінде басылды. Сондай-ақ, БҚК қаржы жинады. 1947 жылы Дер Нистер Биробиджанға, Қытай шекарасына жақын КСРО еврей автономиялық облысына сапар жасады. Ол мыңдаған Холокосттан аман қалғандармен бірге арнайы көшпенді пойызбен сапарлады, бұл аймақтағы еврейлердің өзін-өзі басқаруының дамуын бағалау үшін. Алайда, жақын арада Сталин еврей жазушыларын жою және Кеңес Одағында еврей мәдениетін жою саясатын өзгертті. 1949 жылдың ақпанында Дер Нистер еврей жазушыларының соңғыларының бірі ретінде тұтқындалды. Кеңес билігі ресми түрде Дер Нистер 1950 жылдың 4 маусымында белгісіз кеңестік түрме ауруханасында қайтыс болды деп хабарлады. Дер Нистердің көптеген замандастары 1952 жылдың тамызында Ақындардың қырғынында, оның ішінде Ицзик Феффер, Перец Маркиш, Дэвид Хофштейн, Лейб Квитко және Дэвид Бергельсон қаза болды. Дер Нистердің нацистік режим аясында Еуропадағы еврей қауымдастықтарының қудалануы мен жойқылылығын сипаттаған, сонымен қатар кеңестік қудалауға да меңзеген соңғы жазбалары 1969 жылы "Видервукс" ("Көріністер") атты жинақта жарық көрді. Израиль Жошуа Сингер, тағы бір танымал идиш романисі, бір кезде Дер Нистер туралы: "Егер әлемнің барлық жазушыларына оның [шығармаларын] оқу мүмкіндігі берілген болса, олар қаламдарын сындырып тастар еді" деген.
In 1920, he lived for a few months in a Jewish orphanage at Malakhovka, Moscow Oblast, where he worked as a teacher for Jewish orphans, whose parents had been killed during the Tsarist pogroms from 1904 to 1906. Here he met other Jewish artists and intellectuals, among them David Hofstein, Leib Kvitko and Marc Chagall. Probably in early 1921 Kahanovich left Malakowka and moved with his family to Kovno (now Kaunas), Lithuania. Here he had great difficulty earning a living, and decided to leave, as many other Russian intellectuals were doing, and moved to Berlin, Germany, where his son Joseph was born. From 1922 to 1924 he worked there as a freelancer for the Yiddish journal Milgroim ("Pomegranate") and also edited, along with David Bergelson, several Yiddish literary journals, though they didn't last long. In Berlin, he also published a two volume collection of his short stories under the title Gedakht ("Imagined"). The book was his first modest literary success. When the Milgroim closed in 1924, he moved with his family to Hamburg, where he worked for two years for the Soviet Trade Mission. In 1926, like many fellow exiles, he returned to the Soviet Union and settled in Kharkiv. In 1929, he published in Kiev Fun mayne giter ("From My Estates"). The work contained a complicated web of metaphors tied to Hasidic mysticism especially on the Kabbalah and the symbolic stories of Nachman of Breslov that can create a universe of images and parables, folk tales, children's poems and rhymes. His long sentences create a hypnotic rhythm. But they also reflect the increasing pressure that has been exerted at that time by the Soviet regime on Jewish intellectuals. However, the symbol laden work, rich in Jewish themes, was declared reactionary by the Soviet regime and its literary critics. He was subjected to the increasingly stringent Soviet censorship. In 1929, he was criticized when the Russian Yiddish newspaper Di Royte Velt ("The Red World") reprinted his tale Unter a Ployt ("Bottom Fence"). The then president of the Russian Yiddish Writers Federation, Moyshe Litvakov, initiated a smear campaign at the end of which Der Nister had to renounce the literary symbolism. He tried now to write his literary work within the constraints of prevailing socialist realism and began to write stories. These collected essays appeared in 1934 under the title Hoyptshtet ("Capital cities"). He stopped publishing his original works and earned a living as a journalist. In the early 1930s he worked almost exclusively as a journalist and translator, translating works by Tolstoy, Victor Hugo and Jack London. His own literary work was limited to four small collections of short stories for children. Just before World War II, the Soviet government briefly adopted less censorious policies over writings considered to be promoting Zionism. Der Nister began working on his real masterpiece: Di Mishpokhe Mashber ("The Family Mashber"). The first volume of work appeared in 1939 in Moscow. The work was almost universally praised by critics, and he seemed to be rehabilitated. But the success did not last long. The limited edition of the first volume sold out quickly, but the Second World War and the German invasion of the Soviet Union in 1941, made publication of a second edition impossible. The second volume, dedicated to his daughter Hodel, who starved to death at the siege of Leningrad in early 1942, was not published until 1948 in New York. The manuscript of the third volume, the completion of which Der Nister, mentioned in a letter, has been lost. During World War II, Der Nister was evacuated to Tashkent, where he wrote stories about the horrors of the persecution of Jews in German occupied Poland, which had been described to him by friends firsthand. These collected stories were published in 1943 under the title Korbones ("Victims") in Moscow, where he had retired with his second wife Lena Singalowska, a former actress of the Yiddish theater in Kiev. In April 1942, Stalin ordered the formation of the Jewish Anti Fascist Committee designed to influence international public opinion and organize political and material support for the Soviet fight against Nazi Germany, particularly from the West. Solomon Mikhoels, the popular actor and director of the Moscow State Jewish Theatre, was appointed the JAC chairman. Other members were Der Nister, Itzik Feffer, Peretz Markish and Samuel Halkin. They wrote texts and petitions as cries for help against the Nazi pogroms. Among others, the texts were printed in U. S. newspapers. The JAC also raised funds. In 1947, Der Nister made a trip to Birobidzhan, the USSR Jewish Autonomous Region near the Chinese border. He traveled there on a special migrant train, together with a thousand Holocaust survivors, to evaluate the development of the self governing Jewish settlement in this area. However, very soon Stalin changed policy to the extermination of Jewish writers and the destruction of Jewish culture in the Soviet Union. In February 1949, Der Nister was one of the last of the Jewish writers arrested. The Soviet authorities officially reported Der Nister died on 4 June 1950 in an unknown Soviet prison hospital. Many of Der Nister's contemporaries would be killed in August 1952 in the Night of the Murdered Poets, including Itzik Feffer, Peretz Markish, David Hofstein, Leib Kvitko and David Bergelson. Der Nister's last writings, describing the persecution and destruction of the Jewish communities in Europe under the Nazi regime, and hinting at Soviet persecution as well, were collected in a work, Vidervuks, published posthumously in 1969. Israel Joshua Singer, another famous Yiddish novelist, once said of Der Nister that "had writers of the whole world been given a chance to read [his] work, they would have broken their pens.”
Жерлеу орны
Тұтқында өлгеннен кейін жарты ғасырдан астам уақыт бойы Дер Нистердің қайда көмілгені жұртшылыққа белгілі болмады. 2017 жылдың тамызында Израиль мен Ресейден келген зерттеушілер оның қалдықтарын Воркута қаласының жанындағы Абез ауылындағы ГУЛАГ-тың Абез лагерінің тұтқындар зиратында тапты, ол 1950 жылдың 4 маусымында сол жерде қайтыс болған деп тіркелген. Зерттеушілер оның белгісіз қабірінің үстіне тікенді сымнан жасалған Дәуіт жұлдызынан тұратын қарапайым ескерткіш орнатты.
For more than a half century after his death in captivity, Der Nister's place of death was not known to the public. In August 2017, researchers from Israel and Russia located his remains at a prisoner cemetery of Abez camp of Gulag in the village of Abez, near Vorkuta, where he was recorded to have died on June 4, 1950. The researchers set up an improvised memorial atop his unmarked grave consisting of a Star of David fashioned from barbed wire.
Шығармалары
Тіпті алғашқы еңбектерінде де ол Кабаланың құпия білімдеріне және өзінің жазбаларында символдарды қарқынды пайдалануға бейімділік танытқан. Оның ең танымал туындысы – "Ди мишпохе Машбер" ("Машбер отбасы") – натуралистік отбасы сағасы. Бұл шығарма – 19-шы ғасырдың соңындағы туған қаласы Бердичевтегі еврей өмірінің шынайы суреттемесі, онда үш бауыр негізгі рөлде: Моше – мақтан тұтатын кәсіпкер; Лузи – еврей халқының мәңгілігіне қайратты қарсылық білдіретін, сонымен бірге ізгілікпен көмектесетін скептик-мистик, бұл, мүмкін, Кахановичтің өзінің бейнесі; және Алтер – мейірімділікпен еңбек ететін қайырымды адам. Дэвид Роскис басты кейіпкер Мошенің бейнесін "идиш әдебиетіндегі хасид саудагерінің ең шебер жасалған портреті" деп атайды. Роман сияқты, кейіпкердің бауыры Бреслов хасидтеріне қосылса, Пинхастың бауыры Аарон да солай істеген. Дер Нистердің өзі Рабби Нахманның хасидтік теңеулерінен әсер алған, бірақ Роскис пікірінше, бұл оның көркем әдебиетінде орыс модернизмінің сүзгісі арқылы көрінеді, сондай-ақ Андрей Бели сияқты авторлардың да оның туындыларына әсері болған. "Di mishpokhe Mashber" ("Машбер отбасы") 1962 жылы иврит тіліне, 1984 жылы француз тіліне, 1987 жылы ағылшын тіліне Леонард Вольф аударған, 1990 жылы неміс тіліне, ал 2002 жылы Вилли Брилл голланд тіліне аударған. Дер Нистер Дара Хорнның "Болашақ әлемі" (2006) романындағы басты кейіпкерлердің бірі ретінде бейнеленеді. Кітапта Кахановичтің суретші Марк Шагалмен арадағы күрделі достығы суреттеледі, ол өзінің кейбір жазбаларын Шагалдың туындыларының ішінде жасырған. Оның және басқа идиш жазушыларының әңгімелерінен алынған үзінділер, сипаттамалар мен бейімдемелер кірістірілген. (Хорн бір ойдан шығарылған өзгеріс жасайды: Дер Нистер тұтқындалғаннан кейін дерлік қайтыс болады, ал шындығында ол келесі жылы немесе кейбір дереккөздерге сәйкес 1952 жылы қайтыс болған).
Even in his earliest works, he was drawn to the arcane teachings of the Kabbalah and to the intense use of symbols in his writings. His best known work, Di mishpokhe Mashber ("The Family Mashber"), is a naturalistic family saga. The work is a realistically written description of Jewish life in his native city Berdychiv at the end of the 19th century, with the three brothers as main actors: Moshe is a proud business man; Luzi is a skeptic mystic and benefactor who believes with brave defiance in the eternity of the Jewish people, probably a self representation of Kahanovich; and Alter is a philanthropic altruist. David Roskies calls the depiction of the protagonist, Moshe, "the most finely wrought portrait of a hasidic merchant in all of Yiddish literature." As in the novel, whose protagonist's brother joins the Breslover Hasidim, Pinchas's brother Aaron did the same. Der Nister himself was influenced by Rebbe Nachman's Hasidic parables, though this manifests in his fiction, Roskies argues, through a filter of Russian modernism, and authors like Andrei Bely also influenced his work. Di mishpokhe Mashber ("The Family Mashber") was translated into Hebrew in 1962, into French in 1984, into English by Leonard Wolf in 1987, into German in 1990, and into Dutch in 2002 by Willy Brill. Der Nister appears as one of the main characters in the novel The World to Come (2006) by Dara Horn. The book describes Kahanovich's uneasy friendship with artist Marc Chagall, inside whose frames he hid some of his writings. Adaptations, descriptions, and excerpts from his stories, and those of other Yiddish writers, are included. (Horn makes one fictional change: Der Nister dies almost as soon as arrested, whereas in reality he died the following year, or maybe as late as 1952 according to some sources).