Ян Кадар: Словак режиссер және сценарийшісінің өмірі мен шығармалары
Ján Kadár
Ян Кадар: славакиялық кинорежиссер, «Көшедегі дүкен» фильмімен Оскар жеңімпазы. Чехословакия, АҚШ, Канадада жұмыс істеген. Жаңа толқын режиссерлерінің ұстазы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Словакиялық кинорежиссер және сценарист Ян Кадар (1 сәуір 1918 – 1 маусым 1979) – еврей тегінен шыққан словакиялық кинорежиссер және сценарист. Ол кино өнерінде Чехословакия, АҚШ және Канадада жұмыс істеді. Оның көптеген фильмдерін Элмар Клоспен бірге түсірген. Екеуі 1965 жылғы «Басты көшенің дүкені» (Obchod na korze) фильмімен танымал болды, ол «Оскар» сыйлығына ие болды. Прагадағы FAMU (Өнер академиясының Кино және Телевидение мектебі) профессоры ретінде Кадар 1960-шы жылдардағы чехословакиялық жаңа толқын режиссерлерінің көпшілігін тәрбиеледі. АҚШ-қа көшкеннен кейін Беверли-Хиллстегі Америка кино институтында кинорежиссура профессоры болды. Оның жеке өмірі де, фильмдері де еврей, словак, венгр, чех және американдық мәдениеттердің алуан түрлілігін қамтыды.
Slovak film writer and director
Ján Kadár (1 April 1918 – 1 June 1979) was a Slovak film writer and director of Jewish heritage. As a filmmaker, he worked in Czechoslovakia, the United States, and Canada. Most of his films were directed in tandem with Elmar Klos. The two became best known for their Oscar winning The Shop on Main Street (Obchod na korze, 1965). As a professor at FAMU (Film and TV School of the Academy of Performing Arts) in Prague, Kadár trained most of the directors who spawned the Czechoslovak New Wave in the 1960s. After moving to the United States, he became professor of film direction at the American Film Institute in Beverly Hills. His personal life as well as his films encompassed and spanned a range of cultures: Jewish, Slovak, Hungarian, Czech, and American.
Алғашқы жылдар
Кадар Будапештте, Австро-Венгрияда дүниеге келді. Кейін отбасысы жаңа құрылған Чехословакиядағы Рожнява қаласына көшіп, ол онда өсті. Оның анасы Луиза Тиролер еді. Кадар жоғары мектепті бітірген соң Братислава қаласында заң оқуға түсты, бірақ көп ұзамай 1938 жылы Братиславадағы Өнеркәсіптік өнер мектебінде Чехословакиядағы алғашқы кино факультетіне (Еуропада үшінші осындай факультет болса керек) ауысты. 1938 жылға дейін ол атақты словак режиссері Карел Пличкадан сабақ алды, бірақ 1939 жылы факультет жабылды. 1938 жылы Кадардың туған қаласы қайтадан Венгрияның құрамына енді. Яһудилерге қарсы заңдар қабылданғаннан кейін Кадар еңбек лагеріне қамалды. Кейін ол өмірінде алғаш рет яһуди екенін сезінгенін айтты: ол дін аударудан бас тартты және баптизациядан өткендерге берілген ақ емес, сары лента тағып жұмыс жасады. Оның ата-анасы мен қарындасы Освенцимдегі өлім лагерінде қаза болды.
Kadár was born in Budapest, Austria Hungary. Later his family moved to Rožňava, in the newly created Czechoslovakia, where he grew up. His mother was Louisa Tyroler. Kadár took up the law in Bratislava after high school, but soon transferred to the first Department of Film in Czechoslovakia (probably the third such department in Europe) at the School of Industrial Arts in Bratislava in 1938, where he took classes with Slovak film's notable director Karel Plicka until the department was closed in 1939. Kadár's hometown became part of Hungary again in 1938. With the application of anti Jewish laws, Kádár was detained in a labor camp. He later said that it was for the first time in his life that he acted as a Jew: He refused conversion and served in a work unit with a yellow armband rather than a white one which was the privilege of those baptized. His parents and sister were murdered in the death camp at Auschwitz.
Шолу
Кадар өзінің режиссерлік мансабын Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Братиславада "Өмір қираған жерлерден өрлеп жатыр" (Na troskách vyrastá život, 1945) атты деректі фильммен бастады. Коммунистік партияға қосылғаннан кейін, партияның көзқарастарын білдіретін бірнеше деректі фильмдер түсірген соң, Кадар 1947 жылы Прагаға көшіп, "Катя" (Katka, 1950) атты толық метражды фильмін түсіру үшін уақытша Братиславаға оралды. 1952 жылдан бастап ол Эльмар Клоспен бірлесіп барлық чехословакиялық фильмдерін Прагада түсірді, тек "Өлім Энгельхен деп аталады" (Smrt je volána Engelchen, 1963), "Көшедегі дүкен" (Obchod na korze, 1965) және "Ағысқа түскен" (Valamit visz a víz, 1969) чех-словакиялық жобаларында ғана Словакиядағы Русовцеде түсірілді, оларда словак, венгр және чех актерлері қатысты. Кадар соңғы фильмін аяқтау үшін 1968 жылдың қарашасында АҚШ-қа көшіп келді. Бұл оның Клоспен соңғы жұмысы болды. Кейін ол АҚШ және Канадада фильмдер мен теледидарда жұмыс істей отырып, мансабын жалғастырды. Сонымен қатар, ол Америка кино институтының Жоғары кино зерттеу орталығында режиссурадан танымал профессор болды.
Kadár began his directing career in Bratislava, Slovakia after World War II with the documentary Life Is Rising from the Ruins (Na troskách vyrastá život, 1945). After several documentaries expressing the views of the Communist Party, which he joined, Kadár moved to Prague in 1947 and returned to Bratislava temporarily in order to make Kathy (Katka, 1950), his first feature film. Beginning in 1952, he co directed all his Czechoslovak films with Elmar Klos solely in Prague except their Czech−Slovak projects Death Is Called Engelchen (, , 1963), The Shop on Main Street (Obchod na korze, 1965), and Adrift (, , Valamit visz a víz, 1969) shot with Slovak, Hungarian, and Czech actors on location at Rusovce, Slovakia. Kadár returned to finish the latter one from the United States, where he immigrated in November 1968. It was his last work with Klos. He then resumed his career in the U. S. and Canada working in both films and television. He was also a popular professor of film directing at the American Film Institute's Center for Advanced Film Studies.
1950 жылдар
Марксистік-лениндік доктринаны жариялап, социалистік реализм киносына сүйенген Ян Кадар мен Эльмар Клос алғашқыда комедия мен қатаң үгіт арасында қозғалды. Кадар Клоспен біріккенге дейін түсірген алғашқы толық метражды фильмі "Кэти" (Katka, 1950) олардың кейінгі бірлескен жұмыстарынан бұл тұрғыдан көп ерекшеленбеді. Олардың тақырып таңдаулары 1956 жылы Кеңес Одағының басшысы Хрущевтің құпия баяндамасынан кейін Чехословакиядағы коммунизмнің бірінші, шамалы жеңілдеуінен бастап өзгере бастады. Кадар мен Клостың осы аз ғып еріген кездегі алғашқы фильмі, "Үш тілек" (Tři přání, 1958) – күнделікті өмірдің кейбір аспектілеріне жасалған сатира, билікті ашуландырып, 1963 жылға дейін тоқтатылды. Студия екі режиссерді де екі жылға жұмыстан шеттетуге ұшыратты. Дегенмен, олардың Коммунистік партияға мүшелігі оларды одан да жаман тағдырдан сақтады, және Кадар "Laterna magika" (Magic Lantern) жобасындағы Чехословакияның алғашқы көп экранды көрсетілімдері үшін жартылай үгітпен, техникалық жағынан авангардтық жұмыстарда пана таба алды.
While touting the obligatory Marxist Leninist doctrine and adhering to Socialist Realist filmmaking, Ján Kadár and Elmar Klos first bounced between comedy and hard core propaganda. Kadár's first feature film Kathy (Katka, 1950) made before he teamed up with Klos was little different in this respect from their subsequent joint work. Their choice of themes began to change with the first, mild relaxation of communism in Czechoslovakia after Soviet leader Khrushchev's secret speech in 1956. Kadár and Klos's first film during this minor thaw, Three Wishes (Tři přání, 1958), a cagey satire on aspects of everyday life, outraged the authorities and was shelved until the more relaxed conditions in 1963. The studios suspended both directors for two years. Their Communist Party membership protected them from a worse fate, however, and Kadár was able to find a refuge in semi propagandist, technically avant garde work for the early Czechoslovak multi screen shows at the Laterna magika (Magic Lantern) project.
1960 жылдар
Бес жыл ішінде Ян Кадар мен Эльмар Клос түсірген алғашқы көркем фильм, Кадардың бұрынғы эксперименталдық жұмыстарынан айтарлықтай өзгеше, классикалық қара-ақ фильм жасауға оралуын көрсетті. Чехословакиядағы коммунистік бақылаудың біртіндеп жеңілдеуі, алғашқы белгілері Словакиядан басталып, Братиславалық журналист және жазушы Ладислав Мнячкоға өзінің "Өлім Энгельшен деп аталады" (Smrť sa volá Engelchen, 1959) романын жариялауға мүмкіндік берді. Кадар мен Клос олардың тоқтатылу мерзімі аяқталғаннан кейін Прагадан осы романға үңіліп, "Өлім Энгельшен деп аталады" (1963) фильмін жасады. Роман және фильм 1944 жылғы үлкен демократиялық Словак көтерілісіне жаңаша қарады, бұрын ол әрдайым даңқты оқиға ретінде бейнеленген болатын. Ол осы көтерілістің адам трагедиясына әкелген жайттарын көрсетті. Режиссерлердің келесі фильмі "Айыпталушы" (Obžalovaný, 1964) бұрынғы социалистік реализмнің үгіт-насихат құрылымдарын қайта жаңғыртты, бірақ 1950-ші жылдарда талап етілген мазмұнды, 1960-шы жылдардағы словак және чех киносының ерекше белгісіне айналған өткір әлеуметтік сынмен алмастырды. Осы тәжірибелер мен ықпалдар Кадар мен Клостың "Көшедегі дүкен" (Obchod na korze, 1965) фильмімен ұзаққа созылған табысқа жеткізді. Бұл фильм, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврейлерді неміс концлагерлеріне депортациялау кезінде Орталық Еуропадағы көптеген адамдардың бетке бас тигізген қиын жағдайын шынайы және қайғылы түрде бейнеледі. Фильм бірнеше марапатқа ие болды, соның ішінде шетелдік тілдердегі "Оскар" сыйлығы. Словакиялық және чехиялық кино сарапшылары мен сыншылары оны словак киносы тарихындағы ең үздік фильм деп есептейді. Кадар мен Клостың келесі жобасы, Лайос Зилахидің "Суда бірдеңе иледі" (Valamit visz a víz, 1928) атты венгр романының негізінде, және тиісінше, Густав Олах пен Лайос Зилахидің "Суда бірдеңе иледі" (Valamit visz a víz, 1943) венгр фильмінің қайта түсірілімі болды. Бірақ 1968 жылдың тамызында Чехословакияға кеңес әскерлерінің басып кіруімен бұл жұмыс тоқтап қалды. Кадар мен оның отбасы тез арада АҚШ-қа көшіп кетті, және ол фильмді аяқтауға көмектесу үшін қысқа уақытқа оралған болса да, оның қатысуы бұрынғы Клоспен бірлескен жұмысына қарағанда шектеулі болды. Бұл екі режиссердің соңғы кездесуі болды.
The first feature film Ján Kadár and Elmar Klos were able to make in five years showed a decided return to classical black and white film making with barely a trace of Kadár's more experimental work at the Laterna magika. A gradual relaxation of communist control in Czechoslovakia, whose first signs came from Slovakia, enabled the Bratislava journalist and writer Ladislav Mňačko to publish his novel Death Is Called Engelchen (Smrť sa volá Engelchen, 1959) and Kadár and Klos to reach for it from Prague after their suspension was over. The novel and their film Death is Called Engelchen (, , 1963) spotlighted a new take on the massive pro democratic Slovak revolt of 1944 that previously had been portrayed only as invariably glorious. It showed some of its aspects that brought about human tragedy. The directors' next film, Accused aka Defendant (Obžalovaný, 1964), rehashed the propagandist structures of the earlier Socialist Realist filmmaking, but turned them around by replacing the content mandated in the 1950s with committed social criticism that was quickly becoming one of the hallmarks of Slovak cinema and Czech cinema of the 1960s. All of these experiences and influences intersected to bring Kadár and Klos their enduring success with The Shop on Main Street (Obchod na korze, 1965), a compassionate and tormenting depiction of the dead end street faced by many in Central Europe during the deportations of the Jews to German concentration camps during World War II. The film received several awards, including a foreign language Oscar. Slovak and Czech film academics and critics still consider it the best film in the history of Slovak cinema. Kadár and Klos's work on their next project based on the Hungarian novel Something Is Drifting on the Water (Valamit visz a víz, 1928) by Lajos Zilahy, and, effectively, a remake of the Hungarian film with the English international title Something Is in the Water (Valamit visz a víz, dir. Gusztáv Oláh and Lajos Zilahy, 1943) was interrupted by the Soviet led invasion of Czechoslovakia in August 1968. Kadár and his family quickly resettled in the United States, and although he returned briefly to help finish the film released as Adrift (, , 1969), his involvement was limited by comparison to his previous work with Klos. That was also the last time that the two directors met.
1970 жылдар
Ян Кадардың АҚШ-қа көшіп келгеннен кейінгі тұңғыш фильмі және 1950 жылдан бергі алғашқы жеке толық метражды фильмі – "Ангел Левин" (1970), Бернард Маламудтың "Ангел Левин" (1958) әңгімесінің мазмұнына негізделген, бірақ маңызды өзгерістер енгізілген нұсқасы. Одан кейін ол Канадада "Әкемнің айтқан жалғандықтары" фильмін түсірді.
Ján Kadár's first film after immigration to the United States and his first solo feature film since 1950 was The Angel Levine (1970), a substantially modified version of Bernard Malamud's short story Angel Levine (1958). He later directed Lies My Father Told Me in Canada.