Кіріспе

Көптеген түлкілер тұқымдас жануарлар

Шақалдар – Африка мен Еуразияда табиғи ортада өсетін түлкілер тұқымдасына жататын жануарлар. "Шақал" сөзі тарихи тұрғыдан canina тайпасына жататын көптеген түлкілерге қолданылғанмен, қазіргі кезде көбінесе үш түрге қатысты: Сахара төңірегіндегі Африкадағы жақын туыс қара арқалы шақал (Lupulella mesomelas) және бүйір жолақты шақал (Lupulella adusta), сондай-ақ Оңтүстік-Орталық Еуропа мен Азиядағы алтын шақал (Canis aureus). Африканың алтын қасқыры (Canis lupaster) бұрын шақал деп есептелген. Олар монофилеттік топты құрамаса да, барлық шақалдар мүмкіндікті пайдаланатын, кішкентай және орташа өлшемдегі жануарларды аулайтын, сондай-ақ өліктерді жейтін жануарлар. Олардың ұзын аяқтары мен иілген тістері кішкентай сүтқоректілерді, құстарды және жорғалаушыларды аулауға бейімделген, ал үлкен аяқтары мен біріккен сүйектері ұзақ қашықтыққа жүгіруге ыңғайлы дене бітімін қамтамасыз етеді, олар ұзақ уақыт бойы жылдамдықты сақтай алады. Шақалдар таң мен кешкі мезгілде ең белсенді болады. Олардың ең көп таралған әлеуметтік бірлігі – моногамды жұп, ол өз аумағын басқа жұптардан қарқынды түрде қуып, аумақтың шекараларын несептерімен және нәжісімен белгілейді. Аумақ кейде үлкен болғандықтан, жас шақалдар өздерінің аумағын құрғанша ата-аналарымен бірге қалады. Шақалдар кейде кішкентай топтарға бірігіп, мысалы, өліктерді жеу үшін жиналады, бірақ көбінесе жеке немесе жұппен аң аулайды.

Этимология

Ағылшын тіліндегі "шакал" сөзі 1600 жылға дейін жетеді және француз тіліндегі "chacal" сөзінен, түрік тіліндегі "çakal" сөзінен, парсы тіліндегі شغال сөзінен шыққан. Бұл сөз, өз кезегінде, санскрит тіліндегі "śṛgāla" сөзінен туындаған, ол "ұлдыраушы" немесе "қайғылы дауыс шығарушы" деген мағынаны білдіреді.

Таксономия және қатынастар

Кладограмма|align=left|title=Қазіргі қасқырға ұқсас қанаттылар|caption=Митохондриялық ДНК негізінде қазіргі қасқырға ұқсас қанаттылардың филогенетикалық байланыстары. Қасқырға ұқсас қанаттылар – генетикалық жағынан тығыз байланысты, барлығы 78 хромосомаға ие болғандықтан, ірі етқоректілер тобы. Топқа Canis, Cuon және Lycaon туыстары кіреді. Оларға: үй иті (C. lupus familiaris), сұр қасқыр (C. lupus), койот (C. latrans), алтын шакал (C. aureus), Эфиопия қасқыры (C. simensis), қара арқалы шакал (C. mesomelas), жолақты шакал (C. adustus), dhole (Cuon alpinus) және Африка жабайы иті (Lycaon pictus) жатады. Canis-тің Lycaon және Cuon-ға қатысты парафилетикалық екендігі екі африкалық шақалды басқа туыстарға жатқызу туралы ұсыныстарға әкелді – жолақты шақалға Schaeffia, ал қара арқалы шақалға немесе екеуіне де Lupulella. Эфиопия қасқырының орташа көлемі мен пішіні кейде оны шақалға ұқсатады, сондықтан оны "қызыл шақал" немесе "Симен шақалы" деп те атайды.

Түрлер

ТүрлерБиномиалдық атауыСипаттамаАралыҚара арқалы шакалLupulella mesomelasSchreber, 1775Ең жеңіл денелі шакал, бұрын Canis туысының ең көне тірі мүшесі деп есептелген, қазір Lupulella туысына жатқызылады. Бұл шакалдардың ең агрессивтісі, өзінің салмағынан әлдеқайда ауыр жануарларға шабуылдайды және топ ішіндегі қарым-қатынастары жиі шиеленіседі. Оңтүстік Африка және Кения, Сомали және Эфиопияның шығыс жағалауыЖолдақ шакалLupulella adustusSundevall, 1847Басқа шакал түрлерінен өзгеше, негізінен орманды аймақтарда мекендейді. Шакалдардың арасында ең аз агрессивті, сирек ірі сүтқоректілерге шабуыл жасайды. Орталық және Оңтүстік АфрикаАлтын шакалCanis aureusLinnaeus, 1758Шакалдардың ең ірісі және ең көп тараған түрі, африкалық шакал түрлеріне қарағанда қасқырлармен жақын туыс. Оңтүстік-шығыс Еуропа, Таяу Шығыс, Батыс Азия және Оңтүстік Азия

Фольклор және әдебиет

Түлкі мен койот сияқты шакалдар да өз аймақтарындағы мифтер мен аңыздарда ақылды сиқыршылар ретінде бейнеленеді. Олар Киелі кітапта шамамен 14 рет еске алынады. Шакал әдеби құрал ретінде көңілсіздік, жалғыздық және тасталып келуді бейнелеу үшін жиі қолданылады, себебі олар бұрынғы қалалардың қираған орындарында және адамдар қоныстанғаннан кейін тастап кеткен жерлерде тіршілік етеді. Киелі кітаптың бірнеше аудармаларында "жабайы иттің" синонимі ретінде қолданылады. Король Джеймс нұсқасында Ишая 13:21-де "қасіретті жаратылыстар" деп айтылады, кейбір түсіндірушілер бұл шакалдар немесе гиеналар болуы мүмкін деп санайды. Үнді Панчатантра әңгімелерінде шакалдың айлакер және дана екені айтылады. Бенгал тантрикалық дәстүрінде олар Кали қасиетті құдайының символы болып табылады. Ол ет шалынар кезде шакал түрінде пайда болады деседі. Серер діні мен жаратылыс мифі бойынша, шакалдар Серер халқының жоғарғы құдайы Руг жаратқан алғашқы жануарлардың қатарында болған.