Роллер шаңғысы: тарихы мен дамуы

Кіріспе

Спорттық тәртіп

Роликтермен шаңғы тебу – қардағы классикалық шаңғы тебуге балама. Роликті шаңғылардың ұштарында дөңгелектер болады және олар шаңғы тебуді имитациялау үшін қатты бетте қолданылады. Қолданылатын шаңғы тебу техникалары қардағы шаңғы тебу техникаларына өте ұқсас. Алғашында жазғы жаттығу ретінде пайда болған роликтермен шаңғы тебу, өз алдына жеке бәсекелестік спорт түріне айналды. Жыл сайын әлемнің әртүрлі аймақтарында чемпионаттар өткізіледі. Көптеген, тіпті барлық ұлттық шаңғы командалары қысқы шаңғы тебуді симуляциялайтын арнайы физикалық жаттығулар үшін маусымдық емес кезеңде роликтермен шаңғы тебуді пайдаланады. Норвегияда қоғамдық жолдардан тыс жаттығу мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін арнайы роликтермен шаңғы тебуге арналған жабық алаңдар салынды.

Тарих

Алғашқы дөңгелекті шаңғылар 1930 жылдардың ортасында Италия мен Солтүстік Еуропада жасалды. 1950 жылдардың басында, жарыспен айналысатын шаңғы спорты дамыған кезде, жазғы жаттығулардың қажеттілігі арта түсті. 1950 жылдардан бастап адамдар дөңгелекті шаңғымен тәжірибе жасауға кірісті. 1970 жылдары белгілі бір стандарт қалыптасып, алғашқы жарыстар өтті. Осы кезеңде дөңгелекті шаңғылардың алдында бір, артқы жағында екі дөңгелегі болды. Металл қаңқасының ұзындығы 70-ден 100 сантиметрге (2'4" және 3'4") дейін жетеді. Спортшылар өздерін жарыстарға қатыса алатындай сезінді. 1976 жылы әуе пилоты Джустино Дель Веккио, өзі жасаған дөңгелекті шаңғыда, ұшақ жасау индустриясының материалдарын және технологияларын пайдаланып, Монцада 24 сағат ішінде рекорд орнатты; қатты протекторлы, тар қатты дөңгелектер, инерцияны пайдаланып итеруге мүмкіндік беретін кері құлыпталған шарлы подшипниктер. Дөңгелекті шаңғы спортының дамуы Халықаралық шаңғы федерациясының (FIS – Federation Internationale de Ski) назарын аударды. 1992 жылы FIS дөңгелекті шаңғы спортын шаңғы спортынан бөлек, дербес спорт түрі деп мойындады. 1993 жылы Гаагада алғашқы Дүниежүзілік ойындар, ал сол жылдың соңында бірінші Дүниежүзілік кубок дөңгелекті шаңғы жарыстары өтті. 1998 жылы Прагада FIS дөңгелекті шаңғыға ресми FIS Әлем Чемпионаты мәртебесін берді. 2000 жылдың 30 тамызы мен 3 қыркүйегі аралығында осы жарыстар Нидерландыда өтті. Жарыстар әртүрлі форматта және әртүрлі жер бедерінде өткізіледі. Форматтарына эстафеталар, спринттер, командалық жарыстар, жеке жарыстар және қуғын жарыстары кіреді. Жер бедері салыстырмалы түрде тегіс, төбелі болуы мүмкін. Тегіс трассаларда жылдамдық сағатына 50 километрге (30 миль/сағат) дейін жете алады. Әлем кубогы жарыстарында тегіс жолдардағы орташа жылдамдық сағатына 30 километрге (20 миль/сағат) жетеді. Қалыпты шаңғы спортындағыдай, шаңғышылар классикалық және еркін стильде жарысады. Жарыстарда қауіпсіздік шлемдері мен қорғаныш көзілдіріктері міндетті.

Әлем кубогы мен әлем чемпионаттары

Өздерінің кросс-кантри әріптестері сияқты, итальяндық, орыс, норвегиялық, швед, неміс және француз ролик шаңғышылары жарыстық роликті шаңғының басталуынан бері басқа елдермен салыстырғанда жарыстарда өте күшті көрсетіп келеді. Атап өтейік, Дүниежүзілік ролик шаңғы чемпионаты FIS немесе басқа да спортты басқарушы ұйымдармен ресми түрде бекітілмеген жарыс болып табылады.

Ерлер

Әзірге Әлем кубогы мен Әлем чемпионаттарында бірнеше шаңғышы басымдық танытып келді. Сәтті шаңғы тебушілердің қатарында үш рет Әлем ойындарында және төрт рет Әлем кубогында жеңіске жеткен италияндық Альфио ди Грегорио, үш рет Әлем кубогында жеңіске жеткен ресейлік Игорь Глушков және 2002 жылы Әлем чемпионатында жеңіске жеткен француз Винсент Виттоз бар.

Әйелдер

Италиялық Матея Боготек 2000 жылдан бері FIS жүздік кезеңдерінің ең табысты әйел спортшыларының бірі болып табылады.

Жабдық

Классикалық және коньки стиліндегі дөңгелекті шаңғылар қолданылады, сондай-ақ екі техникада да қолданылуы мүмкін "комби" шаңғылар да бар. Жол талқыбында жүруге арналған дөңгелекті шаңғылар – бұл бекіреу жерлерге лайықты нұсқа. Классикалық стильдегі дөңгелекті шаңғыларда әдетте тепе-теңдікті жақсарту және классикалық шаңғы техникасын жақсырақ имитациялау үшін кең доңғалақтар болады. Дөңгелек диаметрі көбінесе дөңгелекті шаңғының жалпы салмағын азайту үшін 75 мм-ден кем болады. Әрбір классикалық дөңгелекті шаңғының алдыңғы немесе артқы доңғалағына бір бағытта қозғалуды қамтамасыз ететін және қарда классикалық шаңғымен жылға бару қозғалысын имитациялайтын храповик механизмі орнатылады. Классикалық дөңгелекті шаңғының храповиксі жоқ доңғалағы еркін айналады. Коньки стиліндегі дөңгелекті шаңғылардың доңғалақтары әдетте кең болады (инлайн конькилердегідей) және диаметрі 100 мм-ге тең. 105 мм коньки стиліндегі дөңгелекті шаңғылар сирек кездесетін стандарт. Пневматикалық дөңгелекті шаңғылар да бар, бірақ олар өте сирек және пневматикалық дөңгелекті шаңғыларды қажет етеді. Пневматикалық дөңгелектер пневматикалық емес дөңгелектерге қарағанда айтарлықтай үлкен диаметрге ие. Коньки стиліндегі дөңгелекті шаңғылардың екі доңғалағы да еркін айналады. Дөңгелекті шаңғының тірегі өндіруші мен модельге байланысты алуан түрлі материалдардан жасалуы мүмкін. Алғашқыда ағаш қолданылған, бірақ қазір оның орнына алюминий, шыны талшық, кевлар, көміртек талшық немесе осы материалдардың комбинациясы қолданылады. Коньки стиліндегі дөңгелекті шаңғылардың доңғалақ аралығы әдетте 610 мм шамасында, ал классикалық дөңгелекті шаңғылардың доңғалақ аралығы кем дегенде 700 мм болады. Классикалық дөңгелекті шаңғылардың ұзын тірегі қарда шаңғы тебуді жақсырақ имитациялауға көмектеседі. Көптеген өндірушілер кішкентай шаңғышыларға арналған қысқа тірегі бар кіші дөңгелекті шаңғыларды сатады, бұл жалпы салмақты азайтуға мүмкіндік береді. Ұзын тіректер көбінесе тура бағытта жылға беруге және тұрақтылықты қамтамасыз етуге көмектеседі. Байлаулар тепе-теңдік нүктесіне мүмкіндігінше жақын орнатылғанда дөңгелекті шаңғылар тепе-теңдікке ие болады. Байлауларды дөңгелекті шаңғының тепе-теңдік нүктесінің артына орнатуға болмайды, себебі бұл шаңғымен аяқ киімді бекітуге кедерілдіреді. Доңғалақтар тірегіне тіректің дизайнына енгізілген немесе бұрандалармен бекітілген қолдар арқылы қосылады. Шыны талшықтан немесе көміртек талшығынан жасалған көптеген композиттік дөңгелекті шаңғылардың тіректері бұрандалармен бекітілген алюминийден жасалған қолдарға ие. Соңғы уақытта артқы бөлігінің құлауына себеп болатын артқы салмақтың артығынан болғандықтан 3 доңғалақты дөңгелекті шаңғылар сирек кездеседі. Пневматикалық шиналары бар дөңгелекті шаңғылар (мысалы, skikes) бекіреу асфальтта және жолдан тыс жерлерде пайдалануға арналған. Көптеген дөңгелекті шаңғылармен стандартты кросс-кантри шаңғы байлауларын және шаңғы аяқ киімдерін пайдалануға болады, бірақ кейбір өндірушілер Alpina, Botas және Fischer сияқты жылы ауа райы үшін арнайы дөңгелекті шаңғы нұсқаларын шығарады. Сондай-ақ, кросс-кантри шаңғы таяқтары қолданылады, мұнда себеттің орнына мықты пластикке құйылған күшейтілген карбидтік болат ұшы бар феррула қолданылады. Қосымша қорғаныш киімдерін кию ұсынылады: толық саусақты қолғаптар, шлем, көзілдірік, тізе және шынтақ қорғағыштары. Көптеген шаңғы жаттығу бағдарламалары дөңгелекті шаңғымен жүргенде шлем киюді талап етеді. Дөңгелекті шаңғымен жүру Еуропада, әсіресе Франция, Италия, Норвегия, Финляндия, Эстония, Швеция және Ресейде ең танымал, онда көптеген маңызды жарыстар және тіпті Әлем кубогы жарыс жолы бар. Солтүстік Америкада дөңгелекті шаңғы Онтарио, Альберта, Аляска, Нью-Йорк, Вермонт, Нью-Гэмпшир, Мэн, Миннесота, Мичиган және Висконсин сияқты көптеген скандинавиялық шаңғышылар бар аймақтарда танымал.

Roller skis for classic and skate style skiing are used, as well as "combi" skis which may be used for either technique. Off road rollerskis are a variation designed for rougher surface conditions. Classic style rollerskis usually have wide wheels to improve balance and better simulate classic ski technique. The wheel diameter is often less than 75mm to reduce the overall weight of the rollerskis. A ratchet mechanism is installed in either the front or rear wheel of each classic rollerski to allow uni directional travel and simulate propulsion from classic ski strides on snow. The non ratcheted wheel on each classic rollerski is free rolling. Skate rollerski wheels are usually wide (similar to those used on inline skates) with a wheel diameter of 100mm. 105mm skate rollerski wheels are a less common standard. Pneumatic rollerski wheels are also available but are especially rare and require pneumatic specific rollerskis. Pneumatic roller ski wheels have significantly greater diameter than non pneumatic rollerski wheels. Both wheels on skate rollerskis are free rolling. Rollerski shafts may be composed of many different materials depending on the manufacturer and model. Wood was originally used, though this has mostly been replaced by aluminum, fiberglass, kevlar, carbon fiber or a combination of these materials. The wheelbase of skate rollerskis is typically around 610mm while classic rollerskis generally have a wheelbase of at least 700mm. The longer shafts of classic rollerskis help provide a better simulation of snow skiing. Many manufacturers sell junior roller skis, with shorter shafts to reduce the overall weight for younger skiers. Longer shafts generally provide straighter tracking and more stability. Rollerskis also feel more balanced when the bindings are properly mounted as close to balance point as possible. The bindings should never be mounted in a place that allows the cross country boot to be attached behind the balance point of the rollerski. Wheels are connected to rollerski shafts using arms that are either integrated into the shaft design or mounted to the shaft using bolts. Most composite rollerski frames made of fiberglass or carbon fiber have aluminum arms mounted with bolts. There are also types of roller skis that have 3 wheels, with one on the front and two on the back. These are less common more recently due to extra weight on rear created tail drop. Roller skis with pneumatic tires (such as skikes) are available for rough pavement and off road use. Normal cross country ski bindings and ski boots can be used with most roller skis, though some manufacturers produce special roller ski versions for the warmer weather use including Alpina, Botas, and Fischer. Cross country ski poles are also used, with the basket replaced by a ferrule, essentially a reinforced carbide steel spike molded into strong plastic. Extra protective clothing is recommended: full finger gloves, helmet, eyewear, and knee and elbow pads. Many ski training programs require the use of helmets while roller skiing. Roller skiing is most popular in Europe particularly France, Italy, Norway, Finland, Estonia, Sweden, and Russia, where there are many serious races and even a World Cup Circuit. In North America, roller skiing is popular in areas with many Nordic skiers such as Ontario, Alberta, Alaska, New York, Vermont, New Hampshire, Maine, Minnesota, Michigan, and Wisconsin.

Скандинавиялық қалау

Скандинавиялық шаңғы тебу – бұл арнайы ұштары бар шаңғы таяқтарымен және сызықты конькилермен немесе дөңгелекті шаңғылармен айналысатын спорт. Бұл спорт 80 жылдан бері қолданылып келеді және қайта жандануда. Дұрыс орындалған жағдайда, скандинавиялық шаңғы тебудің пайдасы классикалық шаңғы спортына ұқсас. Скандинавиялық шаңғы тебу, сызықты коньки тебуге қарағанда қауіптірек болуы мүмкін, себебі таяқтар тепе-теңдікті және координацияны күрделендіреді.