Америка құрлыған тоғыз белдеулі армадиллосы

Кіріспе

Америкаға тән армадильдің түрі

Тоғыз жолақты армадиль (Dasypus novemcinctus), сондай-ақ тоғыз жолақты ұзын мұрынды армадиль немесе жалпы ұзын мұрынды армадиль деп те аталады, Солтүстік, Орталық және Оңтүстік Америкада таралған сүтқоректі жануар. Бұл армадильдердің ең көп тараған түрі. Оның ата-тегі Оңтүстік Америкада пайда болған және Панама мойынының қалыптасуына дейін сонда қалған, ол оларға Ұлы Америкалық алмасудың бір бөлігі ретінде Солтүстік Америкаға өтуге мүмкіндік берді. Тоғыз жолақты армадиль – жалғыз өмір сүретін, көбінесе түнгі жануар, ол көптеген орталарда кездеседі: ескі және жаңадан өскен жаңбырлы ормандардан бастап, шөлейттер мен құрғақ бұталарға дейін. Ол жәндіктермен қоректенеді, негізінен құмырсқалар, термиттер және басқа да ұсақ жәндіктерді жейді. Армадиль қатты қорқытса тікелей ауаға секіріп, жолдарда қауіпті болуы мүмкін. Бұл Техас штатының шағын сүтқоректісі.

Кіші түрлер

D. n. aequatorialis Lönnberg, 1913
D. n. fenestratus Peters, 1864
D. n. hoplites Allen, 1911
D. n. mexianae Hagmann, 1908
D. n. mexicanus Peters, 1864
D. n. novemcinctus Linnaeus, 1758
Солтүстік Американың түршіктері Оңтүстік Американың түршіктерімен салыстырғанда генетикалық әртүрлілігі төмендеу болып келеді, бұл Солтүстік Америка армадиллоларының Рио-Гранде өзенінен солтүстікке көшіп келген салыстырмалы түрде аз сандағы жекелеген армадиллолардан тарағанын көрсетеді. Басы мен денесінің ұзындығы – , ал құйрығымен қосып есептегенде, жалпы ұзындығы – . Олардың қабығының жоғарғы бөлігінің биіктігі – . Сыртқы қабық сүйектелген тері қабықшаларынан тұрады, олар бір-бірін жаппайтын, кератинделген эпидермалық қабықшалармен жабылған және иілгіш тері жолақтарымен байланысқан. Бұл қару-жарақ арқаны, бүйірлерін, басын, құйрығын және аяқтардың сыртқы беттерін жабады. Дененің астыңғы жағы мен аяқтардың ішкі беттері қорғанышсыз, олардың үстін қалың тері мен қалың түк жабады. Омыртқалар қабыққа бекітіледі.

Ауқым

Тоғыз жолақты армадилло АҚШ-тың солтүстігі мен шығысында ареалын тез кеңейтіп келеді, онда ол армадиллолардың жалғыз тұрақты түрі болып табылады. Армадилло 19 ғасырдың соңында Мексикадан Рио-Гранде өзенін кесіп өтіп, шамамен сол кезде адамдардың күшімен Флоридаға әкелінді. 1995 жылға қарай, бұл түр Техас, Оклахома, Луизиана, Арканзас, Миссисипи, Алабама, Джорджия және Флорида штаттарында жақсы орнығып, Канзас, Миссури, Теннеси, Кентукки және Оңтүстік Каролинаға дейін кездесті. Он жыл өткен соң, армадилло осы аймақтардың барлығында бекініп, көші-қонын жалғастырды, сондай-ақ Оңтүстік Небраска, Оңтүстік Иллинойс және Оңтүстік Индианаға дейін көрінді. Бұл жылдам таралудың басты себебі – АҚШ-та олардың табиғи жора-жолдастарының азайып кетуі, американдықтардың армадиллоны аулауға немесе жеуге құштар болмауы және олардың жоғары репродуктивтік қабілеті. Армадиллоның солтүстікке қарай таралуы Огайо, Пенсильвания, Нью-Джерси және Коннектикут штаттарына, сондай-ақ АҚШ-тың Шығыс жағалауындағы барлық оңтүстік аймақтарға дейін жалғасады деп күтілуде. Армадиллоның одан әрі солтүстікке және батысқа қарай таралуы, оның қатал қысқа төзімсіздігімен шектелуі мүмкін, себебі оның денесінде қорғаныш майы жеткіліксіз және ол қыстамаға қабілетсіз. 1995 жылы армадиллолар Оңтүстік Каролина штатының оңтүстік ұшында ғана байқалды, ал екі-үш жылдың ішінде олар штаттың көп бөлігін мекендеді. АҚШ-тан тыс жерлерде тоғыз жолақты армадилло Орталық және Оңтүстік Америка арқылы оңтүстікке қарай Аргентина мен Уругвайдың солтүстік бөліктеріне дейін таралған, онда олар әлі де ареалын кеңейтіп келеді. Олар содан соң жабысқақ тілдерімен жәндіктерді жұлып алады. Тоғыз жолақты армадиллолар құмырсқалардың үйірінде дөңгелектеп, оларды қуып, жеп жатқаны байқалған. Олар рациондарын амфибиялармен және ұсақ бауырымен жорғалаушылармен, әсіресе қыс айларында, олардың қимылы баяулаған кезде, сондай-ақ кейде құс жұмыртқаларымен және сәби сүтқоректілермен толықтырады. Олар өлексе жейді, бірақ, мүмкін, олар етке қарағанда, өлекседегі құрттарға көбірек қызығушылық танытады. Бұл түрдің рационының 10% -дан азын жануар емес заттар құрайды, бірақ саңырауқұлақтар, түйнектер, жемістер мен тұқымдар да кейде желінеді.

The nine banded armadillo has been rapidly expanding its range both north and east within the United States, where it is the only regularly occurring species of armadillo. The armadillo crossed the Rio Grande from Mexico in the late 19th century, and was introduced in Florida at about the same time by humans. By 1995, the species had become well established in Texas, Oklahoma, Louisiana, Arkansas, Mississippi, Alabama, Georgia and Florida, and had been sighted as far afield as Kansas, Missouri, Tennessee, Kentucky, and South Carolina. A decade later, the armadillo had become established in all of those areas and continued its migration, being sighted as far north as southern Nebraska, southern Illinois, and southern Indiana. The primary cause of this rapid expansion is explained simply by the species having few natural predators within the United States, little desire on the part of Americans to hunt or eat the armadillo, and the animals' high reproductive rate. The northern expansion of the armadillo is expected to continue until the species reaches as far north as Ohio, Pennsylvania, New Jersey and Connecticut, and all points southward on the East Coast of the United States. Further northward and westward expansion will probably be limited by the armadillo's poor tolerance of harsh winters, due to its lack of insulating fat and its inability to hibernate. In 1995, armadillos were only seen in the southern tip of South Carolina, and within two to three years, they had swept across most of the state. Outside the United States, the nine banded armadillo ranges southward through Central and South America into northern Argentina and Uruguay, where it is still expanding its range. They then lap up the insects with their sticky tongues. Nine banded armadillos have been observed to roll about on ant hills to dislodge and consume the resident ants. They supplement their diets with amphibians and small reptiles, especially in more wintery months when such prey tends to be more sluggish, and occasionally bird eggs and baby mammals. Carrion is also eaten, although perhaps the species is most attracted to the maggots borne by carcasses rather than the meat itself. Less than 10% of the diet of this species is composed by nonanimal matter, though fungi, tubers, fruits, and seeds are occasionally eaten.

Мінез-құлық

Тоғыз белдікті армадильолар - жалғыз өмір сүретін, көбінесе түнгі жануарлар, олар көбінесе суырып салып азық іздеу үшін кешкі мезгілде шығады. Олар жер қазуға бейім, бір армадильо өз аумағында кейде 12-ге дейін қоныс салады. Бұл қоныстардың ені шамамен 30 сантиметр, тереңдігі 2 метр, ал ұзындығы 8 метрдей болады. Армадильолар өз аумағын несеп, нәжіс және көз қабақтарында, мұрында және аяқтарында орналасқан иіс бездерінен шығатын секреттер арқылы белгілейді. Аталықтар көбейту аумағын қорғайды және аналықпен жұптасу мүмкіндігін арттыру үшін басқа аталықтарды өз аумағынан қуу үшін агрессивті болуы мүмкін. Аумақтық даулар тебу және қуу арқылы шешіледі. Армадильолар азық іздемей жатқанда, өте баяу қозғалып, кейде тоқтап, ауадағы қауіптің белгілерін сезуге тырысады.

Жауыздық

Егер қорқытылса, тоғыз белдікті армадиллолар таңғажайып жылдамдықпен қаша алады. Кейде үлкен жыртқыш армадилло қашықтыққа жете алмай тұрып, оған шабуыл жасап, дұрыс бағытталған тістеу немесе соққы арқылы қатты қабығын бұзуы мүмкін. Егер қашу әрекеті сәтсіз аяқталса, армадилло жылдамдап беткей ор қазып, ішіне тығыла қалады. Жыртқыштар мұндай кезде оны ордан шығара алмайды және армадиллоның қабығын бұза алмай немесе оның жіңішке құйрығын ұстай алмай, аңды қуып жеуден бас тартады.

Көбею

Жұптасу екі-үш айлық жұптасу маусымында жүзеге асады, ол Солтүстік жарты шарда шілдеден тамызға дейін, ал Оңтүстік жарты шарда қарашадан қаңтарға дейін болады. Бір жұмыртқа ұрықтандырылады, бірақ жасушаның қалыптасуы үш-төрт айға кейінге шегеріледі, бұл жас туған кезде қолайсыз жағдайға тап болмауын қамтамасыз етеді. Зигота аналық жатырға енгеннен кейін төрт айлық жүктілік кезеңі басталады, осы кезде зигота төрт бірдей ұрыққа бөлінеді және олар ортақ плацента арқылы байланысты болады. Олар наурыз айында туады және туғаннан кейін үш ай бойы анасының сүтімен қоректенеді. Содан кейін анасымен бірге азық іздеуге шығып, алты айдан бір жылға дейін одан бөлініп кетеді. Оларды көбінесе еті үшін аулайды, оның дәмі шошқа етіне ұқсас деседі, бірақ олардың үй құстары мен аң құстарының жұмыртқаларын ұрлауға бейімділігі салдарынан жиі өлтіріледі. Бұл тоғыз белдемелі армадиллоның кейбір популяцияларына қауіп тудырды, бірақ түрдің өзі қазіргі уақытта қандай да қауіпке тап болмайды. Кейбір адамдар оны "Хувер шошқасы" деп атайды, себебі президент Герберт Гуверді ғаламдық экономикалық дағдарысқа (Депрессияға) жауапты деп санайды. 1995 жылы тоғыз белдемелі армадилло, қандай да қарсылықтарға қарамастан, Техас штатының ресми жануары болып жарияланды, онда ол зиянкес саналады және көбінесе жол жиегінде өлген күйі табылады. Олар алғаш рет 19 ғасырда Мексикадан Рио-Гранде арқылы Техасқа өтіп, кейіннен АҚШ-тың оңтүстік-шығыс аймақтарына тарады.