Александр Зиновьев: Философ, жазушы және ойшыл

Кіріспе

Ресей жазушысы (1922–2006)

Александр Александрович Зиновьев (орысша: Алекса́ндр Алекса́ндрович Зино́вьев; 29 қазан 1922 – 10 мамыр 2006) – кеңес философы, жазушы, әлеуметтанушы және журналист. Кедей шаруа отбасынан шыққан, Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан Александр Зиновьев 1950-1960 жылдары Кеңес Одағындағы философиялық ойдың қайта жандануының символы болды. Зиновьевке әлемдік даңқ әкелген "Қылықты биіктіктер" атты кітабы Батыста жарияланғаннан кейін, 1978 жылы ол елден қуылды және Кеңес азаматтығынан айырылды. Ол 1999 жылы Ресейге оралды. Зиновьевтің шығармашылық мұрасы 40-қа жуық кітаптан тұрады, олар білімнің көптеген салаларын қамтиды: әлеуметтану, әлеуметтік философия, математикалық логика, этика, саяси ой. Оның көптеген еңбектерін қандай да бір ағымға жатқызу немесе академиялық сияқты қандай да бір шеңберге сыйғызу қиын. 1960-шы жылдары классикалық емес логиканы зерттеуші ретінде танымал болған Зиновьевті елден қуғаннан кейін, өзін негізінен әлеуметтанушы санай отырып, кәсіби жазушы болуға мәжбүр болды. "Әлеуметтік роман" жанрындағы шығармалары Зиновьевке халықаралық деңгейде танымалдық әкелді. Ол көбінесе тәуелсіз орыс ойшылы ретінде сипатталады, 20 ғасырдың екінші жартысындағы орыс әлеуметтік ой-пікірінің ең ұлы, ең өзгеше және даулы тұлғаларының бірі. Жастық шағында сталинизмге қарсы болған Зиновьев өмір бойы қоғам туралы қатаң пікірлерде болды, алдымен Кеңес жүйесін, содан кейін Ресейдің саяси жүйесін және Батыс әлемін, ал өмірінің соңында – жаһандану процестерін сынады. Зиновьевтің дүниетанымы трагедия мен пессимизммен ерекшеленді. Батыста да, Ресейде де оның бұғаушылық көзқарастары қатаң сынға ұшырады.

Балалық шағы мен жастық шағы

Александр Александрович Зиновьев Ресей Федеративтік Социалистік Республикасының Кострома провинциясының Чукломский ауданындағы Пахтино ауылында (қазіргі Кострома облысының Чукломский ауданы) дүниеге келген. Ол жұмысшы Александр Яковлевич Зиновьев пен Аполлинария Васильевнаның (қызметі Смирнова) алтыншы баласы болған. Зиновьевтердің тегі алғаш рет 18 ғасырдың ортасындағы құжаттарда мемлекеттік шаруалар ретінде тіркелген. Зиновьевтің әкесі көбінесе Мәскеуде жұмыс істеп, ауылда тұрған. Бұл оған Мәскеуде тұруға рұқсат берді, бұл, әрине, отбасын декулакизация кезіндегі қуғын-сүргіннен сақтады. Революцияға дейін Александр Яковлевич шіркеулерді безендіріп, иконалар суреттеген суретші болған, кейіннен бітіру жұмыстары мен штамптауға көшкен. Зиновьев әкесінің «суретші» мамандығын біршама жеңілтексіз қабылдады. Александр Яковлевич өнерге қатты қызығушылық танытты және балаларына сурет салу құралдарын, суреттермен безендірілген журналдар мен кітаптар берді. Зиновьевтің анасы Санкт-Петербургте жылжымайтын мүлігі бар бай отбасынан шыққан. Зиновьевтер, үйі ауылдың ортасында тұрған, ауданда құрметке ие болды және жиі қонақтарды қабылдады. Биографтар Александрдың тұлғасын қалыптастыруда анасының ролін ерекше атап көрсетеді: Зиновьев оның дүниеге деген кең көзқарасын және діни нанымын сүйіспеншілікпен және құрметпен еске алды, олар үйдің әдеп-ғұрыптарын анықтады. Биографтардың атап өткеніндей, жастық шағында Зиновьевті «жаңа әлем құру» және «жақсы болашаққа» деген құштарлық биледі, ол әлеуметтік әділдік туралы армандарға, теңдік пен ұжымдық шаруашылық идеяларына, материалдық қарапайымдыққа қызығушылық танытты; оның кумирлері Спартак, Робеспьер, декабристер және халықшылдар болды. Константин Крылов жазғандай, бұл идеялар оның жеке тәжірибесімен үйлесетін: Зиновьев «өзінің қайыршылардың арасында қайыршы болғанын» еске алды, коммунистік утопияның қайыршылардың идеясы екенін атап өтті. Бір жағынан, 1930 жылдардағы әлеуметтік, мәдени және экономикалық өзгерістер оптимизмге септігін тигізді, екінші жағынан, Александр теңсіздіктің артуын байқады, партиялық және мемлекеттік қызметкерлердің отбасылары қалай өмір сүріп жатқанын көрді; әлеуметтік сатыда жоғары көтерілуде ең табыстылар белсенділер, демагогтар, сөзшеңдер және алаяқтар екеніне назар аударды; жұмысшы табымен салыстырғанда шаруалардың кемсітілуін, ауылдың құлдырауын және ұжымдық шаруашылықтардың жаңа «серфтігін» байқады, оны ол Пахтиноға мерекелік күндері келгенде көріп отырды. Оның курстастарының арасында кейін белгілі философтар Арсений Гулига, Игорь Нарский, Дмитрий Горский және Павел Копнин болды. Институттағы атмосфера, «идеологиялық майданның жауынгерлерін» дайындау ортасы, ауыр болды. Зиновьевтің қаражаты таусылып, аздаған стипендиясы жетпеді, әкесі оған көмектесуді тоқтатты. Павел Фокин жазғандай, Зиновьев физикалық және жүйкелік шаршау күйінде болды. Коммунизмнің жарқын идеалдары шындыққа неге қайшы келеді деген сұраққа жауап іздеп, Зиновьев Сталиннің бейнесі туралы ойланды: «Ұлттың әкесі» коммунистік идеалдардың бұрмалануына себепкер болды. Константин Крылов оқиғалардың сипатталуындағы шынайылық пен ерліксіздік олардың рас екенін көрсетеді деп атап өтті. Зиновьев соғыстың көп бөлігін Ульяновск авиация мектебінде өткізді. Бастапқыда ол Приморье аймағында атты әскер дивизиясының құрамында қызмет етті. 1941 жылдың көктемінде әскерлер батысқа ауыстырылды, ол танк полкінің танк-атқышысы болып тағайындалды. 22 маусым алдында озық бөлім Оршадағы ұшу мектебіне жіберілді, ол көп ұзамай Горькийге, ал 1942 жылдың басында Ульяновск әскери авиациялық ұшқыштар мектебіне көшірілді. Авиация мектебінде Зиновьев үш жылға жуық уақыт, көбінесе резервте болды. Ол бипланмен, кейіннен «Ил-2» ұшағымен ұшуды үйренді. Ульяновскте оның Валерий есімді ұлы дүниеге келді (1944). Ол 1944 жылдың соңында авиация мектебін бітіріп, «кіші лейтенант» атағын алды. Александр Пятигорскийдің есіне түсіргеніндей, Зиновьев «ешнәрседен қорықпады»; ол космополитизмге қарсы күрес кезінде Карл Кантормен қарым-қатынасын жалғастырған азазды адамдардың бірі болды, ол досы туралы «антисемит» әзілдерін ашық айтты. Георгий Щедровицкий Зиновьевтің совет социализмін жек көретінін еске алды, онда социалистік принциптер архаикалық әлеуметтік құрылымдарға (массалық еңбек және лагерьлерге) қабаттасқан, бірақ ұлттық мінезге және мәдени дәстүрлерге сәйкес келді. Пессимизмді социализмнің адамзаттың болашағы үшін сөзсіз және баламасыз деп есептелуі күшейтті. Зиновьев болашақ қоғамда өзіне орын таппады, өйткені ол өзін ешқандай классқа жатқызбады және оның ғажайып түрде аман қалғанына сенді. Константин Крылов Щедровицкийдің естеліктеріне сілтеме жасай отырып, Зиновьевті Ресей революциясының құрбандарына жатқызды және оны осы жағынан Щедровицкийден айырып көрсетті, ол өзінің жеке перспективаларының оптимистік екенін мойындады. 1954 жылдың қыркүйегінде. «Ескілердің» қарсылығын Мәдениет министрінің академигі Георгий Александровтың қолдауымен теңдестірді, ол Карл Кантор арқылы оны алуға қол жеткізді. Оппозицияда Теодор Ойзерман және Павел Копнин, аспиранттар Мамардашвили және Грушин және Щедровский Зиновьевтің диссертациясын қорғауға қолдау көрсетті. Диссертацияның мәтіні кейіннен көптеп көшіріліп, самздатта таратылды және тек 2002 жылы жарияланды. Оқиғалардың бұл кезеңдерін Зиновьев «Жұмақтың алдында» романында гротескті түрде сипаттады. Оқулықтар, жинақтар, ұжымдық монографиялар жарық көрді және әдістемелік семинарлар өткізілді.

Alexander Alexandrovich Zinoviev was born in the village of Pakhtino in the Chukhlomsky District of Kostroma Province in the Russian Soviet Federative Socialist Republic (now the Chukhlomsky District of the Kostroma Oblast). He was the sixth child of Alexander Yakovlevich Zinoviev, a worker, and Apollinaria Vasilyevna (born Smirnova). The ancestors of Zinoviev, first mentioned in mid 18th century documents, were state peasants. Zinoviev's father spent most of his time working in Moscow while living in the countryside. This gave him a Moscow residence permit, which probably saved his family from reprisals during the time of dekulakization. Before the revolution, Alexander Yakovlevich was an artist who decorated churches and painted icons, later expanding into finishing work and stencilling. Zinoviev somewhat disdainfully dismissed his father's profession as "painter." Alexander Yakovlevich had a keen interest in art. He provided his children with art supplies, illustrated magazines, and books. Zinoviev's mother came from a wealthy family who owned property in Saint Petersburg. The Zinovievs, whose house stood in the center of the village, were respected in the district and often hosted guests. Biographers highlight the role of the mother in shaping Alexander's personality: Zinoviev recalled with love and respect her worldly wisdom and religious convictions, which determined the rules of behavior in the house. As biographers noted, in his youth, Zinoviev was seized with the desire to "build a new world" and faith in a "bright future", he was fascinated by dreams of social justice, the ideas of equality and collectivism, material asceticism; his idols were Spartacus, Robespierre, Decembrists and Populists. As Konstantin Krylov wrote, the ideas corresponded to his personal experience: Zinoviev recalled that "he was a beggar among beggars", emphasizing that the communist utopia was the idea of beggars. On the one hand, the social, cultural and economic changes that occurred in the 1930s contributed to optimism; on the other hand, Alexander noticed an increasing inequality, saw how families of party and state officials live; drew attention to the fact that in the advancement of the social scale the most successful were activists, demagogues, talkers and scammers; observed the discrimination of the peasants in comparison with the working class, the degradation of the village and the formation of the new "serfdom" of the collective farms, which he witnessed when he came on holidays in Pakhtino. Among his fellow students were later well known philosophers Arseny Gulyga, Igor Narsky, Dmitry Gorsky, and Pavel Kopnin. The atmosphere at the institute, the forge of the "fighters of the ideological front", was heavy. Zinoviev was almost without funds, the meager scholarship was not enough, his father stopped helping him. As Pavel Fokin writes, Zinoviev was in a state of physical and nervous exhaustion. In search of an answer to the question of why the bright ideals of communism proclaimed were at variance with reality, Zinoviev thought about the figure of Stalin: "The Father of Nations" became the cause of the perversion of communist ideals. Konstantin Krylov noted that sincerity and lack of heroism in the descriptions of events testify in favor of their authenticity. Zinoviev spent most of the war at the Ulyanovsk Aviation School. Initially, he served in the Primorsky Territory as part of the cavalry division. In the spring of 1941, the troops were transferred to the west, he was credited with a tank gunner in a tank regiment. On the eve of June 22, the advanced unit was sent to a flight school in Orsha, which was soon evacuated to Gorky, and in early 1942 to the Ulyanovsk military aviation school of pilots. At the aviation school, Zinoviev spent almost three years, mostly in reserve. He learned to fly a biplane, later – on the Il 2. In Ulyanovsk, he had a son, named Valery (1944). He graduated from the aviation school at the end of 1944 and received the title of "junior lieutenant". As Alexander Pyatigorsky recalled, Zinoviev "was not afraid of anything"; he was one of the few who continued to communicate with Karl Kantor in the midst of the struggle against cosmopolitanism, demonstratively releasing "anti Semitic" jokes about his friend. Georgy Shchedrovitsky recalled that Zinoviev hated Soviet socialism, in which socialist principles superimposed on archaic social structures (mass bonded labor and camps), but which corresponded to the national character and cultural traditions. Pessimism was intensified by the fact that socialism was considered as the inevitable and unalternative future of mankind. In future society, Zinoviev did not see a place for himself, because he did not consider himself to be in any class and believed that he had survived by a miracle. Konstantin Krylov, commenting on Shchedrovitsky's memories, referred Zinoviev to the victims of the Russian Revolution and contrasted him in this sense to Shchedrovitsky, who recognized that his personal prospects were more optimistic because of social status. in September 1954. The opposition of the "old men" was counterbalanced by the support of the Minister of Culture Academician George Alexandrov, which he managed to get through Karl Kantor. The opponents were Teodor Oizerman and Pavel Kopnin, the post graduate students Mamardashvili and Grushin and Schedrovitsky supported the defense of Zinoviev. The text of the dissertation was later distributed in numerous reprints in samizdat and was published only in 2002. The peripetias of those events Zinoviev grotesque described in the novel "On the Eve of Paradise". textbooks, collections, collective monographs were published, and methodological seminars were held.

Диссидент Зиновьев. "Айқайлап тұрған биік жерлер"

Зиновьев ғылыми және оқыту қызметінде ресми идеологияны ашық елемеді, ал 1960 жылдардың аяғында ғылыми қауымдастықтағы орны нашарлады. Павел Фокин жазғандай, ол Кеңес Одағы Ғылым академиясының вице-президенті Петр Федосеевтің «Коммунист» журналына «Марксистік-лениншіл» мақала жазу туралы ұсынысын қабылдамады, бірақ оған өз бөлімін және тиісті мүше ретінде сайлау туралы уәде берілді. Ғалым кеңес интеллигенциясының «либералды» қанатының өкілдерімен қақтығысты болды, және, өмірбаян жазушылардың пікірінше, олардың Зиновьевке деген көзқарасы ортодоксалды коммунистердің көзқарасынан да нашар болды. «Философия мәселелері» журналының редакциялық алқасының «либералды» құрамында (Мераб Мамардашвили, Бонифатий Кедров, Теодор Ойзерман, Юрий Замошкин, Владислав Келле) сынға алынған еңбектердің сапасына өте өткір көзқарас танытты, авторлардың Леонид Брежневке шабуыл жасауына ашуланды; Зиновьев сынға алынбайтын мәтіндерге «—» «—» «—» деп белгіледі. Басылымдарын тоқтатқаннан кейін Зиновьев редакциядан кетіп қалды. 1968 жылдың күзінде ол Мәскеу мемлекеттік университетінің логика кафедрасының меңгерушісі қызметінен босатылды. Ол белгілі диссидент Александр Есенин Волпинмен ашық дос болып, оны логика семинарына шақырды, сондай-ақ Эрнст Нейзвестныймен жиі кездесті. Ол ғылыми қызметін жалғастырып, аспирантурада білім берді. 1973 жылы ол институттың академиялық кеңесіне қайта сайланбады, бір жылдан кейін оған логикалық қорытынды теориясы туралы Бүкілодақтық симпозиумда сөйлеуге рұқсат етілмеді; оларға шетелге, атап айтқанда Финляндия мен Канадаға саяхаттауға рұқсат етілмеді; оның аспиранттарымен проблемалар туындады. Сонымен қатар, Зиновьев Финляндия ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды (1974), бұл Финляндияның белгілі логигі Георг фон Вригттің Кеңес Одағына келгеннен кейін болды. Зиновьев бұл фактіге мақтанады, фин логикасының жоғары ғылыми беделі бар еді. Зиновьевті сатирикалық дәстүрдің мұрагері деп атады – Аристофан мен Апулейден Франсуа Рабле мен Джонатан Свифтке дейін, Салтыков-Щедринге, Анатоль Франске, Франц Кафка мен Джордж Оруэллге дейін. Диссиденттер арасында реакция әртүрлі болды, мысалы, кітапты декадент деп атаған Андрей Сахаров немесе Александр Солженицын сияқты жағымсыз пікірлер де болды. Кеңес Одағында кітап дереу антисоветтік деп жарияланды, оны оқу антисоветтік қызметпен теңестірілді; «Есіктен шығу биіктіктері» самиздат арқылы белсенді таратылды. Лев Митрохинның айтуынша, кемшіліктері болса да, кітап «автордың тапқырлығы, бейнелілігі, әлеуметтік диагноздың дұрыстығы және қатал қара юмор» арқылы күшті әсер қалдырды. Көптеген зиялылар, мысалы, романның Мамардашвилиді мазақтады, кітапты жамандау немесе тіпті айыптау деп қарады. «Советке қарсы әрекеттер» туралы әңгімеледі, капиталистік елдердің тілшілеріне «өз тұлғасына назар аудару» үшін «жалған ақпарат» берді. Зиновьев жазуын жалғастырып, көп ұзамай «Түнгі күзетшінің жазбалары» әңгімесін, «Жәннаттың алдында» романын және 1978 жылдың басында Швейцарияда жарық көрген «Жарқын болашақ» романын аяқтады. 1980 жылдардың бірінші жартысында Зиновьев белсенді қоғамдық қызметпен айналысты, БАҚ-та, әсіресе Франция, Германия және Италияда үлкен танымалдылыққа ие болды. Ол орыс эмиграциясының басты жаңалықтарын жасайтын тұлғасы болды. Оның кітаптарының басылымдары әртүрлі елдерде тоқсан сайын жарық көрді, Зиновьев презентацияларға қатысты, әртүрлі конгресстер мен симпозиумдарға қатысты, онда ол баяндамалар жасады, әңгімелесулерге қатысты, сұхбаттар берді. Зиновьев эмигрант қауымдастығынан аулақ болуға тырысты, тек Владимир Максимовпен ғана тығыз қарым-қатынас орнады; Еуропалық зиялылар Фридрих Дюренматпен дос болды. Тіл кедергісі де проблема болды. Зиновьев кәсіби сөздікті меңгерді, бірақ жалпы алғанда ол неміс тілін жақсы білмеді, негізінен ағылшын тілінде сөйледі. Жалғыздықтың көрінісі Павел Фокиннің айтуынша, «Өзін-өзі суреті» суреті болды, ол азап, ауырсыну, шындық пен үмітсіздіктің бейнесі. «Неге мен ешқашан Кеңес Одағына қайтып бармаймын» (1984) атты эссесінде Ресейге қайту арманы мен ностальгиясы «қайтатын жер жоқ, қайтуға қажеті жоқ, қайтуға ешкім жоқ» деген түсінікпен біріктірілді; 1988 жылы «Азаттық радиосына» берген сұхбатында ол эмиграцияны жаза деп санағанын және оның қағидаты «әрқашан шындықты және тек шындықты жазу» екенін айтты. Ол Ресей реформаларының сәтті жүзеге асу мүмкіндігін жоққа шығарды, өйткені олар тек апатқа әкеледі деп сенді. Сонымен қатар, ол Сталинді Ресей тарихындағы жалғыз ұлы саясаткер деп атады, Константин Крыловтың айтуынша, бұл мақтау емес, керісінше, қоғамды дүрліксітті. 2000 жылы «Центрполиграф» баспасы 5 томдық жинақталған еңбектерді жариялады; режиссер Виктор Васильев «Мен егеменді мемлекетпін» атты құжаттық фильмін жасады, ол экранға шығаруға жол берілмеді. 2002 жылы Зиновьевтің мерейтойына орай Мәскеу мемлекеттік университетінің Философия факультетінің демеушілігімен «Зиновьев феномені» антологиясы жарық көрді. Оның соңғы романы «Ресей трагедиясы» (2002) болды. Ол халықтың көпшілігінің бейжайдығы мен оппортунистігін есепке алып, радикалдық риториканы сақтап, кез келген наразылық пен қарсылыққа маңыз берді, мысалы, Эдуард Лимоновты қолдады. Ол Анатолий Фоменконың ғылыми емес теориясына қызығушылық танытып, оның кітабына алғы сөз жазды. «Жаңа хронология» Зиновьевтің кеңестік тарихты қазіргі заманда фальсификациялау туралы ойларымен үйлесті, оның батылдығы мен өзгешелігі оған әсер етті. 2016 жылы Зиновьевтің 95 жылдығы қарсаңында жаңа түрдің көбелегі оның құрметіне аталды – «Зиновьев желді қанаты» (Alucita zinovievi).

In scientific and teaching activities, Zinoviev openly ignored the official ideology, in the late 1960s his position in the scientific community deteriorated. As Pavel Fokin writes, he declined the proposal of the vice president of the Academy of Sciences of the Soviet Union, Pyotr Fedoseyev, to write a "Marxist–Leninist" article for the journal Kommunist, although he was promised his own department and election as a corresponding member. The scientist was in conflict with representatives of the "liberal" wing of the Soviet intelligentsia, and, as biographers believe, their attitude towards Zinoviev was worse than that of the orthodox communists. In the "liberal" composition of the editorial board of the journal Problems of Philosophy (Merab Mamardashvili, Bonifaty Kedrov, Theodor Oizerman, Yuri Zamoshkin, Vladislav Kelle) took an extremely sharp position on the quality of the reviewed works, indignant at the authors raid over Leonid Brezhnev; Zinoviev noted " " – " " – to texts that could not be criticized. After the suspension of his publications, Zinoviev left the editorial board. In the fall of 1968, he was fired from the post of head of the department of logic at Moscow State University. He openly made friends with the well known dissident Alexander Esenin Volpin, inviting him to seminars on logic, and with Ernst Neizvestny, who he often visited. He continued his scientific activities, preparing graduate students. In 1973 he was not re elected to the Academic Council of the institute, a year later he was not allowed to speak at the All Union Symposium on the theory of logical inference; they were not allowed to travel abroad, in particular, to Finland and Canada; problems arose with his graduate students. At the same time, Zinoviev was elected a foreign member of the Finnish Academy of Sciences (1974) after a visit to the Soviet Union by the famous Finnish logician Georg von Wright. Zinoviev was proud of this fact, Finnish logic had a high scientific authority. Zinoviev was called the heir to the satirical tradition – from Aristophanes and Apuleius through François Rabelais and Jonathan Swift to Saltykov Shchedrin, Anatole France, Franz Kafka and George Orwell. Among dissidents, the reaction was more heterogeneous, there were also negative opinions, for example, among Andrei Sakharov, who called the book decadent, or Alexander Solzhenitsyn. In the Soviet Union, the book was immediately declared anti Soviet, its reading was equated with anti Soviet activity; "Yawning Heights" were actively distributed in samizdat. As Lev Mitrokhin recalled, despite the flaws, the book made a strong impression by "author's ingenuity, imagery, accuracy of social diagnosis, and violent black humor". Many intellectuals, for example, mocked in the novel Mamardashvili, considered the book a libel or even a denunciation. discussed "anti Soviet actions", gave "slanderous information" to correspondents of capitalist countries to "attract attention to his person". Zinoviev continued to write, soon finishing the story "The Night Watchman's Notes", the novel "On the Eve of Paradise" and the novel "A Bright Future", published in Switzerland in early 1978. In the first half of the 1980s, Zinoviev led an active public activities, enjoyed great popularity in the media, especially in France, Germany and Italy. He was almost the main newsmaker of Russian emigration. Publications of his books in different countries were published quarterly, Zinoviev participated in presentations, attended various congresses and symposia, where he gave reports, participated in conversations, gave interviews. Zinoviev tried to avoid the emigrant community, close relations were formed only with Vladimir Maximov; European intellectuals were friends with Friedrich Dürrenmatt. The language barrier was also a problem Zinoviev mastered professional vocabulary, but on the whole, he did not know German well, spoke mainly in English. The expression of loneliness became the oil painting "Self portrait", according to Pavel Fokin, the image of suffering, pain, truth and hopelessness. In the essay "Why I will never return to the Soviet Union" (1984), nostalgia and the desire to return to Russia were combined with the realization that "there is nowhere to return, there is no need to return, there is no one to return"; in 1988, in an interview with Radio Liberty, he stated that he considered his emigration a punishment, and his principle was "always to write the truth and only the truth". he denied the possibility of success of Russian reforms, believing that they would only lead to a catastrophe. At the same time, he called Stalin the only great politician in the history of Russia, which, Konstantin Krylov notes, was not at all praise, but shocked the public. In 2000, the publishing house "Centrpoligraf" published 5 volumes of collected works; director Viktor Vasilyev made the documentary film "I am a sovereign state", which was not released on the screens. In 2002, to the anniversary of Zinoviev, under the auspices of the Faculty of Philosophy of Moscow State University, the anthology "The Phenomenon of Zinoviev" was published. His latest novel was the "Russian Tragedy" (2002). He kept radical rhetoric, giving account of the indifference and opportunism of the majority of the population; and attached importance to any protest and resistance, speaking, for example, in support of Eduard Limonov. He was carried away by the anti scientific theory of Anatoly Fomenko, and wrote a preface to his book. The New Chronology was consonant with Zinoviev's thoughts about modern falsification of Soviet history, he was impressed by her boldness and originality. In 2016, on the eve of the 95th anniversary of Zinoviev, a new species of butterflies was named in his honor – "Zinoviev's Fan Wing" (Alucita zinovievi).

Философиялық ой

"Жаңа философиялық сөздік" Зиновьевтің шығармашылығында үш кезеңді анықтайды. Бірінші, "академиялық" кезең (1957–1977) – ғылыми еңбектердің алғашқы жарияланымдарынан бастап "Yawning Heights" басылымына дейін және Кеңес Одағынан қуылғанға дейін: ғылымның логикасы және әдістемесі саласындағы еңбектер. Екінші кезең (1978–1985) – түрлі жанрлардағы ("нағыз коммунизмді" зерттеу, сипаттау және сын): журналистика, әлеуметтік сатира және социологиялық эссе. Үшінші кезең, перестройка басталғаннан кейін, Кеңес жүйесінің құлдырауына және қазіргі Батыс қоғамына сын айту кезеңі болды. Британдық ғалым Майкл Кирквуд бірінші кезеңді (1960–1972) және "социологиялық романдардың" антикоммунистік кезеңін (1976–1986) атап өтті; "Горбачев-Ельцин" кезеңінде антикоммунизмнен Батысқа сынға көшу (1986–1991), сондай-ақ посткеңестік кезеңде қазіргі Ресейді талдау, Батысты сынға алу және жаһандану (1991–2006).

Логика

1950 жылдары Зиновьев «мағыналы логика» бағдарламасының жалпы қағидаларын белгіледі. Советтік «диалектикалық логика» шеңберінде болғандықтан, ол Маркстің «Капитал» талдауын ерекше нысандарға (тарихи немесе әлеуметтік) қолданумен шектеді, олар күрделі функционалдық құрылыммен «органикалық тұтастық» құрайды. Оның нұсқасында диалектика «эмпирикалық қатынастардың күрделі жүйелерін зерттеу әдісі» болып шықты. Субстанциялық логика лингвистикалық аспектіні (формальды логика), сондай-ақ логикалық-онтологиялық және процестік аспектілерді білдіреді; ойлауды тарихи қызмет ретінде қарастырады; логиканың эмпирикалық ғылым ретінде мәртебесін бекітеді, оның материалы ғылыми мәтіндер, ал пәні – ойлау әдістері; логиканың ғылыми ойлау үшін құралдық функциясын қарастырады. 1959 жылы Зиновьев өз тұжырымдамасын қайшылықты деп санап, математикалық логиканы таңдады. «Көпмәнді логиканың философиялық мәселелері» (1960) монографиясында Зиновьев көпмәнді логикалық жүйелердің көп бөлігін қарастырып, ғылымның логикасы мен әдіснамасында көпмәнді логиканың орнын, негізгі нәтижелерін және қолданылуын талдады. Кейінгі еңбектерінде ол логика туралы өз түсінігін дамытып, оны «кешенді логика» деп атады. Зиновьевтің пікірінше, логика мәселесі формальды математикалық есептеуде емес, «талдау, дәлелдеу, ғылыми білім әдістерін» әзірлеуде болды. Зиновьев, біріншіден, логиканың классикалық және интуиционистік нұсқаларын жеңуге, екіншіден, эмпирикалық ғылымдар әдіснамасына негізделген логикалық зерттеулер аясын кеңейтуге тырысты. Логиканың пәні – тіл, ол тілдің нақты ережелерін – логикалық ережелерді – ашпайды, бірақ оларды жүйелеудің жасанды құралы ретінде тіл практикасына енгізеді. Зиновьев логиканың әмбебаптығын талап етіп, логикалық ережелердің олардың қолданылуының эмпирикалық салаларынан тәуелсіздігін дәлелдеді. Оның физика әдіснамасы туралы талқылауды қамтитын тұжырымдамасы «Ғылымның логикасы» және «Логикалық физика» еңбектерінде ұсынылды. Зиновьев логиканың әмбебаптығы туралы тезистен шығып, микродүниеге арнайы немесе кванттық логика қажет деген көзқарасты сынады, ол макродүниеге қатысты әдістемелік формализмнен ерекшеленеді. Оның пікірінше, физика философиясындағы немесе онтологиядағы көптеген мәселелер терминологиялық сипатта болып, физикамен тікелей байланысты емес, мысалы, уақыттың қайтымдылығы мәселесі. Зиновьевтің талдауында дәстүрлі түрде физикалық және эмпирикалық гипотезалар ретінде түсінілетін көптеген мәлімдемелер терминдердің анықтамаларының жанама салдары ретінде қарастырылды; кем дегенде бұл мәлімдемелер қайшылықсыз немесе эмпирикалық жоққа шығарусыз ұсынылуы мүмкін. Мысалы, «физикалық дене бір уақытта әртүрлі жерде бола алмайды» деген сөз тіркесі. Жеке тұлғалардың (Ленин, Сталин және т.б.) әрекеттерін ашқан антисоветтік диссиденттік әдебиетке қарама-қайшы, Зиновьев қоғамды микросоциология деңгейінде сипаттайды, оның еңбектері «ирониялық әлеуметтану трактаты» – Паркинсон мен Мерфи заңдарымен үйлеседі. Зиновьевтің жанры Михаил Бахтиннің (Петр Вейл мен Александр Генис) терминімен менюппея, социологиялық трактат, тіпті оқулық, ортағасырлық «Білімнің жинағы» (Максим Кантор) немесе ғылыми трактаттың пародиязы (Дмитрий Быков) ретінде түсіндірілді. Павел Фокиннің пікірінше, социологиялық роман әдебиетке қарағанда ғылымға жақын, себебі ол бейнелерді қолданады. Жазудың фрагментарлық стилі, баяндауды лаконикалық сөз тіркестері мен қысқа абзацтарға бөлу Зиновьевті Василий Розановқа жақындатады, алайда Зиновьевтің тілі көбінесе көркем емес, ол Свифт немесе Салтыков Щедриннің күрделілігінен айырылған. Максим Кантор Зиновьев стилінің негізі Михаил Зощенко мен Александр Герценнің ерекше қоспасымен халық аңыздарының тілі болды деп санайды. Зиновьев тілінің ашуы – өтірік пен қалыптасқан ережелердің екіжүзділігі арқылы ақиқатқа жетуге ұмтылыс, халық ертегілеріндегі «қасіреттен құтылу» кереметіне ұқсас. Зиновьевтің негізгі философиялық құралы (немесе әдісі) – бастапқы абстрактілік тұжырымдамадан алынған нақты мазмұнның егжей-тегжейлі логикалық талдауы. Коммунизм немесе демократия сияқты абстракциялар жалпыланған бейнелеу емес, бұл тақырып туралы толық емес, бір жақты білім. Толық емес білім, әдетте идеологиялық, идеялардың немесе бейнелердің хаостық сіңірілуі арқылы туындайды, онда адам өзінің сезімдерін немесе тәжірибесін нысанның қасиеттері ретінде қабылдайды. Зиновьев әдісі кез келген жалпылама мәлімдемені деконструкциялауға мүмкіндік берді және оны негізінен идеологияны жою үшін пайдаланды, бастапқыда советтік қоғамды, содан кейін постсоветтік және батыстық қоғамдарды талдауда. Бұл «Ақырғы болашақта» жеке қарсылық принципімен байланысты болды. Константин Крыловтың пікірінше, ерте Зиновьев «қоғамдықлық элементін» шектеуге екі мүмкін реттеушіні көрді – экономика (экономикалық бәсекелестік) және руханият. Нақты коммунизмде екі шектеу де алынып тасталды, ал барлық қоғамдарға және, соңында, адам табиғатына тән өзімшілдікке бейімділік іске асырылды. Советтік әлеуметтік жүйе ұлттық ерекшеліктерден туындамады және жоғарыдан таңылмады, керісінше, халықтың демократиясының мысалы болды, басқарылатындардың қатысуын болжады: «Ибаниялық билік жүйесі – халықтың еркінің өнімі» («Қылықты биіктіктер»). Homo Sovieticus – «адам қалай болса солай». Қоғамдық қатынастардың табиғилығы немесе нормалдығы классикалық әлеуметтік оймен – Макиавелли, Бернард де Мандевиль, Томас Гоббс идеяларымен сабақтас. Қоғамдықлықтың үстемдігі әлеуметтік иерархияның басына өрескелдік пен орташалықты («жалған құдайлар») көтереді, билікке жабысып, оның ішінде табиғи сезінеді (мысалы, Сталин), шынымен талантты адамдар ұжымдық қызғану мен жек көруді бастан кешіреді. Талантты карьерист болу – ерекше орташалық болу. Ұжымдық қысымның және сыртқы жауларды («ілгерілерді») жазалаудың мерзімдік ритуалдық қуғыны басқарудың ынтымақтастығын көрсетеді және бағыну механизмдерін жаңартады, бұл ұжымдық әрекеттер жеке жауапкершіліктің психологиялық жүгін жеңілдетеді. Олег Хархордин атап өткендей, жоғары биліктің қатаң бақылауы, сондай-ақ ұжымның ішкі өмірінің толық ашықтығы, өзара бақылау және зорлық ұяшықтардың мафияға немесе бандыға айналуына жол бермейді, бұл оларға өзін-өзі ұйымдастыру еркіндігі берілсе болар еді. Ұяшық құрылымы заң мен саясатқа орын қалдырмайды: партиялар немесе саяси бәсекелестік, сондай-ақ саяси билік жоқ. Владимир Береловичтің жазуынша, Зиновьев саясины үнемі билікке, билікті мемлекеттік аппаратқа, аппаратты қоғамға дейін төмендетіп келеді. Мемлекет – саяси институт емес, әлеуметтік жағдайда жұмсақ, оның жалғыз функциясы – әлеуметтік қатынастарды өндіру. Нақты коммунизмде әлеуметтік топтар немесе мүдделер тобы болмағандықтан, үкімшіл каста әлеуметтік қабат немесе институт емес. Коммунистік басшылық – бірнеше адамнан тұратын «ерекше топ». Макродеңгейде билік диктатураға айналады, бірақ жоғарғы билік барлық нәрсені бақылауға тырысқанда әлсіз.

In the 1950s, Zinoviev outlined the general principles of the "meaningful logic" program. Formally, being within the framework of the Soviet "dialectical logic", he limited the applicability of the analysis of Marx's "Capital" to a special kind of objects (historical or social), which are an "organic whole" with a complex functional structure. In his version, the dialectic turned out to be "a method for studying complex systems of empirical relationships". Substantive logic claimed the expression of both the linguistic aspect (formal logic) and logical ontological, as well as procedural; considered thinking as a historical activity; affirmed the status of logic as an empirical science, the material of which are scientific texts, and the subject matter is the techniques of thinking; considered the instrumental function of logic for scientific thinking. In 1959, Zinoviev considered his concept contradictory, making a choice in favor of mathematical logic. In the monograph "The Philosophical Problems of Multivalued Logic" (1960), Zinoviev reviewed almost all multivalued logical systems, analyzed the place, main results and applicability of multivalued logic in the logic and methodology of science. In subsequent works, he developed his own concept of logic, which he called "complex logic". The problem of logic, according to Zinoviev, was not in formal mathematical calculus, but in the development of "methods of reasoning, proof, methods of scientific knowledge". Zinoviev tried, firstly, to overcome the classical and intuitionistic versions of logic and, secondly, to expand the field of logic research based on the methodology of empirical sciences. The subject of logic is language, it does not discover, but invents specific rules of language — logical rules — and introduces them into language practices as artificial means of systematization. Zinoviev insisted on the universality of logic, claiming the independence of logical rules from the empirical areas of their application. In a more popular form, his concept, including a discussion of the methodology of physics, was presented in the works "The Logic of Science" and "Logical Physics". Zinoviev, proceeding from the thesis about the universality of logic, criticized the point of view that a special or quantum logic is necessary for the microworld, different from the methodological formalism of the macroworld. In his opinion, many problems in the philosophy of physics or ontologies were terminological and were not related to physics proper, such as, for example, the problem of the reversibility of time. In Zinoviev's analysis, many of the statements traditionally understood as physical and empirical hypotheses were considered as implicit consequences of the definitions of terms; at least these statements can be presented without contradiction or empirical refutation. An example is the phrase "the physical body cannot be in different places at the same time". In contrast to the anti Soviet dissident literature exposing the actions of individuals (Lenin, Stalin, etc.) or the "Party" or "bureaucracy" based on the dichotomy of "Power" and "People", Zinoviev describes society at the level of microsociology, his works echo with the "ironic sociological treatise" – the laws of Parkinson and Murphy. Zinoviev's genre was understood as a menippea in the terms of Mikhail Bakhtin (Peter Weil and Alexander Genis), a sociological treatise, even a textbook, an analog of the medieval "Sum of Knowledge" (Maxim Kantor), a parody of a scientific treatise (Dmitry Bykov). As Pavel Fokin believes, a sociological novel is closer to literature than to science, because it uses imagery. The fragmentary manner of writing, breaking the narration into laconic phrases and short paragraphs bring Zinoviev closer to Vasily Rozanov, however Zinoviev's language is much more artless, he is deprived of Swift or Saltykov Shchedrin's sophistication. Maxim Kantor believes that the basis of Zinoviev's style was the language of folk tales, an unusual mixture of Mikhail Zoshchenko and Alexander Herzen. The rage of the Zinoviev language is aimed at a breakthrough to truth through lies and the hypocrisy of the established rules, by analogy with the miracle of "getting rid of the trouble" in a folk tale. The key philosophical device (or method) of Zinoviev was a detailed logical analysis of the specific content extracted from the original abstract premise. Abstractions, such as communism or democracy, are not a generalized representation, but an incomplete, one sided knowledge of the subject. Incomplete knowledge, as a rule, ideological, arises through the chaotic assimilation of ideas or images in which a person takes the connection between himself and the object (his own sensations or experiences) as properties of an object. The Zinoviev method allowed to deconstruct practically any general statements and was used in them primarily for the destruction of ideology, initially in the analysis of Soviet society, then the post Soviet and Western ones. which in the "Bright Future" was associated with the principle of individual resistance. According to Konstantin Krylov, the early Zinoviev saw two possible regulators limiting the "element of communality" – economy (economic competition) and spirituality. In real communism, both restrictions were lifted, and the natural tendency toward selfish behavior inherent in all societies and, ultimately, human nature, was realized. The Soviet social system did not flow out of national peculiarities and was not imposed from above, but, on the contrary, was an example of democracy by the people, assumed the complicity of the governed: "The Ibanian system of power is a product of the goodwill of the population" ("Yawning Heights"). Homo Sovieticus is "man as it is". The naturalness or normality of communal relations is similar to the classical social thought – the ideas of Machiavelli, Bernard de Mandeville, Thomas Hobbes. The domination of communality brings to the top of the social hierarchy of mediocrity and mediocrity ("false idols"), clinging to power and feeling natural in it (for example, Stalin), really talented people experience collective envy and hatred. Being a talented careerist means being exceptional mediocrity. Periodic ritual exile and punishment of external enemies ("renegades") in the course of mass harassment demonstrate the cohesion of social cells and reproduce the mechanisms of subordination, these collective actions relieve the psychological burden of individual responsibility. As Oleg Kharkhordin noted, tight control by higher authorities, as well as total transparency of the collective's internal life, mutual control and violence protect cells from degenerating into a mafia or gang, which would have happened if they were given freedom of self organization. The cell structure leaves no room for law and politics: there are no parties or political competition, as well as political power. As Vladimir Berelovich wrote, Zinoviev consistently reduces the political to power, the power to the state apparatus, the apparatus to society. The state is not a political institution, but diluted socially, its only function is the reproduction of social relations. Since there are no social classes or interest groups in real communism, the ruling caste is not a social stratum or institution. The communist leadership is a "specific group" of several individuals. At the macro level, power turns into a dictatorship, but the supreme power is helpless in wanting to control everything.

Человейник, батыстық және суперқоғам

1990 жылдары Зиновьев батыс қоғамын зерттеуге көшті – "Батыстықтар" және адамзаттың әлеуметтік эволюциясының қазіргі заманғы тенденциялары. Социологиялық теорияның жүйелі баяндамасы "Супер қоғамға қарай" және "Логикалық социология" монографияларында ұсынылған. Марксистік және индустриалдық-кейінгі көзқарастармен пікір таластырып, Зиновьев антитарихизм принципінен шығып, адамдық бірлестіктерді олардың прогрессивтігі тұрғысынан – ғылым, техника, экономика және т.б. даму деңгейі бойынша емес, әлеуметтік ұйым түріне және олардың "адамдық материалға" сай келуіне қарай қарастырды. Адамдық материал – халықтың жеке өкілдері арасында тең емес бөлінген мінез-құлық ерекшеліктерінің жиынтығы; әлеуметтік ұйым түрі мен нақты адамдық материал тығыз байланысты. Зиновьев кеңестік қоғамды толыққанды идеологияға бағынышты деп есептеді. Ол тек ресми доктринада ғана емес, ең алдымен күнделікті іс-әрекеттерде көрініс берді, адамдарды идеологиялық қойылымдардың белсенді қатысушыларына айналдырды (Майкл Кирквуд). Идеологияға сену міндетті емес, ол рационалды есептеу негізінде қабылданады (Клод Шваб). Идеология адамды бір функцияға дейін кемітеді, әлеуметтік мораль – жалған моральға айналады, толық конформистік коммунистік қоғамда сенім жоқ. "Яунинг Хайтс" романында қоғамның көп бөлігі екіжүзділікке, цинизмге және лакейлікке бой алған адамдардан тұрады, олардың арасынан идеологиямен құрылған "жаңа адам" – сезімталдық, жекелік сияқты барлық адамдық қасиеттерінен айырылған "нормальді индивид" пайда болады. Зиновьевтің этикасы келесі ерекшеліктерге ие: қарапайымдық және шартсыздық (Кант және Альберт Швейцер), оның іске асырудың күрделілігіне, нәзіктігіне және әлсіздігіне қарамастан; Жауапкершілік (Антуан де Сент-Экзюпери), этика жауапты жеке бағалауға негізделген.

Батыс әлеміндегі көзқарас

Зиновьев ең алдымен "Жылау биіктіктерінің" авторы ретінде танылды, ол диссидент жазушы және Александр Солженицыннен кейінгі үшінші толқын эмиграциясының ең белгілі өкілі болды. Зиновьевке деген қызығушылық "Александр Зиновьев: жазушы және ойшыл" (1988) атты жинақта көрінді. Комментаторлар Филип Хансон мен Майкл Кирквуд атап өткендей, Зиновьев көбінесе сөйлейтін сұхбат форматы оның идеяларын жеңілдетіп, асыра көрсетіп, ағылшын тілді әлемдегі жағымсыз көзқарасты күшейтті. Оның әлеуметтік детерминизмі және социологияға деген құлшынысы еркін әрекет немесе қарсылық мүмкіндігін жоққа шығарды. Сондықтан Зиновьев диссиденттерге, олардың "жеке ерліктеріне" сынды көзқарас білдірді. Зиновьевті Сталинге кешірім іздеу және объективтілік көрінесімен ұжымдастыруды ақтаумен айыптады. Мен Зиновьевті парадокстарға бейім зиялы ретінде бірден сезіндім, ол барлық қалыптасқан пікірлерді жоққа шығаруға тырысады және бөлшектенген, атомдалған қоғамның ақырында тек инерттілік пен жемқорлықты қамтамасыз ететін жүйені сақтауды қалайтынын көрсетуге өзін қабілетті деп санайды. Мен оның түсіндірмесімен ешқашан келіспедім. Оқиғалар оны жоққа шығарады. Филип Хансонның пікірінше, Зиновьевтің Батысты сынауға бет бұрысы Герцен мен Солженицын сияқты дамуға ұқсайды, олар Николай Бердяев сияқты Ресейге деген терең сүйіспеншіліктерін сақтады. Бердяев пен Солженицыннен айырмашылығы, Зиновьев коммунизмге, рационализмге және қоғамға бағытталды – философия, логика, социология, этика және әдебиетті біртұтас дүниетанымымен біріктірді. Оның еңбектері, әсіресе соңғы кезеңдері, көбінесе философиялық немесе социологиялық журналистика ретінде сипатталады. Философ Вадим Межуев Зиновьевтің өте күрделі және қарама-қайшылықты көзқарастарын, оның парадоксальды ойларының кеңдігін атап өтті. Совет жүйесіне қатысты, мүмкін, "ең жаман сатираны" жазған ол кейіннен Кеңес дәуірін Ресей тарихындағы ең жақсы кезең деп атады, Ресейдің жасай алатын ең жақсы кезеңі. Зиновьевтің тұлғасы трагедиялық, ол пессимизммен және, мүмкін, өте "тарихи трагедиялық көзқараспен" ерекшеленді. Ол Батыс қоғамын ("батысшылдықты") негізді себептермен қабылдамады, бірақ Ресейді екіұшты қабылдады, Ресейге деген сүйіспеншілігін оны ғылыми тұрғыдан түсінуге деген құштарлығымен біріктірді. Алайда Зиновьев нақты коммунизмнің жақтасы емес еді және оны идеал деп санамады. Соңында, оның әлемге деген көзқарасы өте жеке, "өзінен туған" – оның көптеген кітаптарында жазбалар жоқ. Сондықтан Межуев қорытындылайды, Зиновьевті біреумен салыстыру, оның кімге мұрагерлік еткенін түсіну қиын, тіпті орыс ойлауында да. Орыс-американдық философ және социолог Олег Хархордин "Реалистік коммунизмді" кеңестік өмірдің социологиясына ең жақсы кіріспе деп санайды, Зиновьевтің бейресми іс-әрекетті тұжырымдауының ерекше "аң-таңдығы мен күшіне" назар аударды. Хархордин оның моделінің Пьер Бурдьедің дәстүрлі қауымдастықтарды талдауына жақын екенін көріп, Зиновьев моделінің артықшылықтарын тапты. Басқа көзқарас бойынша (Андрей Фурсов), Зиновьевтің келісімсіз және айтыс-тартысқа ұшыраған ұстанымы "халық, тарих, ұрпақ ақиқатына" негізделген, бұл орыс дәстүрінде ойшылды Аввакумға жақындатты. Егер Фурсов Зиновьевті "үлкен қарсыластың" деп атаса, Максим Кантор ойшылды "үлкен жақтаушы" деп санайды, ол утопиялық эпосты, дәстүрді жеңіп, жалғыз, өтіріктен азат адам болу туралы армандады. Константин Крыловтың айтуынша, Зиновьев өзін жағдайға қарай әрекет ететін жалғыз "күрескер" ретінде қабылдады және өз қызметін өзі қабылдамаған қоғамға пайдалы қызмет деп санады. Зиновьевті Дмитрий Быков "клиникалық қорқынышсыздықпен", қарама-қайшылықты, эгоцентристік және конформдық емес адам ретінде сипаттады. Максим Кантордың пікірінше, Зиновьев екі рет диссидент болды: ол социалистік жүйеге қарсы шықты, содан кейін оны алмастырған нәрсеге қарсы болды. Ол Ресейді сынға алды, содан кейін Батысқа [Зиновьев] социализмбен емес, әлеуметтік зұлымдықпен, Батыс өркениеті үшін емес, гуманизм үшін, прогресс үшін емес, ақиқат үшін күресті. Нақтырақ айтсақ, ол нақты гуманизмді қорғады, ал бұл абстрактілі гуманизм қоғамдық парольге айналған кезде болды. Зиновьев абстракцияны жек көреді: егер жақсылық жасағың келсе, енді оны қазір жаса. Зиновьев тарихқа Чадаев, Герцен, Чернышевскиймен қатар түседі. Ол олардың деңгейіндегі сұрақтар қойды, сондай-ақ олар сияқты азап шекті.

Zinoviev gained fame primarily as the author of "Yawning Heights", a dissident writer, becoming probably the most famous representative of the third wave emigration after Alexander Solzhenitsyn. Interest in Zinoviev expressed in the collective collection "Alexander Zinoviev: a Writer and Thinker" (1988). Commentators Philip Hanson and Michael Kirkwood noted that the format of the interview, in which Zinoviev usually spoke, simplified and exaggerated his ideas, exacerbating the negative attitude in the English speaking world. His social determinism and idolatry before sociology excluded the possibility of free action or resistance. Hence the critical attitude of Zinoviev to dissidents, to their position of "personal feat". Zinoviev was accused of apologizing for Stalin and justifying collectivization under the guise of objectivity. text=I immediately felt in Zinoviev an intellectual who is prone to paradoxes, who seeks to refute all established opinions and considers himself able to show that this fragmented, atomized society ultimately wants only to maintain a system that guarantees the advantages of inertness and corruption. I have never agreed with his interpretation. Events deny it. According to Philip Hanson, the turn of the late Zinoviev to criticism of the West resembles the evolution of Herzen and Solzhenitsyn, who, like Nikolai Berdyaev, retained a deep affection for Russia. Unlike Berdyaev and Solzhenitsyn, Zinoviev was guided by communism, rationality and society. who combined philosophy, logic, sociology, ethics, literature in a holistic worldview. His works, especially of the late period, are often characterized as philosophical or sociological journalism. The philosopher Vadim Mezhuyev noted the extreme complexity and contradictory views of Zinoviev, the amplitude of his paradoxical thought. Having written, perhaps, "the worst satire on the Soviet system", he then called the Soviet period the best in the history of Russia, the best that Russia was able to create. The figure of Zinoviev is tragic, he was distinguished by pessimism and, probably, an extremely "tragic view of history". With good reason, he rejected Western society ("Westernism"), but he perceived Russia ambiguously, combining love for Russia with a desire to understand it scientifically. However, Zinoviev was not an apologist for real communism and did not at all consider him an ideal. Finally, his vision of the world was deeply personal, created "out of himself" – many of his books did not contain footnotes. Therefore, Mezhuev concludes, it is difficult for Zinoviev to compare with someone, to understand to whom he inherited, including in Russian thought. Russian American philosopher and sociologist Oleg Kharkhordin considered "Communism as Reality" the best introduction to the sociology of Soviet life, noting the exceptional "clarity and power" of Zinoviev's conceptualization of informal activity. Kharkhordin saw the proximity of his model to the analysis of traditionalist communities by Pierre Bourdieu and found advantages in the Zinoviev model. According to another point of view (Andrei Fursov), Zinoviev's uncompromising and polemic position was based on "truth – the truth of the people, history, generation", which in the Russian tradition brought the thinker closer to Avvakum. If Fursov called Zinoviev a "great contrarian", then Maxim Kantor believed that the thinker was a "great affirmator" who dreamed of the epic of utopia, overcoming tradition, about a holistic, free from the lie of human being. According to Konstantin Krylov, Zinoviev perceived himself as a lone "fighter" acting according to the situation and considering his activities to be useful service to the society rejected by him. Zinoviev was characterized by Dmitry Bykov as a person with a "clinical complete lack of fear", a conflicting egocentric and nonconformist. From the point of view of Maxim Cantor,
text=Zinoviev was a dissident twice: he opposed the socialist system, then – against what came to replace it. He criticized Russia, then the West [Zinoviev] fought not with socialism – but with social evil, not for Western civilization – but for humanism, not for progress – but for truth. More precisely: he defended concrete humanism – and this at the time when abstract humanism became the public password. Zinoviev abhorred abstraction: if you want to do good – come on, do it now Zinoviev will take a place in history next to Chaadaev, Herzen, Chernyshevsky. He posed questions of their magnitude, suffered the same pain.