Кіріспе
Арч Оболер (7 желтоқсан 1907 – 19 наурыз 1987) – американдық драматург, сценарист, романист, продюсер және режиссер. Ол радио, кино, театр және теледидар салаларында қызмет еткен. Ол әсіресе «Lights Out» атты қорқыныш жанрындағы радио сценарийлерімен көп назар аударды, және радиодағы жұмысы оның мансабының ең жарқын кезеңі болып саналады. Радио хабар таратуының ең талантты тұлғаларының бірі ретінде мақталып, бүгінде ол радиодраманың маңызды инноваторы болып есептеледі. Оболердің тұлғасы мен өзіне сенуі шексіз болды. Радио тарихшысы Джон Дуннинг: «Арч Оболерге қатысты екіұшты пікір білдірушілердің саны аз еді. Ол – бірдей ықыласпен жақсы көрілетін де, жек көрілетін де тұлғалардың бірі еді» деп жазды.
Arch Oboler (December 7, 1907 – March 19, 1987) was an American playwright, screenwriter, novelist, producer, and director who was active in radio, films, theater, and television. He generated much attention with his radio scripts, particularly the horror series Lights Out, and his work in radio remains the outstanding period of his career. Praised as one of broadcasting's top talents, he is regarded today as a key innovator of radio drama. Oboler's personality and ego were larger than life. Radio historian John Dunning wrote, "Few people were ambivalent when it came to Arch Oboler. He was one of those intense personalities who are liked and disliked with equal fire."
Ерте өмір
Оболер Иллинойс штатының Чикаго қаласында, Рига қаласынан (Латвия) келген еврей иммигранттары Леон мен Клара Оболердің отбасында дүниеге келді. Отбасы кедей болғанымен, мәдениетті еді. Ол жас кезінен көп оқыды және әуенді музыканы жақсы түсінетін, скрипкашы Фриц Крайслер мен әйгілі сопрано Амелита Галли-Курчи сияқты музыканттардың әндерін тыңдады.
Радиодағы алғашқы мансабы
Оболер радиоға идеялармен әңгімелер айтуға зор мүмкіндік бар деп сеніп келді. Ол бұл ортаның таспалы сериалдарға бекер жұмсалып жатқанын ойлады. 1933 жылы ол «Футуристика» деп аталатын сценарий жазды, ол болашақ көзқарасынан қазіргі заманды сатиралық тұрғыдан бейнеледі. NBC компаниясы Оболердің сценарийін сатып алып, оны Нью-Йорктегі NBC-нің жаңа футуристикалық штаб-пәтеріне арналған арнайы бағдарламаның бір бөлігі ретінде эфирге шығарды. Бұл эфир сәтті аяқталды, бірақ Оболердің болашақта телеарналармен келіспеушіліктеріне негіз салды. Пьесада Оболердің кейіпкерлерінің бірі «Американдық темекі» компаниясының слоганын паш етеді. Ол кезде эфирде жарнаманы сынай беру әлі де тыйым салынған еді. 1933-1936 жылдары Оболер «Grand Hotel» және «Welch's Presents Irene Rich» сияқты бағдарламалар үшін жеңіл ойыншықтар (поттбойлерлер) жазды. 1936 жылы радионың жетекші өндірушісі Руди Валле Оболердің «Бай бала» атты қысқа радиошағылысын пайдаланғанда жағдай өзгерді. «Бай бала» пьесасының табысы Оболерге «The Chase and Sanborn Hour» үшін пьесалар жазуға 52 апталық келісімшарт жасауға мүмкіндік берді. Осы кезеңде Оболер бірнеше идеялық пьеса жазды, ал кейбіреулері қысқартылған нұсқада «The Rudy Vallée Show» және «The Magic Key of RCA» бағдарламаларында көрсетілді.
Жарық сөндірілді, 1-бөлім
Уиллис Купер 1934 жылы Lights Out бағдарламасын жасады. Бұл бағдарлама түн ортасында эфирге шығып, сол кездегі зорлық-зомбылық көріністерімен танымал болды. 1936 жылы Купер бағдарламаны тастап, Голливудқа кетіп қалды. NBC Оболерге осы сериалды өз қолына алып, жаңаша өңдеуге мүмкіндік берді. Алғашқыда ол ынтасыз болды, "сейсенбі күні түн ортасында 12 қайғылы қоңыраудың әуенімен басталатын, апта сайынғы қорқынышты пьеса – менің ойымша, жазу үшін Шангри-Ла емес" деді. Бірақ Оболер көп ұзамай түн ортасындағы эфир уақыты мен демеушінің болмауы оған оқиғаның мазмұны мен стилін тәжірибелеп көруге еркіндік беретінін түсінді. NBC нацистік Германия мен фашистік Италияға қатысты бейтараптық саясат ұстанса да, Оболер бағдарламаға фашизмге қарсы идеяларды жасырып енгізді. Сонымен қатар, ол коммерциялық көрермен үшін тым түсініксіз деп саналатын сана ағыны әдістерін қолданды. Оболер өзінің алғашқы пьесасы – "Қорқыныш қызметтері" арқылы дау тудырды. Пьесаның соңында, көмекке үміті жоқ жас қыз тірідей жерленгені көрермендерді дүрліктірді. NBC телеарнасына наразылық хаттары шарықтап келді. Осы оқиғадан кейін Оболер қорқынышты пьесаларындағы реалистік қорқынышты азайтып, фантастикалық элементтерге көбірек назар аударды. Осы сериядағы ең жақсы есте қалған оқиғалардың бірі – "Тауық жүрегі". Бұл оқиғада лабораторияда Петри тәрелкесінде тірі ұсталған тауықтың кішкентай жүрегі экспоненциалды түрде өсіп, бүкіл жер бетін жауып тастайды. Оболер дыбыс эффектілерін өте жақсы қолданды, ал үздіксіз соққан жүрек эфирде үрей тудырды. Бұл оқиға жас Билл Косбиге үлкен әсер етіп, ол "Wonderfulness" альбомындағы өзінің балалық шағындағы "Тауық жүрегі" естеліктеріне арналған әзіл-қалжыңдық бағдарламасын жасады. Стивен Кинг "Danse Macabre" кітабында да "Тауық жүрегін" қорқынышты радио туралы әңгімелесу кезінде есте қаларлық эпизод ретінде атап көрсетті. Тағы бір жақсы есте қалған оқиға – "Қараңғылық", адамдарды кері бұратын зұлым тұман туралы. Бұл оқиғада да естен кетпес дыбыс эффектілері қолданылған. "Тауық жүрегі" сияқты, "Қараңғылық" та пародияланды, бұл жолы "Симпсондар" мультсериалының "Үрей үйі" атты Хэллоуин арнайы бағдарламасында. Оболер "Жарды сөндіру" бағдарламасынан шаршады, себебі ол фашизм туралы шынайы пьесалар жазғысы келді. "Мен өзімді осы жарты сағаттық эфирді кеңейтіп, Еуропаға қарай бет алған фашистік Франкенштейннің монстрына көз жұмып қарап тұрған әлемнің нағыз қорқынышын көрсетуге ұмтылдым" деді ол.
Арч Оболер пьесалары, І бөлім
1939 жылы Оболер өзінің жеке қаржатымен «Әлемдегі ең ұсқынсыз адам» пьесасының үлгі жазбасын жасады, одан ол идеялық пьесалардың жаңа радиосериясын бастауды үміттенеді. Ол жазбаны өзінің NBC телеарнасына әкелді. Сол кезде NBC, CBS-тің «Колумбия шеберханасына» басыбайлы болу үшін эксперименталды радиосериясын іске қосуға тырысып жатқан еді. NBC сонымен қатар CBS-тің Норман Корвинмен бәсекелесу үшін радио жазушысы мен режиссерін іздеді. NBC Оболерге демеушісіз және толық шығармашылық бақылаумен жеке сериясын сыйлады. Осы серияны «Арч Оболердің пьесалары» деп атаған – NBC-нің қадамы болды. Бұл – бұрын-соңды болмаған құрмет. Эфир уақыты аса қолайлы болған жоқ; серия жексенбі күні сағат 7-ден 7:30-ға дейін Джек Бенни эфирімен қатар өтті. Оболердің пьесаларында ойнауға көптеген белгілі актерлер келісімшарт бойынша жұмыс істеді, олардың ішінде Бетт Дэвис, Рональд Колман, Эдмонд О’Брайен, Эльза Ланчестер және Джеймс Кагни болды. Ең есте қаларлық эфирлердің бірі – Джеймс Кагнидің басты рөлде ойнаған, Оболердің Далтон Трамбоның «Джонни Готт Сын» романы бойынша қойған пьесасы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыста мүшелерін, көзін, құлағын, аузын жоғалтқан Джо Бонхамның қайғылы тарихы радио үшін өте қолайлы болды. Оболер пьеса үшін керемет дыбыс эффекттерін жасады, соның ішінде Джо Бонхам аурухана бөлмесіне кіретін және шығатын адамдардың қозғалысын сезінетін төсек серіппелерінің ерегіс тербелісі де бар еді. Оболердің сериясының сәттілігі Procter & Gamble компаниясының демеушілігін тартты. Жаңа серия «Әркімнің театры» деп аталды. «Әркімнің театры» – бұл коммерциялық демеушілікпен ұсынылған «Арч Оболердің пьесаларының» жаңа форматы болды. Серия 1940 жылдан 1941 жылдың басына дейін жалғасты. Оболер пьесаларының ортасындағы жарнамалық үзіліске шыдамы жетпеді. Серия аяқталғаннан кейін, Оболердің қызметіне қайтадан жүгіну үшін шамамен бір жыл уақыт кетті.
Американдықтар үшін қойылымдар
Перл-Харбордан кейін Оболердің фашизмге қарсы пьесалары – бұрын корпоративтік радио демеушілерінен қабылданбаған – сұранысқа ие болды. Оболердің жаңа сериясы «Америкалықтарға арналған пьесалар» деп аталды; оның мақсаты «америкалық халқына соғыс күш-жігерінің маңыздылығын тікелей үндеу арқылы емес, керісінше, түсіндіру арқылы жеткізу» болды. Оболердің «Америкалықтарға арналған пьесалары» – Екінші дүниежүзілік соғыстың жарты сағаттық радиодрама түріндегі үгіт-насихаты, әрбір оқиға соғыс кезіндегі жауапкершілік туралы сабақ берді. Оболердің осы сериядағы бағдарламалары оның бұрынғы сериясындағыдай жұлдызды актерлерге толы болды. Джеймс Стюарт «Түн ортасындағы хат» фильмінде ойнады, онда бай жігіттің оқшаланғандықтан әскерге қатысуға дейінгі өзгерісі көрсетілген. Бетт Дэвис «Адольф және миссис Руньон» комедиясында ойнады, онда Гитлер өзін сиқырлы түрде ашулы соғыс келініне тиесілі машинаның артқы орындығында табады. Огайо штатындағы Радио институтында Оболердің айтқан сөздері бағдарламаның қысқаруына себеп болды. Оболер Екінші дүниежүзілік соғыстың үгіт-насихаты тыңдаушыларда жауға деген жеккөрушілік сезімін оятуы керек деп талап етті. Институттың кейбір өкілдеріне Оболер Остің жақтастары қолдайтын нәсілдік жеккөрушілікке ұқсас көрінді. Әке Эдвард Фланаган Оболерді сынап, Америкаға өз Геббельсінің қажеті жоқ деді. Оболер тағы бір үгіт-насихат сериясын эфирге шығару үшін Эдди Кантордың көмегіне жүгінді, бірақ Кантордың күш-жігері нәтижесіз болды.
Жарық сөндірілді, ІІ бөлім
Оболер «Америка үшін пьесалар» атты пьесаларды тегін жазды. Ол «жетілген және пайдалы пьесаларды жазуді жалғастыру үшін тез ақша табудың жолын табу керек» деп шешті, – дейді ол. «Lights Out» пьесасының қайта қойылымы үшін жақсы төлем жасауға спонсор тез табылды. Оболердің жаңа сериясы ең жақсы есте қалған кіріспесімен танымал болды: диктор Франк Мартиннің артындағы қоңыраулардың үні: text=Lights out, everybody! Біз сіздерге табиғаттан тыс және ерекше құбылыстар туралы әңгімелер, беймәлімнің қиялы мен сырларын көрсетеміз. Біз бұл туралы тыныш, бірақ шын ниетпен айтамыз, сондықтан егер сіз осы пьесалардың кернеуінен қашып кеткіңіз келсе, радиоңызды қазір өшіріп қоюға кеңес береміз. Бұл «Lights Out» сериясы алдыңғыларынан антинацистік ашық хабарламаларымен ерекшеленді. Мысалы, «Execution» пьесасында нацистік коменданттың француз қарсылық қозғалысының көшбасшысын өлтіруге жасаған тырашасы көшбасшының үнемі жаңаруымен сәтсіз аяқталады. «Lights Out» хабарларының көпшілігі Оболердің алғашқы «Lights Out» сериясының қайта түсірілген нұсқалары. Бұл хабарлардың барлығы дерлік сақталған, ал алдыңғы «Lights Out» хабарларының тек үш ғана нұсқасы қалды.
Президентке
Оболер "Жарларды сөндіру" атты шығармасын жазғанда, "Президентке" деген жаңа үгіт пьесалары сериясын бастады. "Пьесаларда президентке тікелей сөйлейтін азаматтың бейнесі пайдаланылды; әр драма соғыстың сол аптасының нақты мәселесін көтерді". "Америкалықтарға арналған пьесалар" сияқты, "Президентке" пьесаларында да Фред МакМюррей, Клод Рейнс және Гарри Кэри сияқты танымал актерлер ойнады.
Еркін әлем театры
Оболердің келесі сериясы амбициялық "Еркін әлем театры" болды. Оболер осы серияның барлық 19 үгіттеу радиоспектакльдерін өндірді және режиссерлік етті, сонымен қатар екі пьесаның авторы болды. Бұл пьесалар Томас Маннның алды сөзімен жарық көрді.
Ұлдар үшін бәрі
Оболер кейін Рональд Колманмен бірге жұмыс істеді, ол танымал романдар мен пьесалардың бейімдеулерінен тұратын, Колманды басты рөлде сомдаған үгіт-насихат сериясы болды. Колман мен Оболердің арасы жақсы болған жоқ. Оболер пьесаларының коммерциялық үзілістеріне наразы болды. Бұл серия өте қымбатқа түсті, сәтсіз аяқталды.
Арч Оболер пьесалары, ІІ бөлім
Оболердің "Арх Оболердің пьесалары" екінші сериясы "Мючуал радиокомпаниясы" арқылы таратылды. Ол жарнамалық үзілістерсіз эфирде берілді және идеялық және үгіттеу пьесаларынан құралды.
Бродвей
Сидни Люмет Оболердің Бродвейдегі «Аук түні» пьесасын, Айға алғаш рет қонғаннан кейін Жерге оралған астронавттар туралы ғылыми-фантастикалық драмасын қойды. Пьеса 1945 жылдың қыркүйегінде Арч Оболердің радио пьесаларының бөлігі ретінде эфирге шыққан «Манхэттеннен ракета» пьесасы негізінде жазылған. Кермит Блумгарден өндірген бұл пьеса, Мартин Брукс, Венделл Кори, Кристофер Пламмер, Клод Рейнс және Дик Йорк сияқты актерлерге қарамастан, 1956 жылдың желтоқсан айында бар болғаны сегіз рет көрсетілді. 1956 жылдың 17 желтоқсанындағы «Time» журналында жарияланған рецензияда былай делінген:
Арч Оболердің «Аук түні» пьесасы адамның Айға алғаш рет қонғаннан кейін Жерге қайтып келе жатқан зымыранда өтеді (уақыт: «кейбір ертеңдерден кейін»). Қайту сапары қуаныштан мүлдем алыс, себебі команданы жек көрінетін эгоманьяк басқарады, қатарынан кісі өлтірулер мен өзіне-өзі қол жұмсаулар орын алады, Жерде толыққанды атом соғысы басталғаны белгілі болады және зымыранның өзі де құлауға шалығатыны анық. Драматург Оболер атом заманы адамзатты үлкен аук құсы сияқты жоқ болуға алып келуі мүмкін деп болжағандай. Апта соңында көрсетілген пьеса бір-екі қызықты оқиғаны, көптеген әдемілеу элементтерді, бір-екі философиялық шындықты Полонийге тән жалпылама сөздермен, тілге деген сирек сезімді, оны мақтаншақтықпен және варварлықпен қолданумен үйлестірді. Клод Рейнс, Кристофер Пламмер және Венделл Кори сияқты жақсы актерлердің актерлік шеберлігі, жартылай ғылыми жаргон, жартылай «Мермейд Тавернасы» өлеңдері, жартылай «Мэдисон Авеню» прозасы сияқты ғарыштық жарнама мәтініне ұқсайтын сценарийге өкінішке орай ысырап болды. «Аук түні» пьесасының нұсқасы 1960 жылы «Аптаның пьесасы» атты телесериалдың бір бөлігі ретінде көрсетілді. 2012 жылдың тамызында Outside Inside Productions «Аук түні» пьесасының Нью-Йорктегі алғашқы қайта қойылымын 16-шы жылдық Нью-Йорк Халықаралық Фриндж фестивалінде ұсынды. Оболер отбасының рұқсатымен, Адам Левидің режиссерлігімен және Кейтлин Сэмюэлдің қосымша режиссерлігімен, драматург Майкл Росс Альберт бейімдеген түпнұсқа пьесаның 75 минуттық бір актілік нұсқасы қойылды.
Night of the Auk (by Arch Oboler) took place on a rocket ship returning to the earth from man's first landing on the moon (time: "The day after some tomorrow"). The mood of the return voyage is far from jubilant, what with a loathed egomaniac in command, a succession of murders and suicides, the discovery that full scale atomic war has broken out on earth, and the knowledge that the rocket ship itself is almost surely doomed. Playwright Oboler seems indeed to be prophesying that the atomic age may end up with man as extinct as the great auk. Closing at week's end, the play mingled one or two thrills with an appalling number of frills, one or two philosophic truths with a succession of Polonius like truisms, an occasional feeling for language with pretentious and barbarous misuse of it. A good cast of actors, including Claude Rains, Christopher Plummer and Wendell Corey, were unhappily squandered on a pudding of a script – part scientific jargon, part Mermaid Tavern verse, part Madison Avenue prose – that sounded like cosmic advertising copy. A version of Night of the Auk aired as an episode of the anthology television series Play of the Week in 1960. In August 2012, Outside Inside Productions presented the first New York revival of Night of the Auk at the 16th Annual New York International Fringe Festival. Authorized by the Oboler family, this new production, directed by Adam Levi with co direction by Kaitlyn Samuel, was a 75 minute one act version of the original play, adapted by playwright Michael Ross Albert.
Теледидар
1949 жылы Оболер қыркүйек пен қараша аралығында алты эпизодқа созылған "Оболердің комедиялық театры" (немесе Арч Оболердің комедиялық театры) атты антологиялық телесериалды жетекшілік етті. Тұсаукесерде көрсетілген "Төсекте страус" атты эпизодта кешкі қонақты күтіп отырған жұбайлар өз жатын бөлмесінде страус табады. "Мырза Диди" эпизодында есі дұрыс емес ат шабушысы бекіне қызметін көрсететін компанияны мұраға алады.
Жазбалар
Оболердің "Drop Dead! An Exercise in Horror" (Capitol Records, 1962) атты LP жазбасы, қорқыныш тақырыбындағы драмалық шағын көріністерді қамтиды, Оболердің түсіндірмелерімен алмастырылған: "Қорқынышқа кіріспе", "Мен ашпын", "Әкемді үйге алып келу", "Қараңғылық", "Тіс дәрігеріне барған күн", "Топ", "Тауық жүрегі" және "Күлкілі адам". "Арх Оболердің Африкалық саяхаты" (Decca 10" LP) – "Bwana Devil" фильмі түсірілімі кезіндегі далалық жазбалар.
Романдар
Өрттегі үй (Бартоломью Хаус, 1969) 1980 жылы Оболер радионың «Mutual Radio Theater» үшін бейімдеді. 2015 жылы «Valancourt Books» Кристофер Конлонның жаңа кіріспесімен «Өрттегі үйді» қайта басып шығарды.
Шығармашылық емес
"Менің Есектерiм және От" 1960 жылғы маусым нөмірінде, Coronet журналында.
Жеке өмір
Оболер бұрынғы Элеонор Хельфандқа үйленді; олардың төрт ұлы болды: Гай, Дэвид, Стивен және Питер Оболер. 1958 жылдың 7 сәуірінде Оболердің алты жасар ұлы Питер, Оболердің Малибудағы үйінің аумағындағы қазбаларда жиналған жаңбыр суына батып қайтыс болды. Үйді архитектор Франк Ллойд Райт жобалаған; Райт жобалаған Оболердің тұрғын үй кешені Eaglefeather деп аталды (ол 2018 жылы Вулси өртінен қирады). Үй Оболердің "Бес" фильмінде бейнеленген. Арч Оболер 1987 жылы 79 жасында Калифорния штатының Вестлейк Виллидж қаласында дүние салды.