Орталық Америкалық үйір маймылы

Кіріспе

Жаңа әлем маймылының түрі
Түрлер қорабы
| name = Орталық Американың үйсін маймылы
| image = Squirrel monkey1 cropped.jpg
| status = EN
| status system = IUCN3.1
| status ref =
| status2 = CITES A1
| status2 system = CITES
| status2 ref =
| genus = Saimiri
| species = oerstedii
| authority = Reinhardt, 1872
| range map = Saimiri oerstedii Range Map.PNG
| range map caption = Saimiri oerstedii таралуы
Бұл – үйсін маймылының танылған бес түрінің бірі және Оңтүстік Америкадан тыс жерде кездесетін жалғыз түр. Saimiri oerstedii есімді екі атауын Йоханнес Теодор Рейнхардт өзінің әріптесі, даниялық биолог Андерс Сандое Орстедтің құрметіне берген. Орталық Американың үйсін маймылының екі түршесі бар:

Екі түрше де түсі жағынан ұқсас, бірақ басының түсімен ерекшеленеді. Орталық Тынық мұхитының Коста-Рикасында тіршілік ететін солтүстік түршесінің басы оңтүстік түршесінен ақшыл, ол Панамада және Коста-Риканың Панамаға жақын аймақтарында мекендейді. Капучин, ұршық және айқайшыл маймылдар сияқты ірі туыстарынан айырмашылығы, Орталық Американың үйсін маймылдарының құйрығы толыққанды тұтқалай алмайды, тек жаңа туған кезде ғана, ал құйрық негізінен тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі.

Әлеуметтік құрылым

Орталық Американың үйректі маймылы ағаш өмірін сүретін және күндіз белсенді түр. Көбінесе төрт аяқпен (төрт аяқты қозғалыс) ағаштарда жылжып жүреді. Кейбір маймыл түрлерінен айырмашылығы, бұл топ күні бойы жеке-жеке азық іздеуге бөлінбейді. Жеке маймылдар белгілі бір уақыт аралығында негізгі топтан бөлініп, түрлі қызметтермен айналысуы мүмкін, сондықтан топ кез келген уақытта 500 метрге дейінгі аумақта таралуы мүмкін. Бұл топ басқа үйректі маймылдар сияқты әр түн сайын бірнеше ай бойы бір ағашта ұйықтайды. Оңтүстік Американың үйректі маймыл түрлері көбінесе капучин маймылдарымен бірге жүреді және бірге тамақтанады, бірақ Орталық Американың үйректі маймылы ақ бас капучинмен сирек кездеседі. Бұл, Орталық Америкадағы үйректі маймылдардың тағамы Оңтүстік Америкадағы үйректі маймылдарға қарағанда кішірек және сирек кездесетін жерлерде орналасқандығымен байланысты болуы мүмкін. Тағамның әртүрлі таралуының нәтижесінде, капучин маймылдарымен араласу Орталық Американың үйректі маймылы үшін Оңтүстік Американың аналогтарына қарағанда азық табуға көбірек шығын әкеледі. Сонымен қатар, еркек ақ бас капуциндері жыртқыштарға назар аударса да, олар бәсекелес еркектерді анықтауға жыртқыштарды анықтаудан гөрі көбірек көңіл бөледі және Оңтүстік Америкадағы әріптестеріне қарағанда жыртқыштарды анықтауға аз уақыт жұмсайды. Сондықтан капучинмен араласу жыртқыштарды анықтаудың тиімділігін төмендетіп, Орталық Американың үйректі маймылы үшін Оңтүстік Американың үйректі маймылдарына қарағанда азық табудың шығындарын арттырады. Басқа бір түсінік бойынша, капучин топтары Орталық Америкадағы үйректі маймыл топтарынан үлкен, бірақ Оңтүстік Америкада үйректі маймыл топтары үлкен. Бір зерттеуде Орталық Американың үйректі маймылдарының мантиялы айқайлайтын маймылдардың қатты дауыстаған кезде олардың қоныс аумағында жақын жерде жүруге бейім екендігі байқалды, бірақ физикалық байланыс немесе айқын әлеуметтік өзара әрекеттесу байқалмады. Ол жазық орманды алқаптарда тіршілік етеді және тек екінші деңгейлі орман мен жартылай кесілген бірінші деңгейлі орманға ғана тән. Ол төменгі және орта деңгейлі өсімдіктер көп өсетін ормандарды қажет етеді және мұндай өсімдіктер жоқ биік, жетілген, бұзылмаған ормандарда өмір сүру қиын. Линч Альфаро және басқалардың 2015 жылғы генетикалық зерттеуі Орталық Американың үйректі маймылы S. scuireus-тен шамамен 1 миллион жыл бұрын бөлініп кеткенін көрсетті. Форд плейстоцен кезеңіндегі су деңгейінің жоғарылауы Орталық Американың үйректі маймылын басқа үйректі маймылдардан бөліп қана қоймай, екі түрдің пайда болуына да себеп болды деп болжады. Панамадағы орманды қайта жаңарту жобасы Чирики провинциясының жойылып бара жатқан популяциясын сақтап қалуға бағытталған. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, Орталық Американың үйректі маймылы IUCN-нің қорғау тұрғысынан жойылып бара жатқан түр ретінде тізілген. Бұл негізінен орманды жою мен орта мекенінің жоғалуына байланысты, бірақ үй жануарларын ұстау сияқты басқа да факторлар да әсер етеді.

The Central American squirrel monkey is arboreal and diurnal, and most often moves through the trees on four legs (quadrupedal locomotion). Unlike some other monkey species, the group does not split into separate foraging groups during the day. Individual monkeys may separate for the main group to engage in different activities for periods of time, and thus the group may be dispersed over an area of up to at any given time. The group tends to sleep in the same trees every night for months at a time, unlike other squirrel monkeys. Although South American species of squirrel monkeys often travel with and feed together with capuchin monkeys, the Central American squirrel monkey only rarely associates with the white headed capuchin. This appears to be related to the fact that the food the Central American squirrel monkey eats is distributed in smaller, more dispersed patches than that of South American squirrel monkeys. As a result of the different food distribution, associating with capuchin monkeys would impose higher foraging costs for the Central American squirrel monkey than for their South American counterparts. In addition, while male white headed capuchins are alert to predators, they devote more attention to detecting rival males than to detecting predators, and relatively less time to detecting predators than their South American counterparts. Therefore, associating with capuchins would provide less predator detection benefits and impose higher foraging costs on the Central American squirrel monkey than on South American squirrel monkeys. An alternative explanation is that capuchin groups are larger than squirrel monkey groups in Central America, but in South America the squirrel monkey groups are larger. In one study a slight tendency was observed in which Central American squirrel monkeys were more likely to travel near mantled howler monkeys if the howlers were vocalizing loudly within their home range, but no physical contact or obvious social interaction was observed. It lives in lowland forests and is restricted to secondary forests and primary forests which have been partially logged. It requires forests with abundant low and mid level vegetation and has difficulty surviving in tall, mature, undisturbed forests that lack such vegetation. A genetic study by Lynch Alfaro, et al. in 2015 estimated that the Central American squirrel monkey diverged from S. scuireus a little less than 1 million years ago. Ford suggested that high water levels during the Pleistocene not only cut off the Central American squirrel monkey from other squirrel monkeys, but was also responsible for the formation of two subspecies. A reforestation project within Panama tries to preserve the vanishing population of the Chiriqui Province. As of 2021, the Central American squirrel monkey is listed as endangered from a conservation standpoint by the IUCN. This is due mainly to deforestation ongoing habitat loss, but other sources such as capture for the pet trade also contribute.