Кіріспе

Tiliqua scincoides scincoides, немесе шығыс көк тілді кекірек, Австралияға тән. Оның көк тілі жыртқыштарды қорқыту үшін пайдаланылады. Көк тілін көрсетумен қатар, кекірек үлкен жыландар мен құстар сияқты жыртқыштардың жанында өзінің үстемдігін көрсету және үлкенірек көріну үшін сызылдап, кеудесін қабартады. Шығыс көк тілді кекірек - жұмыртқа туғызғыш және жетілген балапандармен туады, яғни оның балалары туған кезде жақсы дамыған және өркендеген болады. Tiliqua scincoides scincoides адамдарға зиянды емес және қала маңындағы және қалалық аймақтарда, әсіресе үй бақшаларында кездеседі.

Номенклатура

Шығыс көк тілді кекірек (Tiliqua scincoides scincoides) – Tiliqua туысына жататын кекірек түрі. Tiliqua scincoides scincoides қарапайым көк тіл, шығыс көк тіл, шығыс көк тілді кекірек немесе кекірек деп те аталады. Басқаша айтқанда, артқы аяқтарының ұзындығы шамамен 62 мм, ал құйрығының ұзындығы шамамен 195 мм және мұрын-анальдық ұзындықтың 50-75% құрайды. Кекірек әртүрлі түстерде болуы мүмкін, бірақ оның өрнегі көбінесе жолақты болып келеді. Кекіректің тілі көк түсті және көкшіл реңі болуы мүмкін. Бұл көк тіл жыртқыштарды ескерту және оларды қорқыту үшін қолданылады. Шығыс көк тілді кекіректің терісі тегіс, қабыршақтармен жабылып, кішкентай сүйек пластиналары бар. Кекіректің құрсақ аймағы күміс немесе сұр түсті. Дегенмен, оның арқасы қоңыр және қаймақ түсті, ал басы ақшыл қоңыр. Шығыс көк тілді кекіректің денесінде кең қара және қоңыр жолақтар бар. Бұл кекіректі көзінен құлақ қалқанына (ашық есті қабығы) дейін созылатын қара жолағынан, кейде мойнының бүйіріне дейін жететін жолағынан тануға болады. Кекіректің көк тілі – бұл жыртқыштарды ескерту және олардың агрессивті белсенділігін азайту үшін қашықтықтағы байланысқа көмектесетін эволюциялық бейімделу болуы мүмкін.

Тіршілік ету ортасы

Tiliqua scincoides scincoides Австралияның Сиднейіндегі жағалау жазықтарында және Төменгі Көк тауларда, сондай-ақ Жаңа Оңтүстік Уэльс пен Кобардың көп бөлігінде кездеседі. Шығыс көк тілді кекірткелер ашық далаларда жиі табылады және құлпынай немесе тастар сияқты үлкен заттардың арасында, немесе жапырақ үлпектерінде паналады. Көк тілді кекірткелер, барлық кекірткелер сияқты, өз дене қызуын өндіре алмайды. Осы себепті, олар белсенділік кезінде дене температурасын 30-35 градусқа дейін ұстау үшін таңертең күнге шығып, содан кейін тамақ іздейді. Дегенмен, қыс айларында ауа суық болғанда, олар паналаған жерлеріне тығылып, белсенділік танытпайды. Бұл кекірткелер күн ашық күндері ғана паналарынан шығып, күн сәулесінде жылынады. Олар қуыс ағаштар мен жер қалдықтарынан сирек шығады.

Температураны реттеу

Tiliqua scincoides scincoides-тің мінез-құлқы олардың ішкі температурасымен реттеледі, ал бұл перифериялық температура мен мидың температурасының тікелей салдары болып табылады. 1969 жылы жасалған зерттеуде осы түрдің жылы және салқын ортадағы мінез-құлқы бақыланды. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, кесірткелер белсенді болмаған кезде салқын жерге жылжуға бейімделген, соның нәтижесінде олардың ішкі температурасы төмендеген. Ішкі температурасы ыстықта қайталанатын деңгейге жеткенде, олар көбінесе бейтарап ортаға оралуға шешім қабылдаған. Сондай-ақ, жас кесірткелер ересек кесірткелерге қарағанда жоғары қоршаған орта температурасын пайдаланады және терморегуляцияны жиі жасайды деген қорытындыға келген.

Қорғау мәртебесі

Шығыс көк тілді кекіректер улы шаяндар мен құрттарды, соның ішінде шаян жемімен уланғандарын жеуі мүмкін. Егер олар бақта өмір сүрсе, шаян жемі мен инсектицидтерге ұшырауы ықтимал, бұл оларға зиян келтіруі мүмкін. Көк тілді кекіректердің қоршаулардағы кішкентай тесіктерден және қоршаудың астынан өту қабілеті болғандықтан, олар бақша зиянкестерімен немесе көршілер қолданған химиялық заттармен кездесуі мүмкін. Бұл кекіректер үй жануарлары ретінде ұсталғанда, көлденең құбырларға, үйлердің астындағы қуыстарға және жартастарға тығылуды ұнатады. Tiliqua scincoides scincoides тұрақты популяцияға ие екенін көрсетеді, ал оның түбіндес түрі Tiliqua scincoides intermedia популяциясы төмендеп бара жатқан сияқты. Австралияда жорғалаушыларды экспорттау мен саудалауға тыйым салынған. Тыйым салынғанмен, көк тілдің ерекше түсіне байланысты оны саудалау әлі де танымал. Сан-Диего жануарлар бағының Жабайы табиғат альянсы кітапханасы 2017 жылы жариялаған консенсусқа сәйкес, шығыс көк тілді кекіректің кең таралған ареалы бар және ол жойылу қаупі тұрғысынан "қауіпсіз" санатына жатады. Олардың тұрақты популяциясына қарамастан, бұл кекіректер Австралияда туа біткен түр ретінде қорғалады. 1999 жылғы Қоршаған ортаны қорғау және биологиялық әртүрлілікті сақтау туралы заң сияқты үкіметтік ережелер шығыс көк тілді кекіректі сақтауға оң әсер етті.

Жақын туыстары

Бұл түр Tiliqua scincoides intermedia және Tiliqua scincoides chimaera деген тағы екі түрмен тығыз байланысты. Дегенмен, олардың табиғи орталары әртүрлі. Tiliqua scincoides scincoides Австралияның оңтүстік және шығыс бөліктерінде қоныстанады. Ал Tiliqua scincoides intermedia Солтүстік Австралияға, ал Tiliqua scincoides chimaera Индонезияның Малуку провинциясына тән. Бұл кесірткелер Тасмания, Австралия және Жаңа Гвинеядағы аралас орманды жерлерде, жартылай шөлдерде және бұталы далаларда кездеседі. Сонымен қатар, оларды шөптесін орман, дала немесе саванна сияқты құрлықтағы биомдарда да табуға болады.

Диета

Көк тілді скинк – барлық жейтін жануар болғандықтан, оның рационы өсімдіктер, жемістер, жәндіктер және басқа да бауырымен жорғалаушылардан тұрады. Тұтқында жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, жоғары сапалы ит тағамы – бұл кесірткелер үшін ең жақсы тамақ көздерінің бірі, себебі оның құрамында қосымша минералдар мен витаминдер бар. Бұл кесірткелер күндіз жейді және күндізгі жануарлар деп аталады. Шығыс көк тілді скинктері епті болғандықтан, көбінесе баяу қозғалатын жануарларды жейді. Әдетте, олар шұбарқа қабықшаларын және қоңыздарды жейді. Мұның себебі – олардың жақ бұлшықтары күшті және тістері үлкен. Бұл кесірткелер жәндіктер мен балауыз құрттарын да жейді. Австралияға тән бауырымен жорғалаушылардың түрі.

Ұрық циклы және ата-ананың қамқорлығы

Шығыс көк тілі 561-590 күн аралығында жыныстық жағынан жетіледі. Tiliqua scincoides scincoides – жұмыртқа туғызғыш емес, тірі туғызғыш ретінде белгілі, себебі анасы аналық денесінде дамыған, әдеттегі ұрпақтан гөрі жетілген балаларды туады, олар анасының ішінде ұзақ уақыт дамиды. Tiliqua scincoides scincoides тірі туғызғыш болып есептеледі, яғни шығыс көк тілінің эмбриондары аналық денесінде сақталатын жұмыртқалардың ішінде дамиды және олар шығып келгенге дейін осылай қалады. Балалар осылай туғандықтан, жыртқыштардың жұмыртқаларды ұрлап кету қаупі болмайды. Орташа есеп бойынша, әр аналық 6-20 бала туады және осы процеске байланысты, ұрпақтың өмір сүру деңгейі жоғарылайды. Аналық кесірткелер жылына 6-20 жас туады. Басқа жануарлар сияқты, бұл жас кесірткелер де алғашқы плацента арқылы қоректенеді. Tiliqua scincoides scincoides – алдын ала дамыған түр, яғни олар дамудың жоғары сатысында туады, сондықтан басқа түрлерден айырмашылығы, туған кезде миы көбінесе дамығандықтан, оларға көп ата-аналық күтім қажет болмайды. Осы кесірткелерді зерттеу барысында ересектер мен жастар түс пен пішіннің айырмасын ажырата алатыны анықталды, сонымен қатар олардың бірі оқу қабілеті жағынан екіншісінен жоғарырақ емес. Бұл зерттеу Tiliqua scincoides scincoides ересек және жас кезінде, әсіресе кері оқытуда мінез-құлқының икемділігі мен бейімделу қабілетін көрсетеді. Дегенмен, бұл нәтижелер назар шоғырландыру жиынтығының қалыптасуын растамады. Қызығы, зерттеулер көрсеткендей, жыныстық жетілу еркек Tiliqua scincoides scincoides тұратын жерге байланысты әртүрлі дене салмағында жүреді. Мысалы, Австралияның оңтүстігінде жыныстық жетілу Квинслендке қарағанда кішкентай дене салмағында болады.

Өмір сүру ұзақтығы

Тұтқында шығыс көк тілді кесіртке 20 жылдан аса өмір сүруі мүмкін.

Жылаңаш құйрықтар

Көк тілді кесірткелерге жорғалаушы кенелері шабуылдай алады, олар былтырларының астына немесе құлақ жолының ішіне жабысады. Бұл жорғалаушы кенелері сал қақтырмайды және сүтқоректілерге емес, тек жорғалаушыларға ғана жабысады. Кенелерден басқа, кеудешелер мен нематод құрттары да шығыс көк тілді кесірткесінің паразиті болып табылады.

Басқа жыртқыш жануарлар

Көк тілді кекіректер ірі жыландар мен ірі жыртқыш құстардың жемі болады. Ірі жыландарға мылға жыланы (Pseudechis australis), қызылқұрсақты қара жылан, қарабас питон (Aspidites malanocephalus) және шығыс қоңыр жыланы жатады. Ірі жыртқыш құстардың ішінде күлдірген кукабуралар мен қоңыр бүркіттер бар. Шығыс көк тілді кекіректерді жабайы иттер мен мысықтар да жеуі мүмкін. Шығыс көк тілінің тағы бір жыртқыштары – гоанналар, динголар, үй мысықтары мен итттері.

Жүріс-тұрысы мен физиологиясы

Tiliqua scincoides scincoides өте аз агрессиялық және жайлы және ұялшақ болады. Шығыс көк тілді кесіртке жыртқыштарды қорқыту үшін көк тілге ие. Жыртқыштар жақындағанда, ол аузын ашып, көк тілін шығарып, өзінің жағымсыз екенін көрсетеді, осылайша оларды қорқытады. Кесірткелер сондай-ақ сызылдайды, бұл кез келген жыртқышқа қосымша қорқыныш сезімін ұялатады. Кесірткелерді еркек немесе әйел ретінде дұрыс жіктеу үшін көптеген әдістер зерттелді. Кесірткенің жынысын басының ені, мұрын-көз ұзындығы, салмағы және денесінің ұзындығын өлшеу арқылы инвазивті емес түрде анықтауға болады. Атап айтқанда, бас енінің мұрын-көз ұзындығына және бас енінің дене ұзындығына қатынасын есептеу арқылы шығыс көк тілді кесірткесінің жынысын анықтауға болады. Зерттеулер көрсеткендей, жорғалаушылар адамдар сияқты, алаңдаушылық және ләззат сияқты басқа да эмоцияларды сезіне алады.

Қорғау түсі

Tiliqua scincoides scincoides-тің көк тілі бар деген гипотеза бар, бұл кейбір ерекшеліктерімен уытты Өлім жыланына ұқсау үшін жасалған болуы мүмкін. Өлім жыланы мен Tiliqua scincoides scincoides өте ұқсас түске ие. Бұған қоса, бұл кесірткелердің аяқтары өте қысқа болғандықтан, олар жыланға өте ұқсас көрінеді. Tiliqua scincoides scincoides қатты сызылып, көкірегін қабартады, бұл оның үлкен көрінуіне және үстемдік танытуына мүмкіндік береді. Бұл кесіртке түрі дау кезінде құйрығын жоғалтып, оны қайта өсіре алады. Құйрығының толыққанды өсуіне әдетте бір жыл уақыт керек. Көбейту кезеңінде Tiliqua scincoides scincoides көбінесе жалғыз өмір сүреді. Дегенмен, қыркүйек, қазан және қараша айлары жұптасу айлары болып табылады. Осы айларда еркектер сүйікті ұрғашысына қол жеткізу үшін күреседі. Кесірткенің көк тілінің жыртқыштардан қорғануға бейімделудің нәтижесі ме, әлде түр ішіндегі қарым-қатынас құралы ретінде қызмет ете ме, соны анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. Алайда, жүргізілген зерттеулер кесірткенің терісіндегі меланин мөлшері тілдің түсіне елеулі әсер етпейді деген тұжырымды қолдайды. Тағы бір қызықты жайт, көк түсті тілдердің ультракөк сәулелі тері жапсырмаларымен ұқсас хроматикалық қасиеттері бар және олар жарық шағылыстыруға қабілетті. 2015 жылғы зерттеуде былай делінген: "Ультракөк тілдер, әсіресе өз түріндегілердің көру моделінде, қызғылт тілдерге қарағанда айқынрақ көрінеді".

Иіс сезу

Шығыс көк тілдік скинкінің иіс сезу эпителийі псевдоқабатты типте болып көрінеді және жұқа жайылған. Негізгі Бауман бездері мен басқа да көмекші жасушалар иіс сезу эпителийінің бетіне секреция жасайды, онда сезімтал жасушалардан кірпікшелер және көмекші жасушалардан микровиллилер кездеседі.

Уыт

Tiliqua scincoides scincoides адамдарға зиянды немесе қауіпті емес. Осы кесіртке шаққанда ауырсыну мен көгалдану пайда болады, бірақ бұл ұзақ мерзімді салдарға әкелмейді.

Адамдар мен малдармен өзара әрекеттесу

Шығыс көк тілі қалаларда да, қала маңында да өмір сүруге бейімделе алады. Бұл скинктерді бақшаларда, жолдарда немесе дренаж құбырларында күнге күйініп жатқан жерін табуға болады. Tiliqua scincoides scincoides қалалық аймақтарда өмір сүре алатындықтан, мысықтар мен иттер сияқты үй жануарларынан жарақат алуы, көліктердің астына түсуі немесе бағбандардың құралдарынан зардап шегуі мүмкін.