Кіріспе

Микец немесе Микец (מִקֵּץ – «соңында», парашаның екінші және бірінші ерекше сөзі) – жылдық еврей Тора оқу циклындағы оныншы апталық бөлім (פָּרָשָׁה, параша). Ол Жаратılıс кітабының 41:1–44:17 аяттарын қамтиды. Парашада Жүсіптің Перғауынның түсін түсіндіруі, Жүсіптің Мысырда билікке көтерілуі және Жүсіптің бауырларын сынауы туралы айтылады. Бұл парашада Жаратılıс кітабындағы апталық Тора бөлімдерінің ең көп әріптері бар (бірақ ең көп сөздері немесе тармақтары жоқ). Ол 7914 еврей әрпінен, 2022 еврей сөзінен, 146 тармақтан және Тораның кітабында (סֵפֶר תּוֹרָה, Sefer Torah) 255 жолдан тұрады. (Жаратılıс кітабында Парашат Вейерада ең көп сөз бар, ал Парашиот Ноах және Вайшлахта ең көп тармақ бар.) Яһудилер Микец парашасын Симхат Торадан кейінгі оныншы сенбі күні, әдетте желтоқсанда, немесе сирек қарашаның соңында немесе қаңтардың басында, көбінесе Ханука кезінде оқиды.

Оқулар

Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті оқылымға немесе עליות, алиотқа бөлінеді. Танахтың (Еврей Киелі кітабы) Масорет мәтінінде Микец парашасының "ашық бөлімшелері" (פתוחה, petuchah) жоқ (бұл шамамен абзацтарға ұқсас, көбінесе еврей әрпімен қысқартылады פ (peh)). Микец парашасы парашаның соңында бір "жабық бөлімше" (סתומה, setumah) бөліміне (еврей әрпімен қысқартылады ס (samekh)) ие. Осылайша, Масорет мәтіні парашаны біртұтас, үздірілмейтін мәтін ретінде қарастырады.

Бірінші оқу Түпнұсқа 41:1 14

Бірінші оқылымда Перғауын өзен жағасында тұрғанын түсінде көрді. Одан кейін өзеннен жеті семіз сиыр шығып, қамыстың арасында шөп жеді. Сосын өзеннен жеті арық сиыр шығып, олар жеті семіз сиырды жеп қойды, және Перғауын оянды. Ол қайтадан ұйықтап, бір сабақта жеті толы бидай басы өсіп шықты, сосын олардан кейін жеті жұқа бидай басы шығып, толы бидай басын жұтып қойды, және Перғауын тағы да оянды. Таңертең Перғауынның ойы толқып, Мысырдың барлық жыншылары мен даналарын шақырып, өзінің түсін айтты, бірақ ешкім оны түсіндіре алмады. Содан бас шарапшы сөз сөйлеп, өзінің кінәларын мойындап, Перғауынның оны нан пісірушімен бірге түрмеге қамағанын және сол жерде бір иврей олардың түсін жорып, болашақты дұрыс болжағанын айтты. Сонда Перғауын Жүсіпті шақыртты, ол сақал трастырып, киім ауыстырып, Перғауынға келді. Бірінші оқу осы жерде аяқталады.

Екінші оқылым Түпнұсқа 41:15 38

Екінші оқылымда Перғауын Жүсіпке, өзінің ешкім түсіре алмайтын түсі болғанын және Жүсіп түстерді жоруға қабілетті екенін естігенін айтты, бірақ Жүсіп Перғауынға жауапты Құдай беретінін мәлімдеді. Перғауын түсін Жүсіпке айтты, ал Жүсіп оған екі түс біреу екенін, Құдайдың жақын арада істеуге ниеттенген нәрсесінің болжауы екенін түсіндірді. Жеті семіз мал мен жеті толы масақ жеті жылдық молшылықты, ал жеті арық мал мен жеті бос масақ соңынан ашаршылық келтіретін жеті жылды білдірді. Түс екі рет қайталанды, себебі Құдай осы істі белгілеп, жақын арада оны орындауға ниеттенген. Жүсіп Перғауынға Египетті басқаруға салмақты және дана адамды тағайындауды, мол жылдары егіннің бестен бірін жинау үшін қадағалаушылар тағайындауды және осы азықты ашаршылық жылдарына сақтауды ұсынды. Перғауын келісіп, Жүсіп сияқты Құдайдың Рухы бар адамды таба ала ма деп сұрады. Екінші оқылым осы жерде аяқталады.

Үшінші оқылым Түпнұсқа 41:39 52

Үшінші рет оқығанда перғауын Жүсіпке былай деді: «Құдай осының бәрін маған көрсеткендіктен, сендей ақылды және епті адам жоқ. Сондықтан перғауын Жүсіпті Мысырдың барлық жеріне билік етуге тағайындады. Перғауын оған өзінің мөрлі сақинасын, жақсы бәтес, мойнына алтын шынжыр тағып, екінші күймесін де берді. Ол халыққа «Абрех!» деп жариялауға бұйрық берді. Перғауын Жүсіптің есімін Сапфенат-Панеах деп өзгертті және оған Он қаласының дін қызметшісі Потифераның қызы Асенатты әйел етіп берді. Жүсіп перғауынның алдына келгенде отыз жаста болды. Жеті жылдық молшылықта Жүсіп теңіз құмындай көп асты жинады. Жүсіп пен Асенаттың екі ұлы болды. Жүсіп тұңғышын Манаса деп атады, себебі Құдай оған барлық қиындықтары мен әкесінің үйі туралы ұмыттырды. Ал екінші ұлын Ефрайым деп атады, себебі Құдай оған азап көрген жерінде ұрпақ сыйлады. Үшінші оқылым осы жерде аяқталады.

Төртінші оқу Түпнұсқа 41:53 42:18

Төртінші оқылымда жеті жылдық молшылық аяқталып, ашаршылық басталды. Мысыр аштыққа ұшырағанда Жүсіп қоймаларын ашып, мысырлықтарға азық сатты. Аштық бүкіл жерге тарағандықтан, халық астық сатып алу үшін барлық елдерден Мысырға келді. Жақып Мысырда астық бар екенін естіп, ұлдарына: "Неліктен бір-біріңізге қарап отырсыздар?" - деп сұрап, оларды Мысырға астық алуға жіберді. Жүсіптің он ағасы Мысырға барды, ал Жақып Бинжаминды өздерімен бірге жібермеді, оған ешқандай жамандық болмасын деген ниетпен. Жүсіптің ағалары Жүсіптен астық сатып алуға келді де, оның алдына бетімен иіліп, сағаттанады. Жүсіп ағаларын таныды, бірақ олар оны танымады, себебі ол өзін оларға жат қылып көрсетті және олармен қатал сөйледі. Жүсіп өз армандарын есіне алып, оларды тыңшылықта айыптады. Бірақ олар: "Біз тыңшы емеспіз, біз азық-түлік сатып алуға келген адал адамдармыз. Біз он екі ұлы бар бір адамның он ұлымыз, біреуі жоғалды, ал біреуі сонда қалды", - деп қарсылық білдірді. Жүсіп оларға өздерінің сөздерін дәлелдеу үшін біреулерін бауырына баруға жіберу керектігін айтты және оларды үш күнге түрмеге қамады. Үшінші күні Жүсіп оларға бір жоспар ұсынды, себебі ол Құдайдан қорқатын еді. Төртінші оқылым осы жерде аяқталады.

Бесінші оқу Түпнұсқа 42:19 43:15

Бесінші оқылымда Жүсіп ағаларына біреуін түрмеге қамап, қалғандары үйлеріне астық алып барып, кенже інісін Мысырға әкелуін айтты. Олар бір-біріне: «Шын мәнінде, біз інімізге қатысты кінәліміз, енді осы қиындық бізге де келді», – деді. Рубен оларға: «Мен сендерге ініңдерге қарсы күнә жасауға болмайтынын айтқан едім, бірақ сендер тыңдаған жоқсыңдар», – деді. Олар Жүсіптің оларды түсініп отырғанын білмеді, себебі ол аудармашы арқылы сөйлесті, сосын Жүсіп жалтарап, жылады. Жүсіп қайта келгенде, Симеонды олардың көздері алдында байлады және астықтарын қаптарына толтырып, ақшаларын қаптарына қайтаруын бұйырды. Олар есектеріне жүк артып, кетіп қалды. Қонақжайға келгенде, біреуі қаптарын ашып, ақшасын тауып алды, олардың көңілі түсіп, Құдай оларға не істегенін таңғалды. Олар үйге қайтып, болған жағдайды Яқыпқа айтты. Яқып оларды балаларынан айырғандары үшін айыптады, бірінші Жүсіп, енді Симеон, және олардың Бенжаминді алып кетпеуін талап етті. Рубен Яқыпқа егер Бенжаминді қайтарып әкелмесе, Рубеннің екі ұлын өлтіретінін айтты, бірақ Яқып ұлының олармен бірге бармауын қалады, өйткені Жүсіп қайтыс болған, және Бенжамиін ғана қалған, егер Бенжамиінге бір нәрсе болса, онда Яқыптың өмірі де аяқ болар еді. Аштық жалғасып, Яқып ағаларына тағы астық алуды бұйырды. Юда Яқыпқа ол адамның олардың бетіне қарамайтынын, егер інілерімен келмесе, ескерткенін айтты, сондықтан егер Яқып Бенжамиін жіберсе, олар тамақ ала алады, егер жібермесе, бара алмайды. Яқып олардан неліктен оны осылай қиын жағдайға түсіргендерін сұрады, олар ол адамның тікелей олардың отбасы туралы, әкелері тірі ме, жоқ па, тағы бір інілері бар ма, жоқ па деп сұрағанын, олар оған жауап бергенін түсіндірді, олар қалай білуге болар еді, ол олардан інілерін әкелуді сұрайтынын? Содан кейін Юда Яқыптан онымен бірге баласын жіберуін өтінді, осылайша олар бара алады және отбасы аман болады, және Юда оның кепілі болады, себебі олар кешігімесе, Мысырға барып қайтуға үлкерген болар еді. Яқып оларға адамға сыйлық алып баруын, төлемдері қайтарылмаса, екі есе ақша беруін және інілерін де алып баруын бұйырды, сондай-ақ Яқып оларға ол адамның алдында мейірімділік көрсетіп, Симеон мен Бенжамиінды босатуын тіледі. Сөйтіп, ағалар Жүсіпке барды. Бесінші оқылым осы жерде аяқталады.

Алтыншы оқу Түпнұсқасы 43:16 29

Алтыншы оқығанда Жүсіп ағаларының қасында Буняминді көріп, үй басқарушысына: «Бұларды үйге кіргізіп, түскі ас дайындап, олармен бірге жеуге бер», – деп бұйырды. Ағалар Жүсіптің үйіне кіргізілгенде, қаптарынан табылған ақшаны алғаны үшін Жүсіп оларды құлдыққа салмақшы екен деп қорқып, алаңдады. Сондықтан олар Жүсіптің үй басқарушысына ақшаларын қайтарып алғанын және астық сатып алу үшін одан да көп ақша әкелгенін түсіндірді. Бірақ үй басқарушы оларға қорқудың қажеті жоқ екенін, олардың Құдайы қаптарына қазына сыйлаған екенін, ақшалары олардікі екенін айтты. Үй басқарушы Симеонды шығарып, оларды Жүсіптің үйіне кіргізіп, су берді және есектеріне жем берді. Жүсіп үйге келгенде, олар оған сыйлықтарын ұсынып, иықтарын жерге тигізіп құрмет көрсетті. Жүсіп олардың және әкелерінің жағдайы туралы сұрады. Олар әкелерінің жақсы екенін айтып, бас иді. Жүсіп Буминге қарап, оған бұл олар айтқан ең кіші ағасы екенін сұрады және Құдай Буминге маржаба көрсетсін деп дұға етті. Алтыншы оқу осы жерде аяқталады.

Жетінші оқу Түпнұсқасы 43:30 44:17

Жетінші оқылыста Жүсіп асығыс бөлмесіне кіріп, жылады, бетін жуды, қайта оралды және тамақ әкелуге қызметшілерді шақырды. Жүсіп жеке отырды, оның бауырлары жеке, ал мысырлықтар жеке отырды, себебі мысырлықтар еврейлермен бірге тамақтануды ұнатпады. Бауырлары қызметшілердің оларды жасына қарай отырғызғанына таң қалды. Ал Бенжаминнің үлесі бауырларынан бес есе көп болды. Жүсіп үй басқарушысына адамдардың қаптарын көтере алатындай етіп тамақпен толтыруды, әркімнің ақшасын қаптарына салуды және ең кішісінің қаптарына Жүсіптің күміс кесесін салуды бұйырды. Таң атқанда бауырлары жолға шықты, бірақ олар қаладан алыс кетпеген кезде Жүсіп үй басқарушысына оларды тоқтатып, жақсылыққа жамандықпен жауап бергендеріне және Жүсіп ішетін және болашақты болжайтын кесені алғандарына себебін сұрауды бұйырды. Олар үй басқарушыдан неліктен оларды айыптайтынын сұрады, өйткені олар қаптарында тапқан ақшаны қайтарған еді, және кесе кімде табылса, сол өлсін, ал бауырлары құл болады деді. Үй басқарушы келісті, бірақ егер кесе кімде табылса, сол құл болып, қалғаны бос жүрсін деген шартын қосты. Асығысқандықтан, әркім қаптарын ашты, ең үлкенінен бастап, және кесені Бенжаминнің қапынан тапты. Олар киімдерін жыртып, есектерін жүктеді және қалаға қайтып келді. Пашаны аяқтау үшін оқылған «мафтир» (מפטיר) оқылысында Яһуда мен оның бауырлары Жүсіптің үйіне келіп, оның алдына жерге жығылды. Жүсіп олардан не істегендерін сұрады, олар оның сияқты адамның болашақты болжайтынын білмейтін бе? Яһуда қалай ақталуға болатынын сұрады, өйткені Құдай олардың күнәларын біліп қойған еді, олардың бәрі Жүсіптің құлы еді. Бірақ Жүсіп тек кесесі табылған адам ғана оның құлы болатынын, ал қалғаны әкесіне аман-есен қайта оралатынын айтты. Жетінші оқылыс, жалғыз жабық бөлім және паша осы жерде аяқталады.

Жаратылыс 41 - тарау

Герхард фон Рад Жүсіп оқиғасының ежелгі мысырлық даналық әдебиеттерімен тығыз байланысты екенін айтты. Фон Рад Жүсіптің іс-қимылдарын (мысалы, Текжаратылыс 41:14–33) Птаххотептің (б.з.д. 25-24 ғасырлардағы мысырлық визир) нақылымен салыстырды: «Егер сен әміршісінің кеңесшісі болсаң, ойыңды жинақта. Үн қатпаған жағдайда, гүлге қарағанда жақсырақ. Сөйлегенде мәселені қалай аяқтау керектігін білуің керек. Кеңес беруші – білгір адам, сөйлеу – кез келген еңбектерден ауыр».

Жаратылыс 41 - тарау

Вон Рад Жүсіптің іс-әрекеттерінде (мысалы, Тектес кітап 41:14) және Нақыл сөздер 22:29-дағы: «Өз жұмысында жақсылық көрген адамды байқадың ба? Ол патшалардың алдында тұрады, ешқашан төмен адамдардың алдында тұрмайды» деген сөздердің арасында ұқсастық көреді. Сол сияқты, Вон Рад Жүсіптің Тектес кітап 42:24 және 43:30-дағы эмоцияларын жасыруын Нақыл сөздер 12:23-тегі «Ақылды адам білімді жасырады» және Нақыл сөздер 10:19-дағы «Өз ернін ұстаған – дана» деген нақылдың іске асуы деп есептеді.

Жаратылыс кітабы, 44-тарау

Филонның айтуынша, Жозеф билікке ие болып, өзіне жасалған зұлымдықтарға кек алу мүмкіндігі туғанымен, осы оқиғаны өзін ұстап, сабырмен қабылдады және өздігінен басқарды.

Жаратылыс кітабы , 42 - тарау

Раввин Иоханан Жаратылыс кітабының 42:1-дегі: "Жақып Мысырда бидай [שֶׁבֶר, shever] бар екенін көрді" деген сөздерді қайта оқып, "Жақып Мысырда үміт [שֵׂבֶר, sever] бар екенін көрді" деп оқыды. Раввин Иоханан Жаратылыс кітабының 42:1-де Забур 146:5-тің: "Бақытты олар, Жақыптың Құдайы оларға көмектеседі, үміті [שִׂבְרוֹ, sivro] Раббысында болғандар" деген сөздері расталатынын айтты. Сол сияқты, Реш-Лакиш Забур 146:5-тегі: "Үміті [שִׂבְרוֹ, sivro] Раббысында болғандар" деген сөздер Мысырда тұрып бүкіл әлемге үміт болған Жүсіпке қатысты деп үйретті. Сондай-ақ, Жаратылыс кітабының 42:1-де: "Жақып Мысырда үміт бар екенін көрді" делінген. Даналар Жаратылыс кітабының 42:1-ін оқып, Жақыптың ұлдарына басқалар аш болғанда, олар тойғандай көрінбеулерін ескерткенін айтады. Егер біреу қиындыққа байланысты ораза ұстаса, ол қиындық басылғанда немесе ауру адам жазылғанда, ораза ұстаған адам оразасын аяқтауы керек деп үйреткен. Егер біреу ораза ұсталмаған жерден ораза ұсталатын жерге сапарласа, онда жаңа жердің халқымен бірге ораза ұстауы керек. Егер біреу ораза ұсталатын жерден ораза ұсталмайтын жерге сапарласа, онда да оразасын толық орындауы керек. Егер біреу ұмытып ішіп-жеп қойса, оны жұрт алдында көрсетпеуі және әсте-жостеуден аулақ болуы керек. Себебі даналар Жаратылыс кітабының 42:1-ін оқып: "Жақып ұлдарына: "Неге өздеріңді көрсетуге тырысасыңдар?" деді. Осылайша, даналар Жақыптың ұлдарына: "Тойғанда Есау мен Ысмағұлдың алдында көрсенбеңдер, олар сендерге қызғанышпен қарауы мүмкін" деп жеткізгенін айтты. Сондай-ақ, бір мидраш Жаратылыс кітабының 42:1-ін оқып: "Жақып ұлдарына: "Неге көзге түсуге тырысасыңдар?" деді. Мидраш Жаратылыс кітабының 42:1-і Жақыптың ұлдарына: "Сендердің бәрің де күштісіңдер, бір-біріңдерге бауырласыңдар, бір қақпадан кірмеңдер және бір жерде тұрмаңдар, жаман көздерге ұшырамау үшін" дегенін түсіндірді. Тағы бір мидраш Жақыптың ұлдарына: "Қолыңда тамақ немесе қару болмасын, көршілерің келіп Жақыпқа қарсы соғыс ашпауы үшін" деп бұйырғанын айтады. Себебі мидрашта Жаратылыс кітабының 42:1-дегі "бір-біріңе қараңдар" деген сөз соғысқа ишара етеді, 2 Патшалар кітабының 14:8-де: "Келіңдер, бір-біріміздің бетіне қарайық" делінген. Жаратылыс кітабының 42:1-дегі Жақыптың ұлдарына қойған сұрағын түсіндіре отырып, бір мидраш кітапта: "Неге бір-біріңе қарап тұрсыңдар?" делінген. Жақып оларға Мысырға баруға бұйырғанда, олар бір-біріне қарап, Жүсіпті ойлап қалды. Жақып мұны түсінгенде, Жаратылыс кітабының 42:2-сінде: "Сол жерге барыңдар" деді. Рава Рав Шешет Жаратылыс кітабының 42:6-сын оқып, Тораны үйрететін адам Жүсіп сияқты бата алатынын үйретті. Нақыл сөздердің 11:26-сы (Гемарада Тораны үйрету туралы айтылған) былай дейді: "Бірақ Тора беретін адамның басына бата түседі", ал Жаратылыс кітабының 42:6-сы "Жүсіп елдің билеушісі болды және ол елдің барлық халқына қамтамасыз етуші болды" делінгенде, Жүсіпке қатысты сол "қамтамасыз етуші" деген сөзді қолданады. Жаратылыс кітабының 42:8-ін оқып, Рав Хисда Жүсіптің ағалары оны танымағанын түсіндірді, өйткені олар оны соңғы рет көргенде оның сақалы толық емес еді, ал Мысырда көргенде сақалы толық болды, бұл адамдардың сыртқы түрі уақыт өте келе өте өзгеріп, тіпті өз отбасы да оларды тани алмайтынын көрсетеді. Пирке Де Рабби Элиезер барлық елдер Жүсіптен азық-түлік сатып алу үшін келгенін, Жүсіптің олардың тілдерін түсінетінін және әр елмен өз тілінде сөйлесетінін айтады. Сондықтан оны "Тургеман" (аудармашы) деп атады, Жаратылыс кітабының 42:23-сінде: "Жүсіп оларды түсінді, өйткені олардың арасында аудармашы болды" делінген. Бір мидраш Жаратылыс кітабының 37:24-те "Оны алып, құдыққа кім тастады?" деп сұрады және бұл оның ағасы Шимон екенін айтты. Мидраш Шимонның ісіне жаза келді деп үйретті. Жаратылыс кітабының 42:24-те Жүсіп Шимонды ағаларының арасынан алып, оларды көз алдында байлап қойды. Раввин Иохананмен сөйлескенде, Реш-Лакиштің жас ұлы Жүсіптің ағаларының шағымын келтірді: "Құдай бізге не істеді?" - бұл адамдар өздері бастарына салған апат үшін Құдайды кінәлайтынының мысалы.

Жаратылыс кітабы , 43 - тарау

Рав Хуна Жаратылыс кітабының 43:9-шы аятынан, онда Яһуда Жақыпқа Бенжамин үшін кепілдік беріп: «Мен оған кепіл боламын, оны сенің қолыңнан талап етесің», – деген уәде бергенінен, кепіл берген қарызға жауапкершілік алатынын түсіндірді. Алайда, Рав Хизда Яһуданың Бенжаминді қайтару бойынша шартсыз міндеттеме алғанын айтып, қарсылық білдірді, себебі Жаратылыс кітабының 42:37-ші аятында Рубен: «Оны маған беріңіз, мен оны сізге қайтарып беремін», – деп уәде берген еді, ал Яһуда Рубеннен кем емес уәде берді. Жаратылыс кітабының 43:8-9-шы аяттарында Яһуда: «Баланы маған бірге жібер, егер мен оны саған алып келмесем және алдыңа қоймасам, онда мен мәңгілік жауапкершілікті қабылдаймын», – деген сөздерін оқығаннан кейін, Рав Яһуда Равтың атынан, тіпті өзі таңдаған жағдайда да, шартты жағдайды күштен шығару үшін ресми рәсім қажет деген қорытындыға келді. Гемара исраилдіктердің 40 жыл шөлде саяхаттаған кезеңде Яһуданың сүйектері оның қабірінде қозғалғандығын айтады, содан кейін Мұса Яһуда үшін Құдайдан мейірімділік тілеп, оның уәдесін жоюды сұрады. Бір мидраш Жаратылыс кітабының 43:23-ші аятындағы шарапаткердің бауырластарға айтқан сөздерін: «Сендерге амандық болсын, қорықпаңдар, сіздердің Құдайыңыз және әкелеріңіздің Құдайыңыз сіздерге қазына берді», – деп түсіндірді, бұл Құдай оларды өздері үшін немесе әкелері Жақып үшін игілікке ие еткенін білдіреді. Рабби Хия Елді Мекемесінде Бабылдан келген бір адаммен кездесіп, Бабылдағы Рабби Хияның әкесінің қалай екенін сұрады. Бабылдік: «Рабби Хияның анасы Бабылда болып, Хия туралы сұрады», – деп жауап берді. Сонда Рабби Хия: «Ол бір нәрсе сұрады, ал бабылдік маған басқасын айтты», – деді. Бабылдік: «Адамдар тірілер туралы сұрайды, ал өлілер туралы емес», – деп жауап берді (Рабби Хияның әкесі қайтыс болғанын білдіреді). Мидраш кітабында Жүсіптің: «Әкең аман ба?» – деген сұрағы Жақыпқа сілтеме жасаса, Жүсіптің Жаратылыс кітабының 43:27-ші аятындағы «Сен айтқан қарт кісіге» деген сілтемесі Ысқаққа қатысты. Жаратылыс кітабының 43:28-ші аятында: «Олар: «Біздің құлымыз – әкеміз аман, ол тірі», – деді», – делінген. Осыған орай, мидраш бауырластар Ысқақ қайтыс болғанын білдіргенін түсіндірді. Рав Иуда үш нәрсенің адамның өмірін қысқартатынын үйретті: 1) оқу үшін берілген Тораның кітабын қабылдамай, бас тарту; 2) ризашылық айту үшін берілген тостағанды қабылдамай, бас тарту; 3) билік көрсету. Билік көрсету өмірді қысқартады деген тұжырымды қолдау үшін Гемара Рабби Хама бар Ханинаның Жүсіптің (Жаратылыс кітабының 50:26-шы аятында жазылғандай, 110 жасында) ағаларынан бұрын қайтыс болғанын айтты, себебі ол билік көрсеткен (Жаратылыс кітабының 43:28-ші және 44:24-32-шы аяттарында ол ағаларына әкесі Жақыпты «сенің құлың» деп сипаттауға бірнеше рет рұқсат берді). Раввин Самуил бен Нахман Жүсіп Бенжаминді көргенде, оның ойы бірден тынышталып, Жаратылыс кітабының 43:29-шы аятындағы сөздерді айтып: «Құдай саған рақым етсін, ұлым», – деді де, оны жақындатуға бұйырды. Жүсіп Бенжаминнен тағы бір інісі бар ма деп сұрады. Бенжамин өзінің ағасы бар екенін, бірақ оның қайда кеткенін білмейтінін айтты. Жүсіп Бенжаминнен әйелі бар ма деп сұрады. Сонда Бенжамин: «Менің әйелім бар, он ұлым бар», – деп жауап берді. Жүсіп олардың есімдерін сұрады. Бенжамин Жаратылыс кітабының 46:21-ші аятындағыдай, олардың есімдерін айтып, Бенжаминнің Жүсіптен айырылғанын білдірді. Бела есімі Бенжаминнің ағасы одан жұтылып кеткенін білдірді (nit bala); Бехер есімі оның тұңғыш (бехор) екенін білдірді; Ашбел есімі оның тұтқынға алынғанын білдірді (нишба); Гера есімі оның бөтен елде жат адам (гер) болғанын білдірді; Нааман есімі оның іс-әрекеттерінің әдепті (наим) және жағымды (неим им) екенін білдірді; Ehi есімі оның шынымен «ағам» (ахи) екенін білдірді; Рош есімі Бенжаминнің жоғары тұрған адамы (рош) екенін білдірді; Мюппим есімі оның барлық жағынан өте тартымды (ехьяф ад ме'од) екенін білдірді; және Хуппим есімі Бенжаминнің өзінің некелік шатырды (хуппа) көрмегенін білдірді және ол Бенжаминнің көрін көрмеді; және Ард есімі оның гүлдей гүлдегенін білдірді (роза). Раввин Мелай Магдалалық рабби Исхақтың атынан былай деп үйретті: Жүсіп ағаларынан кеткен күннен бастап ол шараптан бас тартты, Жаратылыс кітабының 49:26-шы аятын оқып, «Әкеңнің баталары Жүсіптің басына және ағаларынан бөлініп шыққаннан бері назир болғанның басына болады», – деді. Раввин Хосе бен Ханина ағалары да одан кеткеннен кейін шараптан аулақ болды деп үйретті, өйткені Жаратылыс кітабының 43:34-ші аятында «Олар ішіп, онымен бірге қуанышты болды», – делінген, бұл олардың «онымен бірге» аулақ болуын бұзғанын білдіреді. Бірақ Рабби Мелай ағалары Жүсіптен бөлініп кеткеннен кейін шарапты шамалап ішкенін, Жүсіппен қайтадан кездескенде ғана «онымен бірге» мас болғандарын үйретті.

Жаратылыс кітабы, 44-тарау

Бір Тана Жаратылыс 45:24-те Жүсіп ағаларына үлкен қадамдар жасаудан аулақ болуға және күнді қалаға әкелмеуге кеңес бергенін айтты. Себебі, бір ұстаздың айтуынша, үлкен қадамдар адамның көру қабілетінің бес жүнден бір бөлігін кемітеді. Рав Яһуда қалаға күнді әкелгенде, Рав атынан қаладан күндіз шығып, күндіз қалаға кіру керектігін айтты, өйткені Жаратылыс 44:3-те Жүсіп ағаларын жіберу үшін күнді күткені жазылған. Бір Мидрашта Жаратылыс 44:12-де үй иесі Жүсіптің кесесін Бенжаминнің мүліктерінен тапқанда, ағалары Бенжаминнің иығына ұрып, оны ұры және ұрының ұлы деп айқайлап, Рахила Лабанның құдайыларын ұрлағанда Жақыпты ұятқа қалдырғандай, оларды да ұятқа қалдырды деді (Жаратылыс 31:19). Сондықтан Бенжаминнің ұрпақтары Иемнің арасында және Иерусалимдегі ғибадатханада тынығып, «Ол олардың иықтарының арасында қоныстанады» деген сөздерге лайық болды. Раввин Юда бен Илай Киелі кітаптарда Яһуданың мақтаулы есімі айтылғанын үйретті. Раввин Юда Киелі кітаптарда Яһуданың үш рет ағаларының алдында сөйлегені және олардың оны өздеріне хан етіп тағайындағаны (оның билігіне бағынғаны) туралы жазылғанын айтты: (1) Жаратылыс 37:26-да: «Жүде ағаларына: «Бауырымызды өлтірсек, қандай пайда?» – деді; (2) Жаратылыс 44:14-те: «Жүде және оның ағалары Жүсіптің үйіне келді»; (3) Жаратылыс 44:18-де: «Сосын Жүде Жүсіпке жақындап, Бенжамин үшін таласты». Рав Нахман бар Исаак Жаратылыс 44:16-дағы Яһуданың «Біз не айтуымыз керек немесе қалай ақталуымыз керек?» (נִּצְטַדָּק, niztadak) деген сөздерін Тораның қысқартуды қолданған жерінің мысалы ретінде келтірді. Рав Нахман бар Исаак נִּצְטַדָּק сөзін, NiZTaDaK, «біз таза екенін көрсетуге бола ма?» деп оқыды және бұл сөздің қысқарту екенін айтты: Біз адамыз (נכונים, Nekonim), Біз турамыз (צַדִּיקִים, Zaddikim), Біз тазамыз (טְהוֹרִים, Tehorim), Біз бағынушымыз (דָּכְיָם, Dakkim), Біз қасиеттіміз (קְדוֹשִׁים, Kedoshim). Бір Мидраш Яһуданың Жаратылыс 44:16-дағы «Не айтуымыз керек, қалай ақталуымыз керек?» деген сұрақтарын бірқатар күнәларды білдіретін ишара ретінде оқыды. Яһуда «Раббымызға не айтуымыз керек?» деп сұрады, ол алғашқы сатудан қалған ақша, екінші сатудан қалған ақша, Бенжаминнің мүліктерінен табылған кесе, Тамарға жасалған қатыгездік (Жаратылыс 38), Билаһқа жасалған қатыгездік (Жаратылыс 35:22), Динаға жасалған қатыгездік (Жаратылыс 34), Жүсіпті сату, Симеонды қамауда ұстауға рұқсат беру және Бенжаминге қауіп төнуі туралы сұрады. Ысқақ рабби Жаратылыс 44:16-дағы «Құдай құлдарыңыздың күнәсін тапты [מָצָא, mazah]» деген сөздерді оқып, Қарыз беруші – Құдай, Өз қарызын алуға мүмкіндік тапты (מָצָא, mazah) деп үйретті. (Иса) оларға былай деді: «Сендер (күнәларың үшін) бір шарап шелектерін (ішіп) тауысып қалғансыңдар». Мысырдан шығу 1:6-да «Жүсіп қайтыс болды, және оның барлық бауырлары да» делінгендіктен, раввиндер Жүсіп ағаларынан бұрын қайтыс болды деген тұжырымға келді. Раввин Юда ха-Наси Жүсіптің ағаларынан бұрын қайтыс болғанын үйретті, өйткені Жүсіп «өзінің қызметшілеріне, дәрігерлерге, әкесіне майлау үшін балзам қоюды бұйырды» (Жаратылыс 50:2). Алайда раввиндер Жақыптың өз ұлдарына оны майлауды бұйырғанын үйреткен, өйткені Жаратылыс 50:12-де «Ол өз ұлдарына бұйырғанның бәрін істеді» делінген. Раввиндердің айтуынша, Жүсіп ағаларынан бұрын қайтыс болды, өйткені Яһуда Жүсіпке бес рет «Қызметшің менің әкем, құлың менің әкем» деді (Жаратылыс 44:24, 27, 30 және 31-де төрт рет, ал Жаратылыс 43:48-де ағаларымен бірге бір рет), бірақ Жүсіп мұны естіп, үнсіз қалды (әкесіне кішіпейілділік таныту үшін түзетпеді).

Жаратылыс 41 - тарау

"Зохар" кітабы түсті пайғамбарлықтың алпысыншы бөлігі деп үйреткен, сондықтан ол пайғамбарлықтан алыстатылған алтыншы дәреже болып табылады, ол – түстерді қадағалайтын Габриельдің дәрежесі. "Зохар" кітабында, қалыпты түс осы дәрежеден туындайтындықтан, оған бірде-бір жалған нәрсе араласпаған түс жоқ, демек ол шындық пен жалғанның қосындысы. Сондықтан барлық түс түсіндірілуге тиіс, өйткені Тек қана 41:13 айтуынша, "Ол түсіндіргендей, солай болды". Себебі түс шындық пен жалғанды қамтиды, сөз оған күшті, сондықтан әрбір түсті ақылмен түсіндіруге кеңес беріледі. Тек қана 41:2-дегі Фараонның түсін оқыған Нахманид сиырлардың егіс жыртуды, ал бидай бастарының егін жинауды символдайтынын айтты. Жүсіп Тек қана 45:6-да: "Егіс жырту да, егін жинау да болмайды", – деді. Осылайша ол өзеннің тым аз көтерілетінін, сондықтан егіс жыртуға болмайтынын, ал аз ғана егілген жердің өртеліп кететінін көрді, себебі (Осия 13:15 сөздерімен) "шығыстан жел соғады, шөлден келетін Иенің желі", және осылайша ол (Тек қана 41:6 сөздерімен) "жұқа, желмен құрғаған бидай бастары" көрді. Тек қана 47:48-ді оқыған Ибраһим ибн Езра "барлық" деген сөзді тура мағынасында түсінуге болмайды деп таластады, өйткені егер Жүсіп барлық азықты алса, онда египеттіктер аштықтан өліп қалар еді. Ибн Езраның пікірінше, Жүсіп аштық тудырмайынша, қанша азық болса, соның бәрін жинады. Алайда Нахманид келіспеді, Жүсіптің Египттегі барлық азық-түлікті бақылауға алып, египет халқына олардың күнкөріс қажеттіліктеріне сәйкес жыл сайын үлестіргенін айтты. Жүсіп азық-түлікті орталықтандырылған түрде үлестірді, осылайша адамдар оны ысырапқа жібермес үшін. Нахманидтің айтуынша, Жүсіптің патшалық қазынадан азық-түлік үшін төлем жасаған-жасамағаны немесе Фараонның оны күшпен алған-алмағаны белгісіз.

Жаратылыс кітабы , 42 - тарау

Маймонид Жаратылыс 42:15-тегі Жүсіптің сөздерін пайдаланып, Құдай мен Құдайдың өмірі біртұтас екенін түсіндірді. Маймонид Құдай қалыпты мағынада өмір сүрсе, Құдай мен Құдайдың өмірі – екі бөлек құдай болар еді, бірақ бұлай емес деп мәлімдеді. Маймонид бұл мәселенің толыққанды түсінігі адамның қабілетінен тыс екенін үйретті. Осылайша, Жаратылыс 42:15-те Жүсіп: «Фараонның өмірімен» (חֵי, chei) дейді, ал 1 Самуил 25:26-да Әбигел Дәуітке: «Жаныңның өмірімен» (חֵי, chei) дейді, бірақ 1 Самуил 25:26-да «Құдайдың өмірімен» (חֵי, chei) демей, «Құдай тірі» (חַי יְהוָה, chai Adonai) деп айтылған. Бұл Құдай мен Құдайдың өмірі – тірі жандардың өмірі сияқты екі бөлек нәрсе емес екенін көрсетеді.

Жаратылыс кітабы , 43 - тарау

Мидраштан кейін Раши ағаларына Жаратылыс кітабының 43:23-тарауындағы басқарушының сөздерін: «Сендердің Құдайларың және әкелеріңнің Құдайы сендерге қазына берді» деп оқыды, бұл Құдай оларға ақшаны олардың лайықтылығымен берді дегенді білдіреді, ал егер олардың лайықтылығы жеткіліксіз болса, әкелері Яқуптың Құдайы оларға әкесінің лайықтылығымен берді. Сол сияқты, Менахим бен Шломо «Сендердің Құдайларың» деген сөздер олардың Құдайдан қорқуларының сыйлығы екенін, ал «Әкелеріңнің Құдайы» деген сөздер Яқуптың Құдайдан қорқуының сыйлығы екенін үйретті. Алайда Рашбам Жаратылыс кітабының 43:23-тарауын оқып, ағайындардың кереметтерден үнемі пайда көретінін баршаға мәлім екенін айтты. Ал Давид Кимхи (РаДаК) басқарушының сөзін осылай түсіндірді: егер ағайындар өздерінің қаптарында ақша тапса, ол көктен берілген сыйлық, адам оларға қазына бергендей.

Жаратылыс 41 - тарау

Джеймс Чарльзворт Жаратылыс кітабының 41:39–42:46 аяттары мен Ежелгі грек тарихындағы Жүсіп туралы әңгіме арасындағы байланысты хабарлады. Оның теологиялық маңыздылығы, басқа элементтермен қатар, Жүсіптің «халықтың патшасы», «тәрбиеші әке» немесе тікелей мағынасында «мысырлықтарды бағатын адам» және «құтқарушы» деп аталуында, сондай-ақ «Жүсіптің Құдайы» және «Жүсіп Жақыпты еске алады» деген тіркестердің жиі кездесуінде. Бұл байланыс, олардың біртұтастығы, Мысырдан шығу кітабының 3:15 аятындағы «Ыбырайым, Ысқақ және Жақыптың Құдайы» деген сөздермен саякес келеді. Жүсіп тарихы сонымен қатар Жүсіп пен Асенет және Он екі патриархтың өсиеттерімен де байланысты. Жүсіп пен Асенетте Жүсіп тағы да «патша» (basileus), «астықпен қамтамасыз етуші» (sinodotēs) және «құтқарушы» (sōter) деп аталады, бұл мәтіннің сол жолында (25:6) айтылады, ал Он екі патриархтың өсиеттерінің орталық тақырыбы – «Жүсіп Жақыпты еске алады», «Потфифардың әйелінің азғыруын баяндай келе».

Жаратылыс кітабы , 43 - тарау

Малбим ағайындыларға Жаратылыс кітабының 43:23-тарауындағы басқарушының сөздерін: "Сендерге де, әкелеріңнің Құдайы да қазына берді" деп оқыды. Оның түсіндіруінше, бүкіл әлемнен Мысырға әкелінген ақша – жай ғана "қазына" болған, яғни Мысырдан шығу уақытына дейін қазынаханада сақталған, содан кейін ол ізраилдіктердің қазынасына айналатын еді. Сондықтан басқарушы ағайындыларға қазыналарын өздерінің қаптарында қалдыруға болатынын айтты, себебі оны фараонның қазынасына салудың қажеті жоқ еді, өйткені ол бәрібір оларға тиесілі болатын. Нахум Сарнаның пікірінше, басқарушының сендіретін жауабын түсіну үшін, оның Жүсіптің жоспарын білуі керек еді. Оның мақсаты – ағайындыларды жалған сенімге салу еді. Роберт Альтер басқарушының ағайындылардың қорқынышын сейілту үшін, олардың қаптарынан табылған күміс туралы миф сияқты түсіндірме бергенін жазды. Ал Джон Левенсон басқарушының осы ерекше оқиғада құдайдың инаятты қолы бар екенін сезінгенін айтты.

Жаратылыс кітабы, 44-тарау

Шпейзер Жахвист өнерінің ең биік деңгейіне 44-тарауда жеткенін айтты, және Шпейзер бұл тарауды Жүсіп туралы хикаяның нағыз мәнді шешімі деп есептеді. Шпейзердің пікірінше, Жахвисттің басты назарында Жүсіптің ағаларына қарсы жеңісінің поэтикалық әділдігі немесе Жүсіптің оларды қиындыққа салғаны үшін кешіруі болмады. Шпейзер Жахвисттің қызығушылығы Жүсіптің ағаларының арадағы жылдарда моральдық тұрғыдан өзгергеніне қатысты терең ойлар мен күмәндерге жететінін санады. Осы сұраққа жауап табу үшін Жүсіп өзінің толыққанды бауыры Бенжаминды тұзаққа салу үшін әдіс қолданды. Яһуда оның орнына өзін ұсынғанда, Жүсіп ағаларының шын мәнінде өзгергенін түсінді.

Жаратылыс 45 - тарау

Жаратылыс кітабының 45:5-8 және 50:19-20 аяттарына сілтеме жасай отырып, Уолтер Брюггеманн Жүсіп туралы оқиғаның негізгі ойы – Құдайдың жасырын және шешуші күші екенін айтты. Бұл күш адамның күші арқылы, оның көмегімен және кейде оған қарсы жұмыс істейді. Брюггеманн мұны Құдайдың алдын ала белгілеуі немесе құдайлық қамқорлығы деп атап, Құдайдың Мысыр арқылы, Жүсіптің және оның бауырларының іс-әрекеттеріне қарамастан Өзінің мақсатын іске асырғанын көрсетті.

Саналы талдау

Құжаттық гипотезаны ұстанатын кейбір ғалымдар парашада төрт жекелеген дереккөздің бар екенін дәлелдейді. Осылайша, кейбір ғалымдар 42–44 тараулардың көп бөлігін (Элохист енгізген шағын түзетулермен, кейде E деп қысқартылады) б.з.б. 10 ғасырға дейін жазылған Яхвист (кейде J деп қысқартылады) жазған деп санайды. Ал бұл ғалымдар 41-тараудың көп бөлігін Элохистке жатқызады, Жаратылыс 41:46-ға дін қызметкерінің (кейде P деп қысқартылады) б.з.б. 6 немесе 5 ғасырда және кеш Редактордың (кейде R деп қысқартылады) енгізген түзетулерімен. Аяттардың осындай бөлінуін Wikiversity-дегі Құжаттық гипотеза бойынша Жаратылыс кітабының көрсетілімінен қараңыз.

Бұйрықтар

Маймонид пен Сефер ха Чинухтың пікірінше, парашада ешқандай міндеттемелер жоқ.

Хафтара

Хафтара – бұл «Пайғамбарлар» (Невиим) кітаптарынан таңдалған мәтін, ол сенбі және мереке күндері таңертең Тора оқылғаннан кейін синагогта көпшілік алдында оқылады. Хафтара көбінесе оған дейін оқылған Тора бөлімімен тақырыптық байланысқа ие. «Микец» парашасынан кейін оқылатын мәтін яһуди дініндегі әртүрлі дәстүрлерге байланысты өзгеше болуы мүмкін.

Жалпы

Парашаның хафтарасы 1 Патшалар 3:15–4:1. Бұл – Сүлеймен патша мен бір өлі баласы бар, екіншісі тірі баласы бар екі әйел туралы оқиға. Жүсіптің Мысырдағы үстемдігі "дана Сүлейменнің билігіне арқау" болады. Грегори Госвелл "екі жағдайда да даналық адамды билік жүргізуге дайындауға мүмкіндік береді" деп мәлімдейді.

Шаббат Ханука күні

Парашат Микетс Хануканың бірінші сенбісімен тұспа-тұс келгенде (2015 және 2016 жылдары болғандай), хафтара Зәкәрия 2:14–4:7 болып табылады. Парашат Микетс Хануканың екінші демалыс күніне сәйкес келсе (2009 жылы болғандай), хафтара 1 Патшалар 7:40–50 болады. Сонымен қатар, Парашат Микетс Рош Ходеште орын алғанда (2015 және 2019 жылдары болғандай), кейбір қауымдар жаңа айды құрметтеп, қосымша аяттарды оқиды. (Тәует айы әрқашан Ханука кезінде басталады.)

Ежелгі

Гилгамеш эпосы 6:92 113 Месопотамия, б.з.д. 14–11 ғасырлар. Мысалы, Джеймс Б. Притчард, Ежелгі Таяу Шығыс мәтіндері Ескі Ғидатқа қатысты, 84–85 беттер. Принстон: Принстон университетінің баспасы, 1969 жыл. (Көк жұлдыз бен жеті жылдық ашаршылық).

Киелі кітап

Жаратылыс 31:32 (асығыс берілген ант). Сотшылар 11:30–31 (асығыс берілген ант). Даниял 2:1–49; 4:1–5:31 (түс жору).

Раби емес ерте кезеңдері

Филон - дастанды ақын. Иерусалим туралы. 3-ші фрагмент. Б.з.б. III-II ғасырлар. Евсевийден алынған цитата. Жақсы жаңалыққа дайындық. 9:24:1. Аударған: Х. Аттридж. "Ескі өсиеттің псевдоэпиграфтары" кітабы, 2-том: "Ескі өсиеттің" кеңейтілімдері мен аңыздар, даналық және философиялық әдебиет, дұғалар, Салтанаттар мен Мадақтар, жоғалған Юдео-эллинистік еңбектердің фрагменттері. Джеймс Х. Чарльзуорт редакциялаған, 783-84 беттер. Нью-Йорк: "Анкер" Киелі кітап, 1985 жыл. (Жүсіп Мысырда). Иосиф Флавий. Ежелгілер тарихы 2:5:4–6:8. Шамамен 93-94 жылдар. Мысалы, Иосифтің еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Уильям Уистон аударған. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1987 жыл. Иосиф және Асенет б.з.б. I ғасыр – б.з. II ғасыры. Мысалы, Джеймс Х. Чарльзуорт, "Ескі өсиеттің псевдоэпиграфтары", 2-том, 177–247 беттер. Нью-Йорк: Даблдей, 1985 жыл. Құранның 12:43–79 аяттары. Арабия, 7 ғасыр.

Классикалық раввиндік

Иерусалим Талмуды: Берахот 4б, 60а, 75б; Килайим 72б; Маасер Шени 45а; Шаббат 24а, 48а; Таанит 7б; Мегилла 37а; Чагига 5а; Евамот 1б, 4б, 47б; Санхедрин 11а; Хорайот 17б. Тиберия, Израиль жері, біздің заманымыздың 400 жылы. Мысалы, Талмуд Йерушальмиде. Редакторлар: Хаим Малиновиц, Исраэль Симха Шорр және Мордехай Маркус, 1–2, 5, 10, 13–14, 25–27, 29–30, 44, 49 томдары. Бруклин: Mesorah Publications, 2005–2019 жылдар. Сондай-ақ, мысалы, The Jerusalem Talmud: A Translation and Commentary. Редакциялаған және аударған: Яков Нойснер, Цвее Захави, Б. Барри Леви және Эдвард Голдман. Пибоди, Массачусетс: Hendrickson Publishers, 2009. Жаратылыс Рабба 31:12; 34:7; 69:3; 84:16–17; 89:1–92:9; 93:7; 100:3. Израиль жері, V ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Жаратылыс. Аударған: Гарри Фридман және Морис Саймон, 2-том, 820–856 беттер. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Вавилон Талмуды: Берахот 10b, 55a–b, 56b, 57b; 105a, 139a; Песахим 2a, 7b; Таанит 9a, 10b, 11a; Мегилла 13b; Евамот 17b, 22a, 88a; Кетубот 27b, 30a; Назир 5a; Сота 13b, 36b; Бава Метзия 39a–b, 53b; Бава Батра 4a, 15a, 173b; Санхедрин 63b, 92a, 112b; Маккот 11a–b, 19b; Чулин 85a, 91a, 95b. Сасанидтер империясы, VI ғасыр. Мысалы, Талмуд Бавлиде. Редакторлар: Исраэль Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус, 72 том. Бруклин: Mesorah Publications, 2006 жыл. Раввин Натанның Авот, 41-тарау. Шамамен 700–900 жылдары. Мысалы, аудармашы Юда Голдиннің "The Fathers According to Rabbi Nathan" еңбегінде, 172 беті. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1955 жыл.

Орта ғасырлар

Раши. Түсіндірме. Жаратылыс 41–44. Трой, Франция, 11 ғасырдың соңы. Мысалы, Рашиде. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және ашықталған. Аударған және түсіндірген: Yisrael Isser Zvi Herczeg, 1:447–491. Бруклин: Mesorah Publications, 1995. Рашбам. Тораға түсініктеме. Троя, 12 ғасырдың басында. Мысалы, Раввин Сэмюэл Бен Меирдің "Жаратылысқа түсініктемесі: Аннотацияланған аударма" еңбегінде. Мартин И. Локшин аударған, 278–310 беттер. Льюистон, Нью-Йорк: The Edwin Mellen Press, 1989. Яһуда Халеви. Кузари. 4:15. Толедо, Испания, 1130–1140 жылдары. Мысалы, Jehuda Halevi. Kuzari: Израиль дінінің жолын қорғайтын дәлел. Генри Слонимскидің кіріспесі, 221-бет. Нью-Йорк: Schocken, 1964. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсініктеме. 12 ғасырдың ортасы. Мысалы, Ibn Ezra's Commentary on the Pentateuch: Жаратылыс (Берешит). Аударған және түсіндірген H. Norman Strickman және Arthur M. Silver, 372–96 беттер. Нью-Йорк: Menorah Publishing Company, 1988. Маймонид. Мишне Тора: Hilchot Yesodei HaTorah (Тораның негіздері), 2-тарау, халаха 10. Мысыр, шамамен 1170–1180 жылдары. Мысалы, Mishneh Torah: Hilchot Yesodei HaTorah: Тораның негіздері. Аударған Eliyahu Touger, 1-том. Нью-Йорк: Moznaim Publishing, 1989. Маймонид. Мишне Тора: Hilchot Ta'aniyot (Оразалар заңдары), 1-тарау, халаха 15; 3-тарау, халаха 8. Мысыр, шамамен 1170–1180 жылдары. Мысалы, Mishneh Torah: Hilchot Eruvin: Эрувин заңдары: және Hilchot Sh’vitat Asor: Он күндік демалыс заңдары (Тишрей): және Hilchot Sh’vitat Yom Tov: Мерекелерде демалыс заңдары. Аударған Eliyahu Touger, 11-том. Нью-Йорк: Moznaim Publishing, 1993. Езекия бин Маноах. Hizkuni. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Chizkiyahu ben Manoach. Chizkuni: Тораға түсініктеме. Аударған және түсіндірген Eliyahu Munk, 1-том, 293–309 беттер. Иерусалим: Ktav Publishers, 2013. Нахманид. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Ramban (Nachmanides): Тораға түсініктеме: Жаратылыс. Аударған Charles B. Chavel, 1-том, 493–528 беттер. Нью-Йорк: Shilo Publishing House, 1971. Зохар 1-том, 25а, 145а, 175а, 183а, 193а–205а, 206а беттер; 2-том, 198а бет; 3-том, 22б, 62б, 268а беттер. Испания, 13 ғасырдың соңы. Ысқақ бен Мұса Арама. Akedat Yizhak (Исақтың құрбандығы). 15 ғасырдың соңы. Мысалы, Yitzchak Arama. Akeydat Yitzchak: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсініктемесі. Аударған және қысқарған Eliyahu Munk, 1-том, 253–70 беттер. Нью-Йорк, Lambda Publishers, 2001.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванель. Тораға түсініктеме. Италия, 1492 және 1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға қатысты таңдалған түсініктемелер: 1-том: Береиш / Жаратылыс. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 278–352 бет. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Сондай-ақ, мысалы, Абарбанел Тора туралы: Таңдалған тақырыптар. Аударған: А.Томашофф, 322–344 бет. Иерусалим: Израиль үшін еврейлік агенттік, 2007 жыл. Обадия бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Аударма және түсіндірме жазбалар, Рафаэль Пелковиц, 218–39 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1997 жыл. Мұше Әлшіх. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жылы. Мысалы, Моше Алшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 1-том, 265–94 беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Редактор: Ханох Хенох Эрзон. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Ехошуа Хешелдің шығармасында. Ханукас Хатора: Рав Авраам Ехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Аударған: Авраам Перец Фридман, 96–98 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2004 жыл. Томас Хоббс. Левиафан, 3:34. Англия, 1651 жыл. К. Б. Макферсон редакциялаған қайта басылым, 431-бет. Хармондсворт, Англия: "Пингвин классикасы", 1982 жыл. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Шайим бен Аттарда. Ор Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 1-том, 324–54 беттер. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Яһуда Лейб Гордон. Потифардың қызы Осенат. Вильня, Ресей, 1868 жыл. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 393–431 бет. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012 жыл. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Эмет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Эметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 61–65 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998 жыл. 2012 жылы қайта басылған. Ыбырайым Исаак Кук. Өкініштің жарықтары, 11:6. 1925 жыл. Ыбырайым Исаак Кук кітабында: Өкініштің жарықтары, моральдық принциптер, қасиеттіліктің жарықтары, очерктер, хаттар және өлеңдер. Бен Зион Боксер аударған, 83-бет. Махва, Нью-Джерси: Паулист баспасы 1978 жыл. Александр Алан Штайнбах. "Димаштық әйел: Жастарға арналған Киелі кітаптағы 54 әңгіме" кітабының 30–32 беттеріндегі "Теңделу кітабының әр бөлігіне негізделген". Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936 жыл. Ирвинг Файнман. Жақып, автобиографиялық роман. Нью-Йорк: "Рендом Хаус" баспасы, 1941 жыл. Томас Манн. Жүсіп пен оның ағалары. Джон Вудстың аудармасы, 257, 274–75, 526–27, 609, 672–74, 765, 788, 1007–1253, 1287–373 беттер. Нью-Йорк: Альфред А. Кнопф, 2005 жыл. Бастапқыда "Жозеф пен оның бауырлары" деп жарияланды. Стокгольм: Берман Фишер баспасы, 1943 жыл. Уолтер Оренштейн мен Герц Франкель. Тора мен дәстүр: Яһуди жастарына арналған Киелі кітап оқу құралы: 1-том: Береиш, 107–121 беттер. Нью-Йорк: "Еврей баспасы", 1964 жыл. Герхард фон Рад. "Жүсіптің баяны және ежелгі даналық". "The Problem of the Hexateuch and Other Essays" кітабының 292–300 беттері. Нью-Йорк: МакГроу Хилл, 1966 жыл. Дональд Б. Редфорд. Жүсіп туралы Киелі кітаптағы оқиғаларды зерттеу (Жаратылыс 37–50). Бостон: Брилл баспасы, 1970 жыл. Джордж У. Коутс. "Жүсіптің тарихы мен даналығы: қайта бағалау". Католиктік библиялық тоқсандық, 35-том (1973): 285–297 беттер. Эрик И. Ловентал. Жаратылыс кітабындағы Жүсіп туралы әңгіме, 47–96 беттер. КТАВ, 1973 жыл. Джордж У. Коутс. "Жаратылыс 37–50-де редакциялық бірлік". "Библиялық әдебиет журналы", 93-том (1974): 15–21 беттер. Дональд А. Сейболд. "Жозефтің баяндауындағы парадокс пен симметрия". "Кітапшадағы оқиғалар". Кеннет Р.Р.Грос Луис, Джеймс С.Акерман және Тейер С.Варшоумен бірге, 59–73 беттер. Нэшвилл: Абингдон, 1974 жыл. Джордж У. Коутс. Қанаханнан Мысырға дейін: Жүсіп туралы оқиғаның құрылымдық және теологиялық контексі. Вашингтон, Д.С.: Католиктік Киелі кітап қауымдастығы, 1976 жыл. М. Уорнердің қарасы. "Патриархтар және Киелі кітапқа қатысты емес деректер". "Ескі Келісімді зерттеу журналы", 1-том, 2-саны (1976 ж. маусым): 50–61 беттер. Дж. Максвелл Миллер. "Патриархтар және Киелі кітапқа негізделмеген басқа да деректер: жауап". "Ескі Келісімді зерттеу журналы", 1-том, 2-саны (1976 ж. маусым): 62–66 беттер. Питер Д. Мискалл. "Жақып пен Жүсіп туралы әңгіме аналогия ретінде". "Ескі Келісімді зерттеу журналы", 3-том, 6-шы нөмір (1978 ж. сәуір): 28–40 беттер. С. Дэвид Сперлинг. "Жаратылыс 41:40: Жаңа түсінік". "Ежелгі Таяу Шығыс қоғамының журналы", 10-том (1978): 113–19 беттер. Иван Кейн. "Жүсіптің оқиғасындағы сандар". "Иудей өркение...