Кіріспе

Тікенді сүтқоректілердің кіші тұқымдасы – тікенді сүтқоректілер.

Тікенді ежек – Erinaceinae кіші тұқымдасына жататын, Erinaceidae тұқымдасының тікенді сүтқоректісі. Еуропа, Азия және Африканың кейбір аймақтарында, сондай-ақ Жаңа Зеландияға әкеліп таратылған бес туысқа жататын 17 түрі бар. Австралияда және Америкада тікенді ежектер табиғатта кездеспейді. Дегенмен, Солтүстік Америкада бұрын Amphechinus туысы болған. Тікенді ежектердің шығу тегі ежектермен (Soricidae тұқымдасы) байланысты, ал гимнаврлар олардың аралық буыны болуы мүмкін. Соңғы он бес миллион жыл ішінде олар көп өзгермеген. Көптеген алғашқы сүтқоректілер сияқты, олар да түнгі өмір салтына бейімделген. Олардың тікенді қорғанысы шошқақұйрықтар (кеміргіштер) мен эхидналар (монотремалардың бір түрі) сияқты.

Этимология

Ежелгі ағылшын тілінде hedgehog деген атау шамамен 1450 жылы қолданысқа енді, ол орта ағылшын тіліндегі heyghoge сөзінен туындаған, "heyg, hegge" ("тік қоршау") – олардың тік қоршаулардың арасында көп кездесуіне және "hoge, hogge" ("шошқа") – шошқаға ұқсас мұрнына байланысты. Тағы бір қолданылатын атау - hedgepig.

Сипаттама

Есектерді тікенектерінен оңай тануға болады. Олардың тікендері улы да, тікенді де емес, және шошқаның тікендері сияқты денесінен оңай ажырамайды. Бірақ, ересек тікендерге ауысқанда, жас тікендер әдетте түсіп қалады. Бұл процеске "тікен ауыстыру" (немесе "құмға салу") дейді. Жануар ауырғанда немесе күшті стресске ұшырағанда да тікендері түсіп қалуы мүмкін. Есектер көбінесе қоңыр түсті болады, тікенектерінің ұштары ақшыл, бірақ Алдерни аралында сары түсті есектер де кездеседі. Қауіп сезгенде есектер тік тікенді шарға айналып, түкті бетін, аяқтарын және құрсағын қысып тығып алады. Жануар жаңа иіс тапса, оны жалайды, шағады, содан кейін аузынан иісті көбік шығарып, тікенектеріне тілімен жағады. Кейбір мамандар бұл есекті жергілікті иіспен жасыруға көмектеседі деп санайды, сонымен қатар тікенектеріне тиген жыртқыштарға инфекция жұқтыруы мүмкін. Бұл процеске "иіспен майлау" дейді, ол құстардағы ұқсас мінез-құлқынан кейін "құс ұрығы" деп те аталады. Опоссумдар, тышқандар және қарақұйрықтар сияқты, есектер де кейбір жылан уына қарсы табиғи иммунитетке ие, бұл олардың бұлшық еттеріндегі эринацин ақуызының арқасы, бірақ жылан шақса да өлімге соқтыруы мүмкін, себебі оның мөлшері өте аз. Сонымен қатар, есектер – басқа бір жылан уынан, α нейротоксинінен қорғанысы бар төрт сүтқоректілер тобының бірі. Шошқалар, бал құс, мангустар және есектер өздігінен дамыған никотиндік ацетилхолин рецепторларында мутацияға ие, бұл жылан уыты α нейротоксинінің байланысуына кедергі келтіреді. Есектің иіс сезу қабілеті жеткілікті зерттелмеген, себебі сүтқоректілердің миының иіс сезу бөлігі неопаллиумның ішінде жасырылған. Тәжірибелер көрсеткендей, есектердің иіс сезу электрлік белсенділігі мысықтарға ұқсас.

Диета

Дәстүрлі түрде тасталған Инсективора тобына жатқызылса да, кірпілер бәсекелес жеміс-жидектер. Олар жәндіктермен, құрлы қабықшалылармен, бақалармен және қоңызбастармен, жыландармен, құс жұмыртқаларымен, өлекселермен, саңырауқұлақтармен, шөп тамырларымен, жидектермен және қарбыздармен қоректенеді.

Көбею және өмір сүру ұзақтығы

Ежеқұйрықтың жүктілігі түріне қарай 35–58 күнге созылады. Үлкен түрлерінде орташа ұрық саны 3–4 жаңа туған бала, ал кіші түрлерінде 5–6 бала болады. Көптеген жануарларда болатынындай, ересек еркек ежеқұйрық жаңа туған еркек балаларды өлтіруі де сирек емес. Ежеқұйрықтар өз мөлшеріне қарағанда салыстырмалы түрде ұзақ өмір сүреді. Қамалда жыртқыштардың болмауы және бақыланатын тамақтану олардың мөлшеріне байланысты 8–10 жылға дейін өмір сүруіне мүмкіндік береді. Табиғатта үлкен түрлері 4–7 жыл (кейбір жағдайларда 16 жылға дейін тіркелген), ал кіші түрлері 2–4 жыл (қамалда 4–7 жыл) өмір сүреді. Бұл 2 жылдық тышқанмен және 3–5 жылдық ірі егеуқұйрықпен салыстырылады. Жаңа туған ежеқұйрықтардың көзі жоқ, олардың тікендері бірнеше сағат бойы кеуіп, кішірейетін қорғаныш қабықшамен жабылған, одан кейін тазаланған соң қабықша түсіп, тікендер шыға бастайды.

Жыртқыш жануарлар

Әр түрлі түрлердің көптеген жыртқыштары бар: орманды кірпілер негізінен құстарға (әсіресе сұрғындарға) және мысықтарға шалынады, ал ұзын құлақты кірпі сияқты кіші түрлер түлкілерге, қасқырларға және мангустарға шалынады. Еуразиялық сұрғырдың құсынан кірпі сүйектері табылған. Ұлыбританияда басты жыртқыш – еуропалық барс. Ұлыбританиядағы кірпі популяциясы барс көп болатын аймақтарда төмендеуде, ал кірпіні құтқару қоғамдары кірпілерді барс мекендейтін белгілі аумақтарға жібермейді. Барс кірпілермен тағам үшін де бәсекелеседі.

Үйге үйрету

Ең көп таралған үй жануарлары ретінде ұсталатын кірпіккендер – аққұрсақты кірпіккеннің (Atelerix albiventris) немесе төртсаусақты кірпіккеннің (Atelerix albiventris) және кішкентай Солтүстік Африка кірпіккенінің (A. algirus, шағын кірпіккен) будандары болып табылады. Үй жануарлары ретінде ұсталатын басқа түрлер – ұзын құлақты кірпіккен (Hemiechinus auritus) және Үндістанның ұзын құлақты кірпіккені (H. collaris). АҚШ-тың төрт штатында, соның ішінде Гавай, Джорджия, Пенсильвания және Калифорнияда, сондай-ақ Нью-Йорк қаласында, Вашингтон, округтер мен кейбір Канада муниципалитеттерінде кірпіккенді үй жануарлары ретінде ұстау заңсыз, ал көбейтуге лицензия талап етіледі. Скандинавияны қоспағанда, Еуропаның көптеген елдерінде мұндай шектеулер жоқ. Италияда жабайы кірпіккенді үй жануарлары ретінде ұстау заңсыз.

Инвазивті түр ретінде

Жаңа Зеландия және Шотландия аралдары сияқты едіктердің жаңадан қоныстанған жерлерінде, едік табиғи жоралардың болмауынан зиянкеске айналды. Жаңа Зеландияда ол жәндіктер, құтылар, кесірткелер және жерде ұялайтын құстар, әсіресе жағалау құстарын қырып салған. Оны жою қиындық тудырады. Шотландияның Сыртқы Гебрид аралдарындағы Солтүстік Уист және Бенбекула аралдарындағы құс колонияларынан едіктерді жою әрекеттері халықаралық наразылыққа ұшырады. 2003 жылы 690 едік өлтірілгеннен кейін жою жұмысы басталды, бірақ жануарларды қорғау ұйымдары оларды құтқаруға тырысты. 2007 жылы сот шешімімен өлтіруге тыйым салынды, ал 2008 жылы жою процесі тұзаққа түсіріп, материкке босатуға өзгертілді. 2022 жылы Ұлыбританияның ауылдық аймақтарында едіктердің саны күрт төмендеп, 2000 жылдан бері 30-75% қысқарғаны хабарланды.

Аурулар

Еркек құрттар сүтқоректілерге тән көптеген ауруларға шалдығады, соның ішінде қатерлі ісік, майлы бауыр ауруы және жүрек-қан тамырлары аурулары. Қатерлі ісік еркек құрттарда жиі кездеседі. Ең көп таралғаны – жалпақ жасушалы карцинома, ол адамдардағыдан айырмашылығы, сүйектен мүшелерге тез таралады. Сүйек ісіктерін хирургиялық жолмен алып тастау тиімсіз. Майлы бауыр және жүрек ауруларының себебі дұрыс тамақтанудың болмауы және семіздік деп есептеледі. Еркек құрттар майлы және қантты тағамдарды қуана жейді, бірақ олардың метаболизмі майлылығы төмен, ақуызға бай жәндіктерге бейімделген. Еркек құрттар Bordetella bronchiseptica бактериясынан туындаған пневмонияға да осал, бұл тыныс алудың қиындығымен және мұрыннан шырыш бөлінуімен көрінеді. Trichophyton erinacei саңырауқұлағынан туындаған терінің саңырауқұлақтық инфекциясы (стригущий лишай немесе дерматофитоз) еркек құрттардан адамдарға және басқа еркек құрттарға сирек жұғады. Еркек құрттар "үрлеу синдромынан" зардап шегуі мүмкін – бұл сирек кездесетін жағдай, онда жарақат немесе инфекция салдарынан газ тері астында қалып, жануардың денесінің ісінуіне әкеледі. Бұл синдром еркек құрттарға тән, себебі олардың терісі иілгіш келеді. Стапелидің жабайы табиғат ауруханасының ветеринары Бев Панто былай деді: "Мен осындай үш-төрт жағдайды көрдім, олар әрқашан өте ерекше және таң қалдырады. Алғаш рет көргенде олар үлкен еркек құрттар сияқты көрінеді, бірақ қолға алғанда олардың салмағы өте жеңіл болады, себебі олардың ішінде көбінесе ауа болады". Британдық еркек құрттарды қорғау қоғамы кеңес береді:
Бұл жағдайдың бір ғана себебі жоқ. Ауаны тері арқылы тіліп немесе сору арқылы шығаруға болады. Антибиотиктерді қолдану қажет. Бұл өкпе/кеуде қуысының зақымдануымен немесе клапан рөліндегі кішкентай сыртқы жарамен немесе клостридиялық инфекциямен байланысты болуы мүмкін.

Адамның ықпалы

Адамдардың маңында өмір сүретін көптеген ұсақ сүтқоректілер сияқты, олардың көпшілігі жолдан өтуге тырысқанда көлік қағып өлтіреді. Ирландияда жол апатынан көбінесе едіктер қорбан болады. 2008 жылдың сәуірінен 2010 жылдың қарашасына дейін 227 шақырымдық және 32,5 шақырымдық екі жол учаскесінде 133 едік өлгені тіркелді. Ирландияның түкпір-түкпірінен жиналған 135 едік мүрдесінің арасында аналықтарға қарағанда еркектер көп болды, еркектердің өлімі мамыр және маусым айларында ең жоғары деңгейге жетті. Тамыз айында ғана аналықтардың саны еркектерден басып өтті, маусым және шілде айларында аналықтардың өлімі тағы да жоғары болды. Бұл жоғары көрсеткіштер көбею маусымымен (ересектер) және тәуелсіздік алғаннан кейінгі таралу/зерттеумен байланысты деген болжам бар. Үй едіктері бас-аяқтарын қағаз рулондары сияқты түтіктерге тығып алып, осылай жүре береді. Кейбір иелері бұл әрекетті "түтікшеге кіру" деп атайды және едіктің оны өздігінен шешуі үшін бойымен тілінген түтікпен қамтамасыз етеді. Кейбір едіктер сағаттап түтікшелерді киіп жүреді.

Ас үйде және дәрілік мақсатта

Көптеген мәдениеттерде кірпікшелер тағамдық көз болып табылады. Оларды ежелгі Египетте жеген, ал кейбір рецепттерде орта ғасырдың соңында кірпікше еті талап етілген. Кірпікшелер Еуразия және Африка бойынша дәстүрлі медицина және жын-сынық үшін саудаланып жүреді. Таяу Шығыста, әсіресе бедуиндер арасында, кірпікше еті ревматизм мен артритке қарсы ем ретінде қарастырылады. Кірпікшелер сонымен қатар туберкулезден бастап бедеулікке дейінгі әртүрлі ауруларды емдейді деп айтылады. Мароккода күйген терісінен немесе қылдарынан шыққан түтінді жұту қызба, бедеулік және зәр ауруларын емдейді деп есептеледі; қаны сақина тәрізді тері аурулары, жарық тері және кеспелерге қарсы ем ретінде сатылады, ал еті жын-сыныққа қарсы ем ретінде жейді. Рома халқы әлі күнге дейін кірпікшелерді қайнатып немесе қуырып жейді, сондай-ақ оның қанын және майын ем ретінде пайдаланады. 1981 жылы британдық паб иесі Филип Льюис кірпікше дәмі бар чипстер желісін жасады, оның дәмі, көрінеу, рома халқы кірпікше пісіру үшін қолданған дәмдеуіштерге негіделген. Оларда нақты кірпікше өнімдері болмағандықтан, Әділ сауда басқармасы оған атауын "Кірпікше дәмі бар чипстер" деп өзгертуге бұйрық берді.