Кіріспе

Құс түрі

Қара таңқуыл торғай (Spizella atrogularis) – Жаңа әлемдегі торғайлар тұқымдасына жататын, Spizella туысына кіретін шағын құс. Ол АҚШ-тың оңтүстік-батысы мен Мексиканың көп бөлігінде, Техуантепек мойынының солтүстігінде кездеседі. АҚШ-тағы көптеген популяциялар көбейгеннен кейін оңтүстікке қоныс аударады, ал Мексикадағылары – бұл жұқа, ұзын құйрықты құс, көбінесе сұр түсті, қара жолақты қызғылт қоңыр арқасы, қоңыр қанаттары мен құйрығы, қызғылт түсті мүсігі және қоңыр аяқтары мен табандары бар. Көбейтілу маусымында аталықтарының мойны, жағы және бетінің алдыңғы бөлігі қара түсті болады. Аналықтары, жас құстар мен көбеймейтін аталықтарында бұл жерлерде қара түс аз немесе мүлдем болмайды. Бұл құс тым көзге түспейді, көп уақытын жерде азық іздеумен өткізеді, жалғыз немесе шағын топта, кейде басқа Spizella түрлерімен араласады. Ол – бәсекелес жемшіл, қыста көбінесе дәнді, ал жазда жәндіктермен қоректенеді. Ол шөптерден, тамыршалардан немесе өсімдік талшықтарынан жасалған тостаған тәрізді ұя салады, оған аналық 2-5 ақшыл көк жұмыртқа салады. Жұмыртқаны көбінесе аналық күтеді, бірақ екі ата-анасы да шыққан балаларды тамақтандырады. Бұл түрді алғаш 1851 жылы Жан Луи Кабанис сипаттаған. Төрт түршесі анықталды: біреуі тек АҚШ-та, біреуі тек Мексикада, ал қалған екеуі екі елде де көбейеді. Көптеген солтүстік популяциялар қыста оңтүстікке, негізінен Мексикаға көшіп барады. Көбінесе кең таралған және саны көп болғандықтан, бұл түрге ең аз алаңдаушылық тудыратын түр ретінде қаралады. Дегенмен, жаһандық температураның артуы олардың санына айтарлықтай теріс әсер ете алуы мүмкін.

Таксономия

Неміс орнитологы Жан Луи Кабанис 1851 жылы қара таңсық торғайды алғаш рет сипаттады, үлгісі Мексика қаласының жанында жиналған деп есептеледі. Ол оны Spinites atrogularis деп атады. Он жыл ішінде көптеген мамандар оны Spizella туысына көшірді, және ол содан бері сол туыста қалды. Бұл Жаңа Дүниедегі алты кішкентай торғайдың бірі, және ол Brewer's sparrow (Брюэр торғайы) сияқты туыс түрлермен будандасқаны белгілі. Митохондриялық ДНК зерттеулері далалық торғайдың оған ең жақын туыс екенін көрсетті. Төрт танылған кіші түрлер бар: S. a. evura, алғаш рет Эллиотт Куес 1866 жылы сипаттаған, АҚШ-тың оңтүстік-батысы мен Мексиканың солтүстік-батысында (Солтүстік Сонора) кездеседі. Сондай-ақ, Аризонаның қара таңсық торғайы ретінде белгілі, кейбір авторлар (Куес пен Ричард Боудлер Шарп сияқты) бұрын оны жеке түр (Spizella evura) деп санаған. S. a. caurina, алғаш рет 1929 жылы Олден Х. Миллер сипаттаған, Калифорнияның батыс орталық бөлігінде кездеседі. Бұл кіші түрді Сан-Францисконың қара таңсық торғайы деп те атайды. S. a. cana, алғаш рет 1866 жылы Куес сипаттаған, Калифорнияның оңтүстік-батысында және Мексиканың солтүстік-батысындағы Баха Калифорнияда кездеседі. Калифорниялық қара таңсық торғайы деп те белгілі, бұрын (мысалы, Шарп) оны жеке түр ретінде қарастырған. S. a. atrogularis, номинативтік кіші түрі, 1851 жылы Кабанис сипаттаған. Ол Мексиканың солтүстік орталық бөлігінде кездеседі және Мексиканың қара таңсық торғайы деп те аталады. Spizella туысының атауы көне грек тіліндегі spiza сөзінен алынған, ол "торғай" дегенді білдіреді. Түрдің атауы atrogularis латын тіліндегі ater ("қара") және gularis ("таңсық") сөздерінің қосындысынан құралған (gula – "таңсық"). "Торғай" атауы 12 ғасырға дейін қолданылған ағылшын сөзі. Алғашында Еуропаның кең таралған үй торғайына қолданылған, бірақ олардың ұқсас сыртқы түріне байланысты, бұл атау Жаңа Дүниедегі туыс емес торғайларға да тарады.

Сипаттама

Қара таңсық – 5–5 3/4 дюйм (13–15 см) ұзындығы бар кішкентай тұқымжемісшіл құс. Қанатының қашықтығы шамамен 7 3/4 дюйм (19–20 см). Оның салмағы орташа есеппен 12,6-14,6 граммды құрайды. Жалпы, бұл жұқа, дөңгелек басты құс, биік тұрқы және ұзын, ойылып жасалған құйрығы бар. Оның құйрығы басқа Spizella таңсықтарына қарағанда пропорционалды түрде ұзын. Екі жыныс та бір-біріне ұқсас, бірақ аталықтары сәл ірілеу болады. Ересектің басы мен денесі сұр, ал арқасы қара жолақтары бар қызғылт қоңыр түсті. Оның құрсағы ақшыл, бірақ анық емес, ал қыртысы мен құйрығы жолақсыз сұр түсті. Қанаттары мен құйрығының қауырсындары қара қоңыр, ал шеттері ақшыл (құйрығында ақ). (Көбелек шағылыс кезеңінде) аталықтарының жауырыны, тамағы және бетінің алдыңғы бөлігі қара түске боялады. Көбеймейтін кезеңде ол қара түстің көп бөлігін немесе толығымен жоғалтады; ең үлкен аталықтарында кейбір қара ұяшықтар сақталуы мүмкін. Аналығының бетінде, жағында немесе тамағында жыл бойы қара түс аз немесе мүлдем болмайды. Осы кезде аталық пен аналықты ажырату қиынға соғады. Жасы кішкентай тұқым өсірмейтін ересек құсқа ұқсайды, бірақ оның төменгі жағында нашар көрінетін жолақтар бар, сондай-ақ екі әлсіз дақ бар. Басы мен төменгі жағы қоңыр түсті, ал сыртқы қауырсындары сары қоңыр түсті. Аяқтары мен табандары қара қоңыр немесе күңгірт түсті, ал тұмсы кішкентай, жуан және қызғылт түсті. Жақында ұшқан құстың тұмсы қараңғырақ, сондай-ақ едәуір қысқа құйрығы, сары қауырсындары және ақшыл сұр басы болуы мүмкін.

Дауыс

Оның дауысы - жоғары, жұмсақ "цып" немесе "стып" дыбысы. Ұшып бара жатқанда, ол жұмсақ "сссып" деп дыбыстайды, бұл дыбыс шағын торғайдың дауысына ұқсас деседі. Әні - бірқатар айқын, жоғары тонды сыбызғылар тізбегі, ол жылдамдап, жылдам үндеуге айналады, көбінесе тоны көтеріледі. Далалық торғайдың әніне ұқсас болғанымен, бұл ән жоғарырақ тонды және көбірек "механикалық" сипатта болады. Жылдамдаған үндеудің дыбысы құлаған пинг-понг допқа ұқсайды деседі.

Ұқсас түрлер

Жаңа әлемнің құсқарлары арасында басы мен денесінің сұр түсті үйлесімі бірегей. Қара көзді жункоға қауырсынымен ұқсас болғанымен, қара шымтезек жұқарақ, сондай-ақ қауырсындары жолақты, қанат қауырсындарының шеттері қоңыр, ал құйрығында ақ түс жоқ.

Аумағы мен тіршілік ету ортасы

Қара таңдайылы торғай Құрама Штаттардың оңтүстік-батысында және Техуантепек аралшығының солтүстігіндегі Мексиканың көп бөлігінде көбейеді. Ол Калифорнияның солтүстігінен шығысқа қарай Техастың батысына дейін, сондай-ақ солтүстік Невада мен Ютаға дейін тұрақты түрде кездеседі және Орегон мен Колорадода сирек немесе эпизодтық көбейтуші ретінде кездеседі. Құрғақ және жартылай құрғақ жерлерде тіршілік ететін бұл түр шапарал, ақ жусан, қарағай-еменді ормандар және басқа да бұталы өсімдіктерде мекендейді. Оның көп бөлігі шалғай, қиын өтімді және тасты аймақтарда таралған. Шеткі ортада ол айтарлықтай сирек кездеседі және жағалауға жақын жерлерде өте сирек. Құрама Штаттарда теңіз деңгейінен 8000 футқа (2438 м) дейін, ал Мексикада белгілі бір биіктіктен бастап кездеседі. Ютадағы кейбір құстар көбеюден кейін таралу кезінде шөлдік экотонға көше алады, ал кейбір солтүстік популяциялары қыста Чихуахуа шөлінің бұталарына көшіп кетеді. Көптеген солтүстік популяциялары қыста оңтүстікке, негізінен Мексикаға қарай жылжыса, кейбіреулері төменгі биіктіктерге де көшеді. Көшпелі кезеңде оны таулық емен ормандарында кездестіруге болады, бірақ аралас қарағай-емен ормандарында кездеспейді.

Мінез-құлық

Қара таңдайлы торғай кездесетін жерлерінде салыстырмалы түрде көптеп таралғандай көрінсе де, көзге түспейтін, оңай жіберіп алуға болатын түр. Мексикада ол көбінесе жеке немесе жұптап кездеседі, ал кішкентай топтарда сирек кездеседі. АҚШ-та кейде шағын, біріккен топтарда кездеседі, кейде Брюердің немесе ұсақ торғайлармен араласады. Ол жерге жақын, толқын тәрізді ұшады. Бұл түрдің көпшілігі көбінесе тығыз жамылғыда жасырынып жүрсе де, көбейетін аталықтары осыған қарама-қарсы мінез танытып, ән салу үшін көзге түсетін, ашық жерлерді таңдайды.

Тамақтандыру

Қара таңдайлы торғай жер бетінде немесе оның жанында азықтанады, бір аумақта көп уақытын өткізеді. Оның тамақтану әдеттері жақсы зерттелмеген, бірақ қыс айларында негізінен тұқымдарды жинап жейтін, ал жазда жәндіктермен қоректенетін, жан-жануарлармен қоректенетін құс екені белгілі. Ол кейде ұшып бара жатқан жәндіктерді аулайды және бұтада отырып тұқымдар жеуі мүмкін. Жазда қажетті ылғалды тамағынан алады, ал қыста суға жету үшін ұзақ қашықтыққа саяхаттауы мүмкін.

Өсіру

Қара шашы бар торғайдың көбейіп өсетін ортасы туралы көп мәлімет белгісіз. Ол негізінен сәуірдің соңынан маусымға дейін көбейеді, бірақ шілде айының ортасына дейін де белсенді ұялар табылған. Еркектер өз аумақтарындағы ашық жерлерден ән салады, ол шамамен жақын маңайдағы аумақты қамтиды. Көрші еркектер көбінесе қарсы ән айтады, ән салып жатқан қарсыластарына кезекпен жауап береді. Олар сондай-ақ бір-бірін агрессивті түрде қуады. Ұя – өсімдік материалдарынан, соның ішінде шөптер, арамшөп сабақтары, тамыршалар немесе юка талшықтарынан жасалған ашық, беткей тостаған. Ол талшықтармен немесе жұқа шөптермен, кейде шаш немесе қауырсынмен қапталған. Ол жерден 1 метрге дейін биіктікте, әдетте тығыз бұтаның ортасында орналасқан. Ұя салудың көп бөлігін аналық жасайды, бірақ аталық та көмектесе алады. Ұяға кейде қоңызқұстар да жұмыртқалайды. Аналық 2–5 өте ақшыл көк немесе көгілдір жасыл жұмыртқа салады. Бұл жұмыртқалар әдетте белгісіз болады, бірақ кейде қоңыр дақтармен ұсақ нүктеленген болуы мүмкін. Инкубация шамамен 13 күнге созылады және оны негізінен (немесе толығымен) аналық жасайды. Балапандар жұмыртқадан шыққанда қауырсынсыз және көздері жабық болады. Ата-ана екеуі де балапандарға тамақтандырады және балапандар ұшып кеткенге дейін 11–13 күн бойы нәжіс қаптарын алып тастайды. Ересек құстар ұядан шыққаннан кейін де бірнеше апта бойы балапандарды тамақтандыруды жалғастырады. Көптеген жұптар жылына бір рет балапандарды өсіреді, бірақ Оңтүстік Калифорнияда бірнеше рет балапандарды өсіруге тырысқан жұптар туралы да мәлімет бар. Жұптар көбейту маусымының соңына дейін ғана бірге болады. Ұялардың сәттілік деңгейі төмен; Оңтүстік Калифорнияда жүргізілген бір зерттеуде ұя салуға тырысқандардың 30 пайызынан азы ғана сәтті болды. Жұмыртқалар мен балапандардың көпшілігі жыртқыштардың шабуылына ұшырайды. Жәндіктерді жейтін жыландар ұяны жыртқыштайтындығы белгілі. Басқа күдікті жыртқыштарға батыс шөптесін, жыландар, кесірткелер, кеміргіштер және құмырсқалар жатады.

Қорғау және қауіптер

Қара тамыз құсы – Көшпелі құстар туралы келісіммен қорғалатын түрлердің бірі. Оның жалпы саны нақты анықталмаған, бірақ саны азайып бара жатқаны белгілі. Оның бүкіл әлемдік популяциясының шамамен саны 450 000-нан 1 100 000-ға дейін бағаланады. Солтүстік Америкадағы көбелек құстарды зерттеу көрсеткендей, 1966 жылдан 2003 жылға дейін қара тамыз құсының саны жылына орташа есеппен 5,1 пайызға төмендеген, ал Partners in Flight ұйымы 1970 жылдан 2014 жылға дейін құстың саны 62 пайызға азайғанын хабарлады. Алайда, Нью-Мексико және Техас штаттарында көбелек құстарды зерттеу кезінде оның үлгілері жеткілікті мөлшерде алынбағаны белгілі. АҚШ-тың Балық және жабайы табиғат қызметі оны "Қорғауға алынған құс" деп санайды. Ал Халықаралық табиғатты қорғау одағы оны ең аз алаңдатушы түр деп санайды, себебі оның популяциясы көп және кеңінен таралған. Қара тамыз құсының Haemoproteus және Trypanosoma туыстарына жататын бірнеше қан паразиттерін тасымалдайтыны белгілі. Батыс Нил вирусын жұқтырған құстардың денелері табылған. Құстың шекаралық ортадан қашықтап, жасырынуына байланысты, қара тамыз құсы мекендеу ортасының фрагментациясына (бөлшектелуіне) ұшырайды. Осы сезімталдығының арқасында ол қоршаған ортадағы өзгерістерді көрсетуге пайдалы түр болуы мүмкін. Климаттың өзгеруі де оған кері әсер етуі мүмкін; 2000 жыл мен 2020 жыл аралығында оның көбелек құс мекендейтін аймағы айқын түрде солтүстікке қарай жылжыды. Ұлттық Аудубон қоғамының болжамына сәйкес, 2080 жылға қарай оның қазіргі көбелек құс мекендейтін аймағының ешқайсысы қолданылмай қалуы мүмкін. Оның қысқы мекендейтін аймағы тұрақтырақ болады деп күтілуде, қазіргі аумақтың шамамен 65 пайызы 2080 жылға дейін қолданыста болады, ал АҚШ-тағы қысқы мекендеу аймағының жалпы ауданы артуы мүмкін.