Кіріспе

Финляндияда жазылған әдебиет – Фин әдебиеті Финляндияда жазылған әдебиетті қамтиды. Еуропаның ерте орта ғасырында фин тіліндегі ең көне мәтін – XIII ғасырға жататын, Новгородтан табылған қайың қабығынан жасалған бірегей 292 нөмірі бар хат. Мәтін кириллицамен жазылған және Ресейдің Олонец аймағында сөйленетін фин тілінің диалектісін көрсетеді. Финляндиядағы ең алғашқы мәтіндер Suomen keskiaika (шамамен 1200–1523) кезеңінде швед немесе латын тілінде жазылған. Фин тіліндегі әдебиет 16 ғасырдан бастап, жазулы фин тілін епископ және фин лютеран реформаторы Микаэль Агрикола (1510–1557) қалыптастырғаннан кейін біртіндеп дамыды. Ол 1548 жылы Жаңа Ғимаратты фин тіліне аударды. XIX ғасырдың басында Ресей империясының құрамына енгеннен кейін білім беру мен ұлтшылдықтың өркендеуі Финляндияда халық ауыз әдебиетіне қызығушылықты арттырып, фин тіліндегі әдеби шығармашылықтың көбеюіне әкелді. Көптеген маңызды туындылар швед тілінде немесе көбінесе фин тілінде жазылып, күшті фин ұлттық санасын қалыптастыруға немесе сақтауға бағытталған (қ. Карелиандық). «Калевала өлеңі» деп аталатын мыңдаған халық өлеңдері «Suomen kansan vanhat runot» («Фин халқының ежелгі өлеңдері») жинағына енгізілді. Ең танымал поэзия жинағы – 1835 жылы жарық көрген «Калевала». Фин тілінде жарық көрген алғашқы роман – Алексис Кивидің (1834–1872) «Жеті бауыр» (1870) романы. Франс Эмил Силланпэ (1888–1964) жазған «Хурскас курюс» (1919) кітабы оны Нобель сыйлығының алғашқы фин иегері етті. Вайно Линна да танымал авторлардың бірі. Әлемге танымал туындылардың қатарында Мика Валтаридің (1908–1979) «Фин Михаэль» және «Сұлтанның адалсыздығы» (АҚШ-та «Қасқыр» және «Көшпенді» деп аталады) кітаптары бар. 1950 жылдары Пааво Хаавикко мен Эева Лиза Маннерден бастап, фин поэзиясы Т. С. Элиот пен Езра Паундтың стилін және тәсілдерін қабылдады. Ең танымал ақын – Эино Леино. Тимо К. Мукка (1944–1973) – фин әдебиетінің «жабайы баласы» болды. XXI ғасырдың көрнекті жазушылары Микко Римминен, сондай-ақ ғылыми фантастика авторлары Леена Крохн (Финляндия сыйлығы, 1992) және Йоханна Синисало (Финляндия сыйлығы, 2000) есімдерін атауға болады.

XIX ғасырдан бұрынғы кезең

Еуропаның ерте орта ғасырында қазіргі Финляндия мемлекеттік құрылымдар пайда болмас бұрынғы, сирек қоныстанған аймақ болды. Ол біртіндеп Швеция және, аз дәрежеде, Ресей мемлекеттерінің құрамына енді. Орта ғасырға дейін немесе одан бұрынғы фин тілінде жазылған әдебиеттерге іс жүзінде жоқ. Фин тіліндегі ең көне мәтін – XIII ғасырға жататын Новгородтан табылған бірегей қайың қабығынан жасалған хат №292. Мәтін кириллицамен жазылған және Ресейдің Олонец аймағында сөйленетін фин тілінің бір диалектісін көрсетеді. Әйгілі кітаптар, мысалы, Киелі кітап және Заңдар жинағы тек латын, швед тілдерінде немесе француз, неміс сияқты бірнеше еуропалық тілдерде қол жетімді болды. Қазіргі Финляндиядағы осы фин тіліндегі емес жазбалардың орта ғасырлардағы таралуы туралы түсінік, Финляндия Ұлттық кітапханасы орта ғасырлық қолжазбаларын цифрлық форматқа көшіргеннен бері артып келеді. Жазбаша фин тілін, негізінен батыс диалекттеріне сүйене отырып, епископ және фин лютеран реформаторы Микаэль Агрикола (1510–1557) қалыптастырды. Оның ең маңызды еңбектері – Жаңа өсиеттің аудармасы (1548 жылы аяқталды) және фин тіліндегі «Абкирия» оқулығы. Фин тілінің алғашқы грамматикасын 1649 жылы Эшил Петреус жариялады, оған сегіз фин жұмбағы енгізілген. Жазбаша халықтық әдебиетті дамытуға жасалған тағы бір маңызды қадам – 1783 жылы 300-ден астам жұмбақ жариялаған Кристофрид Ганандердің еңбегі болды. 1800 жылға дейін фин тілінде басылған әдебиеттердің көп бөлігі діни мазмұндағы туындылар еді.

XIX ғасыр

Ресей империясының құрамына, 19 ғасырдың басында Финляндия Ұлы Герцогтығы ретінде белгілі болғаннан кейін, Финляндияда білім беру деңгейі көтерілді, ал ұлтшылдық халықтың фольклорға деген қызығушылығын арттырып, фин тіліндегі әдеби шығармашылықтың өркендеуіне әкелді. Бұл Финляндияда фольклорды жинау және зерттеудегі өрбумен сипатталды, ерекше назар фин тіліндегі материалдарға бөлінді. Осы материалдың көп бөлігі орта ғасырларда пайда болған деп саналады және Финляндияда ортағасырлық әдебиет ретінде қарастырылады, бірақ бұл тұжырым даулы. Карелиядан да көптеген материалдар келді, ол Ресейдің бір бөлігі болғандықтан, фин әдебиетінің қалыптасуына үлкен үлес қосты. Бұл фольклорды жинау жұмыстарын 1831 жылы құрылған Фин әдебиеті қоғамы көбінесе үйлестірді. 1820 жылдан бері жүздеген ескі халық поэмалары, әңгімелер және осыған ұқсас шығармалар жиналып, әлемдегі ең ірі жинақтардың бірін құрады. Олардың көп бөлігі "Фин халқының ежелгі өлеңдері" деген атпен жарияланды, бұл 33 томдық, 27 000 беттен тұратын алып жинақ. 19 ғасырдағы фольклордың кең таралғандығы фин ғылымын сол кездегі әлемдегі жетекші орынға жеткізді. Мысалы, халық аңыздары үшін халықаралық деңгейде қолданылатын Арне-Томпсон жіктеу жүйесі фин ғылымында пайда болды. Халық поэзиясының ең танымал жинағы – "Калевала". Финляндияның "ұлттық эпосы" деп аталатын бұл шығарманың құрастырушысы ретінде Элиас Лённрот ең көп мойындалды. Ол алғаш рет 1835 жылы жарық көрді және тез арада фин ұлтшылдығының символына айналды. Сол кезде Финляндия Ресейдің саяси бақылауында болды және бұрын Швецияның құрамында болған. Сондықтан "Калевала" фин ұлттық ерекшелігінің маңызды бөлігі саналды. "Кантелетар" деп аталатын лирикалық өлеңдер жинағымен қатар, ол өнер мен музыкаға, Жан Сибелиус сияқты, үлкен әсер етті. Лённрот тек бұрыннан бар өлеңдерді "жинаған" деген жалған пікір кең тараған. Қазіргі таңда "Калевала" Лённроттың еркін өңдеуімен, біртұтас шығарма түрінде ұсынылған, бірақ байланысы шамалы бастапқы материалдардың жиынтығы екені қабылданды. Фин тілінде жарық көрген алғашқы роман – Алексис Кивидің (1834–1872) "Жеті бауыр" (1870) романы, ол әлі де фин әдебиетінің ең ұлы туындыларының бірі саналады. Еуропа мен АҚШ-тағыдай, Финляндиядағы романның танымалдылығы индустрияландырумен байланысты, сондай-ақ, қазіргі заманғы орта таптың өміріне немесе дәстүрлі шаруалардың теміржол сияқты жаңалықтарға қарсы күресіне арналған көптеген алғашқы фин романдары да осымен байланысты. Атап айтқанда, "Жеті бауыр" романының тақырыбы білімсіз ауыл тұрғындарының және дамып келе жатқан қала өркениетінің жаңа билігі астында өмір сүруге күресі туралы. Бұл фин романдарының көптеген тақырыптарының бірі. 19 ғасырдағы Финляндияның көрнекті әйел жазушыларының бірі – Мина Кант (1844–1897), ең танымал пьесалары "Жұмысшының әйелі" және "Анна Лиза".

ХХ ғасыр

Финляндияның Ұлы Герцогтігінің соңында әдебиет негізінен романтика мен драмадан тұратын, мысалы, Иоганнес Линнанкоскидің (1869–1913) 1905 жылғы «Қан қызыл гүлінің әні» романы, бірақ содан кейін Финляндия 1917 жылы тәуелсіздік алды және көп ұзамай азаматтық соғыс басталды. Басқа да азаматтық соғыстар сияқты, ол әдебиетте көптеген рет бейнеленді, мысалы, Франс Эмил Силанпа (1888–1964) 1919 жылғы «Хурскас курюс» кітабында. Силанпа 1930-шы жылдары Финляндияда әдебиеттің мықты көшбасшысы және Нобель сыйлығының алғашқы фин лауреаты болды. Бұл тақырыпты Вейно Линна (1920–1992) 1954 жылғы «Белгісіз сарбаз» романы арқылы өте сәтті дамытты. Осы және басқа да жағдайларда фин ортасының және менталитеттің ерекшелігі халықаралық танымалдыққа үлкен кедергі болды. Әлемге танымал басқа да туындылар Мика Валтаридің (1908–1979) «Фин Михаэль» және «Сұлтанның бас тартқан адамы» (АҚШ-та «Қасқыр» және «Көшпенді» деп аталады). «Мысырлық» (Sinuhe egyptiläinen, 1945), ішінара Екінші дүниежүзілік соғыстың аллегориясы, бірақ ежелгі Мысырда орналасқан, оның ең танымал жұмысы. 800-ге жуық беттен тұрса да, Финляндияда басқа бірде-бір кітап соншалықты тез сатылып шықпады және ағылшын тіліндегі қысқа нұсқасы АҚШ-тағы көптеген бестселлер тізімдерінің басында болды. Олардың халықаралық табысының бір себебі соғыстан кейінгі көңіл күйінің төмендеуіне назар аударғандығы, сол кездегі көптеген адамдардың сезімін бөліскені болуы мүмкін. Пааво Хаавикко мен Эва Лиза Маннерден бастап, 1950 жылдары фин поэзиясы британдық және американдық поэзияның тонын және деңгейін бейімдеді. Т. С. Элиот пен Езра Паунд үлкен әсер етті және кеңінен аударылды. Дәстүрлі неміс және әсіресе француз әдебиеті Финляндияда өте танымал және кейде еліктелді. Парадоксальды түрде, ұлы орыс әдебиеті, мүмкін, саяси жеккөрушілікке байланысты, аз танымал болған. Ең танымал ақын – Эино Леино, ол өз шығармаларынан басқа, басқалармен қатар, Дантедің дарынды аудармашысы болды. Отто Маннинен метрлердің шебері болды және Гомердің «Илиада» мен «Одиссея» шығармаларын аударды. Соғыстан кейін Пентти Саарикоски бастапқыда биттік ұрпақтың өкілі болуы мүмкін еді, бірақ жақсы білім алғандықтан, ол Гомерді, Джеймс Джойсті және көптеген маңызды ағылшын және американдық жазушыларды аударды. Тимо К. Мукка (1944–1973) – фин әдебиетінің «жабайы ұлы». 1960 жылдары он жылдан аз уақыт ішінде Мукка түгіл жоқ жерден лирикалық проза стилімен жазылған тоғыз роман шығарды. Оның ең үлкен екі шедеврі – «Сибирдің балалары жыры» романы және «Көкше мен мак» повесі. Содан кейін ол ерте қайтыс болғанға дейін жазуды тоқтатты.

ХХІ ғасыр

2014 жылы Франкфурт кітап жәрмеңкесінің құрметті қонағы болғаннан кейін Финляндия өзін – халықаралық деңгейде де – әдеби ел ретінде жаңадан таныта алды. «Көлеңкеге кету Финляндияның айрықша белгісіне айналды», – деп жазады Калле Оскари Маттила The Paris Review журналында, сондай-ақ «Финляндия скандинавиялық нуар мен қылмыстық әдебиеттер трендінен көбінесе қалып қойды, бірақ осы жағдай жаңа бренд құруға мүмкіндік берді: амбициялық көркем әдебиет» дейді. Осы ғасырдың көрнекті жазушылары Софи Оксанен, Пайтим Статовчи, Лаура Линдштедт және Хельсинкидегі өмірді әжуалай бейнелейтін Микко Римминен, 2011 жылғы Финляндия сыйлығының иегері. Фин жазуы фантастика және ғылыми фантастика жанрында да халықаралық деңгейде танымал болды, бұл 20 ғасырдың соңында, өркендеген фандом ортасының арқасында үдеді. Осы бағыттың көрнекті өкілдері – Леена Крон (Финляндия сыйлығы, 1992 жыл) және Йоханна Синисало (Финляндия сыйлығы, 2000 жыл).

Швед тіліндегі әдебиеттер

Фин тілі әкімшілік пен білім берудің негізгі тілі болып бекітілсе де, швед тілі Финляндияда маңыздылығын сақтап қалды. Йохан Людвиг Рунеберг (1804–1877) – XIX ғасырдың ең танымал швед тілінде жазған жазушысы. "Біздің жер" (The Tales of Ensign Stål) атты өлең, Финляндия тәуелсіздік алғанға жетпіс жыл бұрын ұлттық әнұран ретінде қабылданды. ХХ ғасырдың басында Финляндияда швед тіліндегі модернизм пайда болды, ол ел тарихындағы ең бағалы әдеби қозғалыстардың бірі саналды. Бұл қозғалыстың ең белгілі өкілі Эдит Сёдергран болды. Финляндиядағы ең танымал швед тіліндегі туындылардың қатарында жазушы Тове Янссонның Мумин кітаптары бар. Олар комикстер мен мультфильмдер түрінде де белгілі. Дегенмен, Янссон – швед тілінде балаларға арналған шығармалар жазған көптеген жазушылардың бірі ғана; оның туындыларын 1960-1970 жылдардағы жаңашыл скандинавиялық балалар әдебиетінің бір бөлігі деп қарастыруға болады. Осы бағыттағы тағы бір көрнекті фин өкілі – Ирмелин Сандман Лилиус. Финляндияның ХХ ғасырындағы тағы бір белгілі швед тіліндегі жазушылары – Хенрик Тиканен мен Кьелл Весто, олар көбінесе (жартылай) автобиографиялық реалистік романдарымен танымал. Фин тіліндегі фантастика мен ғылыми фантастиканың дамуымен қатар, швед тілінде де осы сала өркендеді, мысалы, Йоханна Холмстромның еңбектерінде.