Кіріспе

Қаңтар – Юлиан және Григориан күнтізбелеріндегі жылдың бірінші айы. Оның ұзақтығы 31 күн. Айдың бірінші күні Жаңа жыл күні деп аталады. Орташа есеппен, қаңтар Солтүстік жарты шардың көп бөлігінде жылдың ең суық айы (қыс маусымының екінші айы), ал Оңтүстік жарты шардың көп бөлігінде – ең жылы айы (жаз маусымының екінші айы) болып табылады. Оңтүстік жарты шарда қаңтар, Солтүстік жарты шардағы шілде айымен маусымдық жағынан сәйкес келеді, және керісінше. Бұл айда ежелгі Римде Сервулла және Ювеналия мерекелері (1 қаңтарда), үш Агоналияның бірі (9 қаңтарда) және Карменталия (11 қаңтарда) тойланды. Бұл даталар қазіргі Григориан күнтізбесімен сәйкес келмейді.

Тарих

Қаңтар (латынша Ianuarius) – рим мифологиясындағы бастаулар мен өзгешеліктер құдайы Янус есімімен аталған. Дәстүр бойынша, алғашқы рим күнтізбесі 10 айдан тұрып, барлығы 304 күнге жететін болған, ал қыс айлардың бірі есебінен кем саналып келген. Шамамен 713 жылға дейін Ромулдың жартылай мифтік ізбасары, король Нума Помпилий қаңтар және ақпан айларын қосып, күнтізбе стандартты ай циклына (354 күн) сай келуін қамтамасыз еткен деседі. Көне рим күнтізбесінде наурыз айы бірінші ай болғанмен, қаңтар Нума немесе шамамен 450 жылға дейін Децемвирлер кезінде күнтізбелік жылдың бірінші айы ретінде қабылданды (римдік жазушылардың пікірлері әртүрлі). Керісінше, әрбір нақты күнтізбелік жыл екі консулдың есімдерімен белгіленетін, олар 15 наурызда лауазымдарына кірісетін. Бұл жүйе б.з.д. 153 жылға дейін сақталды, содан кейін консулдар қаңтардың 1-і күні қызметке кіре бастады. Орта ғасырларда Еуропада Жаңа жылды тойлау үшін әртүрлі христиандық мерекелер пайдаланылды, олардың ішінде 25 наурыз (Жариялану мерекесі) және 25 желтоқсан айтылушы еді. Дегенмен, ортағасырлық күнтізбелер римдік үлгіде, қаңтардан желтоқсанға дейін он екі бағаннан тұратын форматта жасалатын. 16-шы ғасырдан бастап еуропалық елдер 1 қаңтарды Жаңа жылдың бастауы ретінде ресми түрде қайтадан қабылдады, кейде бұл күн Сүндеттеу стилі деп те аталады, себебі бұл күн Сүндеттеу мерекесіне (25 желтоқсаннан кейінгі жетінші күн) сәйкес келеді. Қаңтар айының тарихи атауларының қатарында оның түпнұсқа римдік атауы – Януарий, саксон сөзі Wulf monath ("қасқыр айы") және Карл Ұлының Wintarmanoth ("қыс/суық ай") атауы бар. Словения тілінде бұл ай дәстүрлі түрде просинец деп аталады; бұл атау тары нанымен және бір нәрсе сұраумен байланысты, алғаш рет 1466 жылы Škofja Loka қолжазбасында жазылған. Теодор Моммсеннің сөзіне сәйкес, 1 қаңтар Рим күнтізбесінің 600 AUC жылында (б.з.д. 153 ж.) жылдың бірінші күні болып белгіленді, себебі Лузитания соғысында апаттар орын алды. Лузитания басшысы Пуник Рим аумағына шабуыл жасап, екі рим губернаторын жеңіп, олардың әскерлерін қырды. Римдіктер Испанияға консулды жіберуге шешім қабылдады, ал көмек жіберуді жеделдету үшін "олар жаңа консулды заңмен белгіленген мерзімнен екі жарым ай бұрын лауазымға тағайындады" (15 наурыз).

Таңбалар

Қаңтар айының тас-көмескі тасы – тұрақтылықты білдіретін гранат. Оның гүлдері – үй қызылшасы (Dianthus caryophyllus), қар құлжасы (galanthus) немесе дәстүрлі гвоздика. Зодиак белгілері: қаңтардың 19-ына дейін – Егіз, 20-сынан бастап – Суқұйғыш.

Еске алу

Бұл тізім ресми мәртебе немесе жалпы қолданылуды міндетті түрде білдірмейді.