Кіріспе

Американдық тарихшы (1922–1968) Маршалл Гудвин Симмс Ходжсон (1922 жылдың 11 сәуірі – 1968 жылдың 10 маусымы) Чикаго университетінде исламтанушы ғалым және әлемдік тарихшы болған. Ол Чикагодағы әлеуметтік ой комитетінің төрағасы қызметін атқарды.

Өмір

Маршалл Ходжсон 1922 жылдың 11 сәуірінде Индиана штатының Ричмонд қаласында дүниеге келген. Ол квакер дінін ұстанды және қатаң вегетариандық өмір салтын ұстанды. 1943-1946 жылдары ол ар-ождан бойынша азаматтық қызметке қатысты. 1951 жылы ол Чикаго университетінен докторлық диссертациясын қорғады, кейіннен профессор болып жұмыс істеді, 1961 жылы тұрақты профессор атанды, 1964 жылы Әлеуметтік ой-пікір комитетінің төрағасы болды және сол жылы құрылған Жақын Шығыс зерттеулері комитетіне жетекшілік етті. Ол үйленген және үш қызы болған. Ходжсон 1968 жылы Чикаго университетінің кампусында жүгіріп бара жатып қайтыс болды.

Шығармалары

Өмірінде көп жарияламаса да, ол "Исламның ісі: ар-ождан және әлемдік өркениеттегі тарих" атты үш томдық еңбегі арқылы Ислам тарихының ең ықпалды американдық зерттеушісіне айналды. Чикаго университеті баспасы Рубен Смит және басқа да әріптестерімен бірлесіп, оның қайтысынан кейін осы еңбекті жариялады. Бұл жұмыс Исламды академиялық тұрғыдан зерттеуді түбірінен өзгерткен шедевр ретінде танылды. Ходжсон сонымен қатар әлемдік тарих бойынша жұмыстарымен де белгілі, ол қайта жаңғыртылып, кейіннен Эдмунд Берк III-тің редакциясымен жарық көрді. "Исламның ісі" еңбегінде Ходжсон исламды, басқа әлемдік діндермен тең дәрежеде, терең моральдық көзқарасқа ие рухани ізденіс ретінде қарастырды. Ол сондай-ақ ислам тарихы мен дінінің терминологиясын қайта қарастырып, "Ислам әлемі" ( "Христиан әлемінен" шабыттанған) сияқты жаңа терминдерді енгізді. Ходжсон исламның географиялық орнын да өзгертіп, діннің еуроамерикандық зерттеулерінде басымдық алған араб исламына ғана назар аудармай, орта ғасырдан бастап мұсылмандық ой-пікір мен практиканы қалыптастырған парсылық қоғамды (оның термині) да қамтуға көшті. Ходжсонның еңбектері қазіргі заманғы әлемдік тарихты зерттеуге жаңа көзқарас әкелді. Оның әлемдік тарихты жазуға деген бастапқы ниеті – ислам тарихын кең контекстке қою және сол кездегі басым еуроцентризм мен шығыстануға наразылық білдіру болды. Ходжсон әлемдік тарихтың жаһандық картинасын жасады, онда "Еуропаның өрлеуі" Еуразия қоғамында мың жылдықтар бойы жүрген эволюциялық дамудың нәтижесі болды; қазіргі заманның пайда болуы басқа жерде де мүмкін еді. Шындығында, ол XII ғасырдағы Қытайдың өнеркәсіптік революцияға жақын болғанын мойындады, бірақ XIII ғасырғы моңғол шапқыншылығы осы дамуды тоқтатты: "Келесі Батыс дамуына жол ашқан бірнеше маңызды өнертабыстар (әсіресе, танымал үштік: оқ-дәрі, компас және баспа) ақырында Қытайдан келді, сондай-ақ XVIII ғасырда енгізілген мемлекеттік қызметке қабылдау емтиханының идеясы да сонда пайда болды. Осылайша, Батыс Сун Қытайының сәтсіз аяқталған өнеркәсіптік революциясының беймәлім мұрагеріне айналды" – деп жазады Маршалл Г.С. Ходжсон "Rethinking World History: Essays on Europe, Islam and World History" (Кембридж, 1993), 68-бет. Батыс ерекшелігі туралы ол оның XIV ғасырғы Ренессанстан емес, XVII ғасырғы ғылыми революциядан басталатынын айтты. Оның осы айырмашылықтарға берген түсіндірмелері "үлкен Батыс трансформациясы" деген идеяға негізделген. Бұл өнеркәсіптік революциядан өзгеше, себебі ол өнеркәсіптен гөрі көптеген факторларды қамтиды. Ходжсонның пікірінше, Батыс Еуропа елдерінің барлық әлеуметтік элементтері (өндіріс, банк ісі, денсаулық сақтау, полиция және т.б.) соншалықты дамыған (немесе "техникалық") және өзара байланысты болғандықтан, олар өздерінің прогресінің қарқынын анықтай алды. Ходжсонның ой-пікіріне ең үлкен әсер еткен екі тұлға – француз шығыстанушысы және дін қызметкері Луи Массиньон және XVIII ғасырғы американдық квакер Джон Вулман болды. Біріншісінен ол исламға деген жанашырлық пен құрметке үйренді, ал екіншісі еуроцентризмге сын көзқарас пен Ходжсонның жеке квакерлік ар-ожданының бейнесі болды.

Исламдық

Ходжсон "исламдық" терминін мұсылмандар мәдени түрде үстемдік танытқан, бірақ діни мағынада толыққанды "діни" емес аймақтардың ерекшеліктерін көрсету үшін енгізді: "'Исламдық' ислам дініне тікелей қатысты емес, бірақ тарихи тұрғыдан ислам мен мұсылмандармен байланысты әлеуметтік құрылымды, мұсылмандардың өзінде де, тіпті мұсылман емес адамдардың арасында да кездесетін жағдайларды білдіреді". Мысалы, шарап туралы поэзия исламдық, бірақ Ходжсон пікірінше, ислами емес. Бұл терминологиялық ерекшелік кеңінен қолданылмады.