Кіріспе

Словакиялық кинорежиссер және сценарист Ян Кадар (1 сәуір 1918 – 1 маусым 1979) – еврей тегінен шыққан словакиялық кинорежиссер және сценарист. Ол кино өнерінде Чехословакия, АҚШ және Канадада жұмыс істеді. Оның көптеген фильмдерін Элмар Клоспен бірге түсірген. Екеуі 1965 жылғы «Басты көшенің дүкені» (Obchod na korze) фильмімен танымал болды, ол «Оскар» сыйлығына ие болды. Прагадағы FAMU (Өнер академиясының Кино және Телевидение мектебі) профессоры ретінде Кадар 1960-шы жылдардағы чехословакиялық жаңа толқын режиссерлерінің көпшілігін тәрбиеледі. АҚШ-қа көшкеннен кейін Беверли-Хиллстегі Америка кино институтында кинорежиссура профессоры болды. Оның жеке өмірі де, фильмдері де еврей, словак, венгр, чех және американдық мәдениеттердің алуан түрлілігін қамтыды.

Алғашқы жылдар

Кадар Будапештте, Австро-Венгрияда дүниеге келді. Кейін отбасысы жаңа құрылған Чехословакиядағы Рожнява қаласына көшіп, ол онда өсті. Оның анасы Луиза Тиролер еді. Кадар жоғары мектепті бітірген соң Братислава қаласында заң оқуға түсты, бірақ көп ұзамай 1938 жылы Братиславадағы Өнеркәсіптік өнер мектебінде Чехословакиядағы алғашқы кино факультетіне (Еуропада үшінші осындай факультет болса керек) ауысты. 1938 жылға дейін ол атақты словак режиссері Карел Пличкадан сабақ алды, бірақ 1939 жылы факультет жабылды. 1938 жылы Кадардың туған қаласы қайтадан Венгрияның құрамына енді. Яһудилерге қарсы заңдар қабылданғаннан кейін Кадар еңбек лагеріне қамалды. Кейін ол өмірінде алғаш рет яһуди екенін сезінгенін айтты: ол дін аударудан бас тартты және баптизациядан өткендерге берілген ақ емес, сары лента тағып жұмыс жасады. Оның ата-анасы мен қарындасы Освенцимдегі өлім лагерінде қаза болды.

Шолу

Кадар өзінің режиссерлік мансабын Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Братиславада "Өмір қираған жерлерден өрлеп жатыр" (Na troskách vyrastá život, 1945) атты деректі фильммен бастады. Коммунистік партияға қосылғаннан кейін, партияның көзқарастарын білдіретін бірнеше деректі фильмдер түсірген соң, Кадар 1947 жылы Прагаға көшіп, "Катя" (Katka, 1950) атты толық метражды фильмін түсіру үшін уақытша Братиславаға оралды. 1952 жылдан бастап ол Эльмар Клоспен бірлесіп барлық чехословакиялық фильмдерін Прагада түсірді, тек "Өлім Энгельхен деп аталады" (Smrt je volána Engelchen, 1963), "Көшедегі дүкен" (Obchod na korze, 1965) және "Ағысқа түскен" (Valamit visz a víz, 1969) чех-словакиялық жобаларында ғана Словакиядағы Русовцеде түсірілді, оларда словак, венгр және чех актерлері қатысты. Кадар соңғы фильмін аяқтау үшін 1968 жылдың қарашасында АҚШ-қа көшіп келді. Бұл оның Клоспен соңғы жұмысы болды. Кейін ол АҚШ және Канадада фильмдер мен теледидарда жұмыс істей отырып, мансабын жалғастырды. Сонымен қатар, ол Америка кино институтының Жоғары кино зерттеу орталығында режиссурадан танымал профессор болды.

1950 жылдар

Марксистік-лениндік доктринаны жариялап, социалистік реализм киносына сүйенген Ян Кадар мен Эльмар Клос алғашқыда комедия мен қатаң үгіт арасында қозғалды. Кадар Клоспен біріккенге дейін түсірген алғашқы толық метражды фильмі "Кэти" (Katka, 1950) олардың кейінгі бірлескен жұмыстарынан бұл тұрғыдан көп ерекшеленбеді. Олардың тақырып таңдаулары 1956 жылы Кеңес Одағының басшысы Хрущевтің құпия баяндамасынан кейін Чехословакиядағы коммунизмнің бірінші, шамалы жеңілдеуінен бастап өзгере бастады. Кадар мен Клостың осы аз ғып еріген кездегі алғашқы фильмі, "Үш тілек" (Tři přání, 1958) – күнделікті өмірдің кейбір аспектілеріне жасалған сатира, билікті ашуландырып, 1963 жылға дейін тоқтатылды. Студия екі режиссерді де екі жылға жұмыстан шеттетуге ұшыратты. Дегенмен, олардың Коммунистік партияға мүшелігі оларды одан да жаман тағдырдан сақтады, және Кадар "Laterna magika" (Magic Lantern) жобасындағы Чехословакияның алғашқы көп экранды көрсетілімдері үшін жартылай үгітпен, техникалық жағынан авангардтық жұмыстарда пана таба алды.

1960 жылдар

Бес жыл ішінде Ян Кадар мен Эльмар Клос түсірген алғашқы көркем фильм, Кадардың бұрынғы эксперименталдық жұмыстарынан айтарлықтай өзгеше, классикалық қара-ақ фильм жасауға оралуын көрсетті. Чехословакиядағы коммунистік бақылаудың біртіндеп жеңілдеуі, алғашқы белгілері Словакиядан басталып, Братиславалық журналист және жазушы Ладислав Мнячкоға өзінің "Өлім Энгельшен деп аталады" (Smrť sa volá Engelchen, 1959) романын жариялауға мүмкіндік берді. Кадар мен Клос олардың тоқтатылу мерзімі аяқталғаннан кейін Прагадан осы романға үңіліп, "Өлім Энгельшен деп аталады" (1963) фильмін жасады. Роман және фильм 1944 жылғы үлкен демократиялық Словак көтерілісіне жаңаша қарады, бұрын ол әрдайым даңқты оқиға ретінде бейнеленген болатын. Ол осы көтерілістің адам трагедиясына әкелген жайттарын көрсетті. Режиссерлердің келесі фильмі "Айыпталушы" (Obžalovaný, 1964) бұрынғы социалистік реализмнің үгіт-насихат құрылымдарын қайта жаңғыртты, бірақ 1950-ші жылдарда талап етілген мазмұнды, 1960-шы жылдардағы словак және чех киносының ерекше белгісіне айналған өткір әлеуметтік сынмен алмастырды. Осы тәжірибелер мен ықпалдар Кадар мен Клостың "Көшедегі дүкен" (Obchod na korze, 1965) фильмімен ұзаққа созылған табысқа жеткізді. Бұл фильм, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврейлерді неміс концлагерлеріне депортациялау кезінде Орталық Еуропадағы көптеген адамдардың бетке бас тигізген қиын жағдайын шынайы және қайғылы түрде бейнеледі. Фильм бірнеше марапатқа ие болды, соның ішінде шетелдік тілдердегі "Оскар" сыйлығы. Словакиялық және чехиялық кино сарапшылары мен сыншылары оны словак киносы тарихындағы ең үздік фильм деп есептейді. Кадар мен Клостың келесі жобасы, Лайос Зилахидің "Суда бірдеңе иледі" (Valamit visz a víz, 1928) атты венгр романының негізінде, және тиісінше, Густав Олах пен Лайос Зилахидің "Суда бірдеңе иледі" (Valamit visz a víz, 1943) венгр фильмінің қайта түсірілімі болды. Бірақ 1968 жылдың тамызында Чехословакияға кеңес әскерлерінің басып кіруімен бұл жұмыс тоқтап қалды. Кадар мен оның отбасы тез арада АҚШ-қа көшіп кетті, және ол фильмді аяқтауға көмектесу үшін қысқа уақытқа оралған болса да, оның қатысуы бұрынғы Клоспен бірлескен жұмысына қарағанда шектеулі болды. Бұл екі режиссердің соңғы кездесуі болды.

1970 жылдар

Ян Кадардың АҚШ-қа көшіп келгеннен кейінгі тұңғыш фильмі және 1950 жылдан бергі алғашқы жеке толық метражды фильмі – "Ангел Левин" (1970), Бернард Маламудтың "Ангел Левин" (1958) әңгімесінің мазмұнына негізделген, бірақ маңызды өзгерістер енгізілген нұсқасы. Одан кейін ол Канадада "Әкемнің айтқан жалғандықтары" фильмін түсірді.