Кіріспе

Интенсивті қысқа мерзімді динамикалық психотерапия (ISTDP) – Хабиб Даванлудың эмпирикалық, бейнежазбаға түсірілген зерттеулері арқылы жасалған қысқа мерзімді психотерапияның бір түрі. Терапияның басты мақсаты – науқасқа қазіргі және өткен оқиғаларға байланысты нағыз сезімдерді сезінуге кедергі келтіретін ішкі қарсылықты жеңуге көмектесу, себебі бұл сезімдер тым қорқынышты немесе тым ауыр болғандықтан жасырылып отырады. Бұл техника қарқынды, өйткені науқасқа осы жасырылған сезімдерді мүмкіндігінше толық сезінуге көмектесуге бағытталған; ол қысқа мерзімді, себебі осы сезімдерді мүмкіндігінше жылдам сезінуге тырысады; және ол динамикалық, өйткені санадан тыс күштермен және сезімдерді ауыстырумен жұмыс істеуді қамтиды. Пациенттер симптомдары немесе қарым-қатынастағы қиындықтар себепті терапияға келеді. Симптомдарға әдеттегі психологиялық мәселелер, мысалы, алаңдау және депрессия, сондай-ақ медициналық түсіндірмесі жоқ физикалық симптомдар, мысалы, бас ауруы, демікқысып қалғандай сезіну, диарея немесе кенеттен әлсіздік кіреді. ISTDP моделі мұны ауыр немесе тыйым салынған эмоцияларды тудыратын және назардан тыс қалған қиын жағдайлардың нәтижесі деп қарастырады. Психиатрияда бұл құбылыстар DSM IV TR бойынша «соматоформдық бұзылыстар» деп жіктеледі. Бұл терапия 1960-1990 жылдар аралығында Монреальдік психиатр және психоаналитик Хабиб Даванлу жасаған. Ол пациенттердің видеоға түсірілген сеанстарын қарап, қарсылықты жеңуде қай интервенциялардың ең тиімді екенін анықтау үшін оларды ең ұсақ бөлшектеріне дейін талдады, себебі ол осы қарсылықтың ауыр немесе қорқынышты сезімдерді жасырып, жақын қарым-қатынасқа кедергі келтіретініне сенді. ISTDP-ді Хабиб Даванлу Макгилл университетінде, сондай-ақ әлемнің басқа да университеттері мен аспирантураларда оқытады. ISTDP институты онлайн режимінде ISTDP оқыту материалдарын, соның ішінде кіріспе бейнелерді және дағдыларды жетілдіруге арналған жаттығуларды ұсынады.

Шығуы және теориялық негізі

1895 жылы Йозеф Брюер мен Зигмунд Фрейд «Истерия туралы зерттеулер» атты еңбегін жариялады, онда науқастардың күшті неврологиялық симптомдары сипатталды, мысалы, «Анна О» бас ауруы, жартылай сал ауруы, сезімнің жоғалуы және көру қабілетінің бұзылуы секілді. Бұл симптомдар неврологиялық аурулардың белгілі үлгілеріне сәйкес келмеді, сондықтан неврологтар оларды таза анатомиялық немесе физиологиялық тұрғыдан түсіндіре алмады. Брюердің табысы – науқастарды өмірінің эмоционалды түрғыдан қиын жағдайлары туралы еркін айтуға ынталандыру арқылы симптомдық жеңілдетуге қол жеткізуге болатынын анықтауы болды. Бұрынғысынан беймәлім болған эмоцияларды сезіну емдік фактор болып көрінді. Бұл ем катарсис деп аталды, ал бұрынғысы тыйым салынған немесе ауыр эмоцияны сезіну абреакция деп аталды. Фрейд науқастардың ауыр сезімдерді сезінуге қарсы тұруын шешу үшін әртүрлі әдістерді сынады. Ол гипноздан еркін ассоциацияларға, қарсылықты түсіндіруге және арманды түсіндіруге көшті. Әр қадам сайын ем ұзаққа созылды. Фрейд өзі көптеген науқастар үшін талдау аз немесе ешқандай жеңілдету әкелмейтіні мүмкін екенін ашық айтты және ол 1937 жылғы «Анализдің аяқталуы және аяқталмауы» атты мақаласында осы факторларды талқылады. 1930 жылдардан 1950 жылдарға дейін бірқатар сарапшылар терапиялық тиімділіктен айырмай, терапия курсын қысқарту әдістерін зерттеді. Олардың қатарында Сандор Ференци, Франц Александр, Питер Сифнеос, Дэвид Малан және Хабиб Даванлу болды. Бірінші жаңалықтардың бірі – емделуден ең көп пайда көретін науқастар тез араласа алатын, нақты емдік бағытты сипаттай алатын және бұрынғысынан тығылып келген сезімдерін тез сезіне алатын адамдар екені болды. Бұл пациенттер ең сау болғандықтан, оларға ұсынылатын емге ең аз қажеттілік болды. Клиникалық зерттеулер көрсеткендей, бұл «жылдам жауап берушілер» терапия арқылы тез жазынып кетті, өйткені олар аздап травматизацияланған, сондықтан ең аз эмоциялық жүктемеге ие болды және осылайша травмамен байланысты эмоцияларды сезінуге ең аз қарсылық көрсетті. Алайда, бұл пациенттер психиатриялық клиникаларға келгендердің аз бөлігін ғана құрады; олардың басым көпшілігі жаңа дамыған әдістермен қолжетімді емес болып қалды. Бірқатар психиатрлар психотерапиялық зерттеулерін қарсылықты жеңу әдістеріне бағыттады. Доктор Дэвид Малан Генри Эзриел бірінші рет ұсынған «Қарсылықтың үшбұрышы» деп аталатын қарсылық моделін танымал етті. Үшбұрыштың төменгі жағында пациенттің шынайы, импульстік сезімдері орналасқан, олар санасынан тыс. Бұл сезімдер белгілі бір деңгейге жетіп, санаға ену қаупі туғанда, олар алаңдаушылықты тудырады. Науқас бұл алаңдаушылықты қорғаныс шараларын қолдану арқылы шешеді, олар эмоцияларды санадан тыс жерге қайтару арқылы алаңдаушылықты азайтады. Маланның жанжалдар үшбұрышының түбіндегі эмоциялар науқастың өткенінен басталады, ал Маланның екінші үшбұрышы, Адамдар үшбұрышы, бастапқыда Меннингер ұсынған, өткеннен туындаған ескі эмоциялар қазіргі қарым-қатынастарда және терапевтпен қарым-қатынаста да оянатынын түсіндіреді. Психоаналитикалық теорияда балалық шақтағы отбасылық тәжірибеден туындаған қарым-қатынас үлгілерінің қалай бейімделмейтін болуы мүмкін деген сұрақ қойылды. Тәуелсіз эмпирикалық қолдау Боулбидің жаңадан пайда болған Жалғасу теориясы саласынан келді.

Боулби және жалғану жарақаттары

Джон Боулби, британдық психиатр және психоаналитик, баланың өмірінің алғашқы кезеңіндегі негізгі байланыс тұлғаларына (әдетте анасы, бірақ көбінесе әкесі және басқалары) тиетін жағымсыз тәжірибелердің балаға әсер етуіне қатты қызығушылық танытты. Ол сол кездегі қабылданған психоаналитикалық догмаларға қарсы, балалық шақтағы тәжірибелердің санасыз қиялдардан әлдеқайда маңызды екенін тұжырымдады. Сонымен қатар, ол байланыс жүйесінің табиғатын түсіндірді – бұл адам және басқа сүтқоректілердің нәрестелерінде туа біткен және анасына физикалық жақындыққа ұмтылу мақсатын көздейтін мінез-құлықтар жүйесі. Мысалы, анасының қолынан алынған бала наразылық білдіріп, қатты жылайды және оны қайтадан анасының қолына алғанда ғана тынышталады. Боулби анаға жақындық жоғалту байланыс жүйесін белсендіретінін және байланыстың үзілуі балаға ұзаққа созылатын жарақат әкелуі мүмкін екенін байқады. Ұзақ мерзімді салдары психикалық ауруларға бейімділік, қарым-қатынас функциясының нашарлауы және өмірге қанағаттанбауды қамтиды. Боулби көптеген зерттеулер жүргізіп, анамен тұрақты және күтімді қарым-қатынастың болмауы сияқты жағымсыз ерте өмірлік жағдайлардың көптеген қиындықтардың, соның ішінде ересек жастағы тұрақты депрессия, алаңдаушылық немесе тәртіпсіздіктің себебі екенін анықтады. Балалық шақтағы байланысқа тиген жарақат, әдетте, негізгі анадан немесе ананың орнына келген тұлғадан айырылу арқылы, ересектерде қиындықтарға әкелді. Боулбиден бері даму кезеңіндегі жарақаттың ересектердің психологиялық функциясына айтарлықтай кері әсер ететіні үнемі дәлелденіп келеді.

Даванлуның жалған эмоционалдық күйдің санадан тыс салдары туралы білгені

1960 жылдары Боулби балаларды тікелей бақылап отырғанда, Даванлу симптоматикалық және мінез-құлқы бұзылған ересектермен жұмыс істей бастады. Ол бейнежазба жұмысын бастағаннан кейін, жоғары деңгейдегі қарсылықтарға қарсы біртіндеп табысқа жеткенде, науқастардың арасында белгілі бір тақырыптардың қайта-қайта пайда болатынын байқады. Біріншіден, терапевттің пациенттің нағыз сезімдерін білуге тырысуы пациентте бір мезгілде аралас сезімдерді тудырды: терапевттің тереңінен білуге жасаған қажырлы әрекеттеріне шын ризашылық пен терапевттің ұзақ жылдар бойы сақтап келген қарсылықтардан бас тартуға шақыруына терең наразылық. Даванлу Маланның "Қарсылықтар үшбұрышы" тұжырымымен келісе отырып, пациенттердің терапевттің қиындықтарының түбіне жету әрекеттеріне бейсана түрде қарсылық танытатынын атап өтті. Сондай-ақ, ол бейнежазбалардағы сеанстардан пациенттердің бір мезгілде санасыз алаңдаушылықтарын көрсететін белгілерді байқады. Даванлу осы алаңдаушылық белгілерін мұқият бақылап, олардың терапевтпен аралас сезімдердің күшеюін көрсететінін анықтады. Бұл араласу пациенттің ауыр симптомдардан құтылуға ұмтылысын және сонымен бірге ауыр, жасырылған сезімдерден қашуға деген белсенді ынтасын білдірді. Даванлу пациенттің санасыз сезімдерін ашуда тәжірибелі болған сайын, сезімдердің жиі алдын ала болжауға болатын тізбегін байқады. Бұл тізбе әрқашан бірдей бола бермейтін, бірақ көп жағдайда терапевтке оның бар екендігін болжауға мүмкіндік беретін жиілікпен кездесетін. Біріншіден, терапевтпен аралас сезімнің күрт өсуінен кейін, алаңдаушылықтың белгілері ретінде көрінетін (қаңқа бұлшық еттерінің шиеленісі, көбінесе қолдардың қысылуы және терең, шарқылдаған тыныс алумен бірге), жиі ашудың күрт көтерілуі және бірден алаңдаушылықтың басылуы байқалды. Даванлудың айтуынша, бұл ашу өте күшті сезіледі. Көбінесе зорлық-зомбылыққа, тіпті кісі өлтіруге ұқсас құштарлыққа итермелейді. Пациенттер осы ашуды сезінгеннен кейін, оның өміріне дербес араласса, не істейтіні туралы егжей-тегжейлі фантазияларды сипаттай алады. Ашу – өткендегі байланысқа ұмтылудың сәтсіз аяқталуының нәтижесі. Сүйіп, сүйісуге тырысудың нәтижесінде туған ауырсыну Bowlby айтқандай, наразылық түрінде көрінеді. Ауырсыну сүйген адамның байланыс әрекеттерін тоқтатуына байланысты ашу-ыза тудырады. Ашулы импульсті толық сезіну әдетте, босатылуға асыққан нәрсені ақыры босатудың үлкен жеңілдігімен бірге жүреді. Дегенмен, бұл жеңілдік көбінесе қысқа ғана уақытқа созылады. Содан кейін Даванлу пациенттерде ашуға байланысты үлкен кінә сезімі пайда болатынын байқады. Бұл сезім бұрынғы ашу-ызаның сүйікті адамға бағытталғандығына байланысты туындайды. Даванлу осы кінә сезімінің симптомдар мен мінез-құлқының қиындықтарын қалыптастырудың басты факторы екенін анықтады. Симптомдар мен қарым-қатынастағы қиындықтар (әдетте жақындықтан және тығыз байланыстан сақтануға бағытталған санасыз әрекеттер) кінәнің салдары болып табылады, ол ашуды өзіне қайтарады. Мысалы, екі жасар баланың анасы қайтыс болған кездегі ашуы қазіргі кезде өзін-өзі өлтіру сезімі (өзіне бағытталған кісі өлтіру ашуы) ретінде көрінуі мүмкін. Өткендегі кінә сезімдерінің астында Даванлу бала кезінде ата-анасына және басқаларға эмоциялық жақындыққа ұмтылудың сәтсіздігі туралы ауыр сезімдерді байқады. Соңында, сезімнің ең терең қабатында жақындыққа, сүйіспеншілікке және махаббатқа деген берік құштарлық сақталады. ISTDP терапевтінің мақсаты – пациентке мүмкіндігінше тез қарсылықты жеңуге көмектесу, содан кейін интенсивті терапиялық процестен туындаған, бұрын санасыз болған, аралас, шынайы сезімдердің барлық толқындарын сезінуге көмектесу. Бұл сезімдердің бастауын өткенге дейін табу және терапевт пен пациент пациенттің қазіргі "санасыз шатасқан, санасыз қозғалған" адам болуына қалай келгенін түсіну. Ескі эмоциялардың қалталары босатылады, пациент өзін-өзі нақтырақ сипаттай алады және өзін-өзі жоятын симптомдар мен қорғанудан бас тартады. Алынған түсінік тек танымдық емес, сонымен қатар эмоциялық ядроға жетеді. Фрейдтің ерте травма теориясының ықпалы айқын.

Ерекше терапиялық іс-қимылдар

Даванлоу динамикалық санасыздың қабаттарын, осы қабаттарға терапевттің жетуіне мүмкіндік беретін нақты шараларды әзірлеу процесі арқылы ашты. Осы шаралар, терапиялық процестің нақты уақыттарында және нақты тәсілмен қолданылады, пациенттің қарсылығын мүмкіндігінше жылдам және толық жеңуге, сондай-ақ қазіргі және өткен оқиғаларға қатысты нағыз сезімдерді мүмкіндігінше ертерек және толыққанды сезінуге бағытталған. Осы шаралар қысым, күш сынау және тікелей қақтығыс деп аталады.

II. Сынақ: Науқаспен бірлесіп қорғанысты көрсету және тоқтату

Бұл екі кезеңді процесс. Бірінші кезең – нақтылау, яғни терапевттің қарсылықтың жұмыс істеп жатқанын растау және пациентті нақты қорғаныс механизмімен таныстыру. Пациенттер өз қорғаныстарын көбінесе білмейді. Нақтылау сұрақтар арқылы жүзеге асырылады, оның мақсаты – пациенттің де, терапевттің де қорғаныс механизмін анықтау: «Басшыңызға ашуланғандығыңыз туралы айтқанда, күлімсіреп, кішкентай күлкіні байқадыңыз ба? Күлімсіреу – кейде терең сезімдеріңізді жасыру тәсілі ме?» Қорғаныс дұрыс анықталғанда, пациент пен терапевт оған қарсы бірлесіп жұмыс істей алады, себебі ол пациенттің нағыз сезімдеріне жетуге бағытталған терапевтік міндетке кедергі келтіреді. Анықталмаған қорғаныс пациент үшін көрінбей қалады. Сондай-ақ, бала кезінде қорғаныс эмоционалдық тұрғыдан ауыр немесе жарақатты жағдайларда пайдалы құрал бола алатынын ескеру маңызды. Лос-Анджелестегі психиатр Кэтрин Уоткинс: «Диссоциация және репрессия сияқты қорғаныс механизмдері бізді даму деңгейімізге сәйкес келмейтін күшті сезімдерден қорғайды. Алайда, өскен сайын, бұл қорғаныс тіпті қазір эмоционалдық тұрғыдан сезімдерді қабылдауға дайын болсақ та, сезімдеріміздің толық спектрінен бізді оқшаулайды». Қорғанысқа күмән тудыру – пациентті қорғаныстан бас тартуға шақыруды білдіреді: «Мен күйеуіңіздің қорлауына байланысты сезімдеріңіз туралы сұрағанда, сіз тағы да күлімсіресіз. Егер күлімсіремесеңіз, шынымен қандай сезімде болдыңыз?» Бұл терапевттің арсеналындағы өте күшті құрал. Барлық күшті араласулар сияқты, оны дұрыс қолданбаса, ауыр салдары болуы мүмкін: терапевтпен келіспеушілік, симптомдардың күшеюі және емдеуден бас тарту. Өйткені пациент бұл әрекетті сын ретінде немесе жеке шабуыл ретінде қабылдайды, егер қорғаныс толыққанды анықталмаған болса. ISTDP-ді жиі дұрыс түсінбейді, терапевттің рөлі – пациентті күшпен сынау деп есептейді. Алайда, күмән тудырудың дұрыс қолданылуы – терапевтпен күрделі сезімдердің пайда болуына кедергі келтіретін кедергілерді жою арқылы терапевтік одақты нығайтуға көмектеседі. Егер күмән тудыру терапевттің ашуынан немесе бейсаналық түсініксіздіктен туындаса, нәтижеге қол жеткізу қиынға соғады. Күмән тудырудың басты мақсаты – пациенттің қазіргі қиындықтарының түпкі себебіне жетуге бағытталған өзара келісімге келген міндетке кедергі келтіретін барлық кедергілерді жою: өткендегі маңызды жандармен болған жарақатты оқиғаларға байланысты жасырылған күрделі сезімдер. Пациенттердің көпшілігі қысым мен дұрыс анықталған күмән тудырудың үйлесімі арқылы нағыз аралас сезімдерін сезіне алады. Алайда, пациенттердің бір бөлігі терапевтке қарсылық тудырады. Бұл қабырға автоматты түрде пайда болады және эмоционалдық жақындықтан қашу үшін қолданылатын, үйреншікті жауап болып табылады, терапевтпен де, пациенттің жеке өміріндегі маңызды жандармен де. Терапевт пациенттің қарсылығы толыққанды қалыптасқанын байқағанда, соңғы араласуды қолдану уақыты келді.

III. Туралы соққы: Қорғаудың нақтылығын көрсету және оларды жеңуге ынталандыру

"Маңдай соқтығысуы" – пациенттің кез келген жеке қорғанысына емес, оның бүкіл қорғаныс құрылымына бағытталған араласу. Бұл пациенттің қарсылықты еңсеру үшін барынша күш жұмсауына жедел шақыру. Бұл пациентке қарсылық көрсетуді жалғастырудың салдары туралы түсіндіретін қысқаша мәлімдеме нысанында жүзеге асырылады: Сіз өз еркіңізбен келдіңіз, себебі сізді мазалайтын және ауырсыну тудыратын мәселеңіз бар. Біз сіздің қиындықтарыңыздың түбіне жете алмақпыз, бірақ біз оған жақындасқан сайын, сіз үлкен қабырға тұрғызасыз. Бұл қабырға маған жол бермейді, сонымен қатар сіздің нағыз сезімдеріңізді білуге кедері келтіреді. Егер сіз маған жол бермесеңіз, мен пайдасыз болып қаламын. Сіз осыны қалайсыз ба? Өйткені, сіз көріп отырғаныңыздай, мені сіз үшін пайдасыз етуге қабілеттісіз. Менің бірінші сұрағым, неге менің пайдасыз болғанымды қалап отырсыз? Көріп отырғаныңыздай, мұның салдары мен сізге көмектесе алмайтын болар едім. Мен көмектескім келеді, бірақ осы жұмыстың мәнісі – мен бәріне көмектесе алмаймын. Кейде мен сәтсіздікке ұшыраймын. Дегенмен, сіз сәтсіздікке ұшырауға қабілетті ме? Осы ауыр жүкті тағы қанша уақыт көтересіз? Бұл күрделі араласу бір мезгілде пациенттің еркіне бағытталған, міндетті еске түсіреді және терапиялық одақты қарсылыққа қарсы барынша күш салуға шақырады. Бұл терапиялық міндеттің қауіпті екенін және сәтсіздікке ұшырауы мүмкін екенін еске салады. Соңында, бұл пациентке сәтсіздіктің салдары туралы еске түсіреді, сонымен қатар сәттілікке де қол жеткізуге болатындығын ұғындырады. Қысым, сын және маңдай соқтығысуы араласуларының барлығы пациенттің қазіргі және өткен оқиғаларға қатысты шынайы сезімдерін сезінуіне көмектесуге бағытталған, бұл Даванлуға қысқа мерзімді психодинамикалық психотерапия арқылы көмектесе алатын пациенттердің ауқымын кеңейтуге мүмкіндік берді. Алғашында анық проблемалық аймақты сипаттай алатын жоғары мотивті пациенттермен ғана жұмыс істейтін модель қазір қиындықтары шашыраңқы және бастапқы мотивациясы да шашыраңқы науқастарға қолданылуы мүмкін. Нәтижесінде симптомдық және қарым-қатынас бұзылуларындағы терең, ұзаққа созылатын өзгерістер байқалады. Сондай-ақ, ISTDP дәстүрлі психодинамикалық терапиядан айырмашылығы, санасыздық ашылғанға дейін интерпретациядан мұқият сақталады. Сынақ интерпретацияларын қолдану нақты түрде болдырмайды. Интерпретация кезеңі терапевт пен пациент екеуіне де бұрын беймәлім эмоцияның өтуі болғаны анық болғаннан кейін ғана басталады. Көбінесе, пациент өзі интерпретация жасайды: "Менің сезімімді түсінбегеніңізде, сізге деген ашуым, мен бес жаста болғанда, әкемнің соғыста қаза тапқанын және енді қайта оралмайтынын білгендегі ашуыммен бірдей болды. Мен сол күні ашуымды жасырдым, себебі өзімді кінәлі сезіндім. Сол күні мен депрессияға тап болдым".

Когнитивтік терапиямен қарым-қатынасы

Когнитивтік терапия (КТ), Аарон Т. Бек әзірлеген, эмоциялық қиындықтардың басты себебі ретінде логикалық емес ойларға назар аударады. "Мен жасаған әрбір іс сәтсіз аяқталады" сияқты сенімдер депрессия немесе үмітсіздік сияқты эмоциялық жағдайларды тудырады деп саналады. Терапевт науқаспен бірлесіп, науқастың қазіргі уақытта қандай бұрыс түсініктерді шындық деп қабылдағанын анықтайды. Пациент пен терапевт бірге осы түсініктерді анықтап, олардың пайдасына және қарсы дәлелдерін зерттейді. Симптомдардан құтылу негізсіз түсініктерді шындыққа жақын ойлармен алмастыру арқылы жүзеге асады. КТ көптеген зерттеулерде тиімді екені дәлелденді, әсіресе депрессия және қылықсыздық ауруларында. ISTDP бұрыс түсініктердің бар екенін мойындайды, бірақ себеп-салдарлық байланыс керісінше деп есептеледі. ISTDP терапевті санасыз эмоциялар санасыз алаңдаушылыққа алып келеді, ал санасыз алаңдаушылық санасыз қорғаныс механиздерімен басқарылады деп санайды. Осы қорғаныс механиздеріне үмітсіздік, көмекке мұқтаж сезіну немесе өзін-өзі кемсіту сияқты көңіл-күйлер кіруі мүмкін. "Мен өзімнің нағыз сезімдерімді біле алмаймын" деген ойға қарсы дәлелдерді қарастырудың орнына, ISTDP терапевті: "Егер сіз осы позицияны қабылдасаңыз, ол негізінен көмекке мұқтаж сезіну позициясы, біз сіздің қиындықтарыңыздың түпкі себебіне жете алмаймыз. Егер сіз осы көмекке мұқтаж сезінуден бас тартсаңыз, қазіргі уақытта қалай сезінесіз?" – дейді. Екі КТ және ISTDP терапевті де пациентті босату мақсатымен ойды күмәндікке түсіреді. Айырмашылығы – ISTDP терапевті бұрыс түсінікті шын сезімдерге қол жеткізуге кедергі ретінде қарастырады, ал КТ терапевті бұрыс түсінікті ауыр психологиялық жағдайға әкелетін ауыртпалы эмоциялардың себебі ретінде қарастырады. Мүмкін, себеп-салдарлық байланыс екі бағытта да жүзеге асуы мүмкін, бұл жеке адамға, эмоцияларға және түсініктерге байланысты. Осы мәліметтерге сәйкес, КТ және ISTDP екеуі де клиникалық тиімділіктің жақсы нәтижелерін көрсеткенмен, сезімдер ойларды жетелей ме, әлде ойлар сезімдерді жетелей ме деген теориялық сұрақ әлі де шешілмеген. Ой мен сезім тығыз байланысты болуы мүмкін, және біз әлі осы сұрақтарды дұрыс қою үшін жеткілікті психологиялық немесе нейроғылыми тұжырымдамалар мен құралдарды әзірлемедік.