Кіріспе

Жоғары биіктіктегі мидың ісінуі (HACE) – жоғары биіктікке саяхаттаудың физиологиялық әсерінен мидың сұйықтықпен толуымен сипатталатын медициналық жағдай. Көбінесе бұл тау ауруымен ауырған науқастарда пайда болады және бағдарламасын жоғалту, әлсіздік, құлайтыну сияқты белгілерімен бірге жүреді. Бұл организмнің биіктікке көтерілген кезде бейімделе алмауынан туындайды. Вазогендік ісіну (қан-ми тосқауылынан сұйықтық өтуі) ретінде көрінеді, бірақ цитотоксикалық ісіну (жасушаларда сұйықтық жиналуы) де рөл атқаруы мүмкін. Осы жағдайға ұшыраған адамдар дереу төменгі биіктікке түсуі керек, әйтпесе комаға түсіп, өлімге ұшырауы мүмкін. Науқастарға әдетте қосымша оттегі және дексаметазон тағайындалады. HACE-ді алдын алу үшін организмнің бейімделуіне уақыт беру мақсатында биіктікке баяу-баяу көтерілу қажет. Ацетазоламид те осы жағдайдың алдын алуға көмектеседі. Емделмеген науқастар көбінесе 48 сағат ішінде қайтыс болады. Ем алғандар толық қалпына келуіне бірнеше апта уақыт қажет болуы мүмкін. Бұл сирек кездесетін жағдай, биіктікке көтерілген адамдардың бір пайызынан да аз кездеседі. Алғаш рет 1913 жылы сипатталғанмен, 1990 жылдарға дейін МРТ зерттеулері жүргізілгенге дейін оның себебі туралы көп мәлімет болған жоқ.

Белгілері мен симптомдары

HACE-нің алғашқы белгілері әдетте, орташа және ауыр тау ауруының (AMS) белгілерімен сәйкес келеді. HACE-нің бастапқы белгілері көбінесе шатасу, естен тану, қызба, координацияның бұзылуы (атаксия), жарыққа сезімталдық (фотофобия), жүрек соғысының тездігі, әлсіздік және сананың өзгеруі болып табылады. Ауруға шалдыққан адамдар, тіршілік үшін қажет болса да, физикалық белсенділікті тоқтатуға тырысады. Күшті бас ауруы дамиды және адамдар тік отыру қабілетін жоғалтады. HACE-ға шалдыққан адамдардың 59%-ында торлы қабық тамырларының кеңеюі байқалады. Сирек кездесетін белгілерге терең жоғары рефлекстер, торлы қабықтың қан кетуі, көрудің нашарлауы, табан рефлексінің өзгеруі және көздің қозғалмауы жатады. Кейбір жағдайларда бас ми нервтерінің сал болуы мүмкін. 1996 жылы жарық көрген «Into Thin Air: A Personal Account of the Mt. Everest Disaster» атты бестселлерлік ғылыми-популярлық кітабында Джон Кракауэр Скотт Фишердің командасының мүшесі болған қырық төрт жастағы тіс дәрігері Дэйл Крузеге HACE-ның әсерін былайша сипаттайды: «Крузе өзін киюге тырысуда үлкен қиындыққа тап болды. Ол альпинистік қауіпсіздік белбеуін кері бұрып, жел костюмінің сыртқы бөлігінен өткізіп, құлыпты бекіте алмады; әйбақай, Фишер мен Нил Бейдлмен Крузе төмен түсе бастағанға дейін қателікті байқады. «Егер ол осылай арқанмен түсетін болса, – дейді Бейдлмен, – бірден белбеуінен шығып, Лхоцзе беткейінің түбіне құлап қалар еді». «Мен қатты мас болғандай едім», – дейді Крузе. «Мен құламайынша жүре алмадым, ойлау және сөйлеу қабілетімді мүлдем жоғалттым. Бұл өте қызық сезім болды. Менің ойымда бір сөз болды, бірақ оны қалай аузыма жеткізуді білмедім. Сондықтан Скотт пен Нил мені киіндіріп, белбеуімді дұрыс байлап қойды, содан соң Скотт мені арқанмен төмен түсірді». Крузе базалық лагерьге келген кезде, ол былай дейді: «Мен шатырымнан асханаға дейін құламайынша жүруім үшін тағы үш-төрт күн кетті». HACE-ға шалдыққан пациенттерде ақ қан клеткаларының саны жоғарылайды, бірақ қан құрамы мен биохимиясы әдетте қалыпты болады. Егер омыртқа сұйықтығын тексеру (люмбаль пункция) жасалса, ми-жұлын сұйықтығы мен жасушалар саны қалыпты болады, бірақ қысымның жоғарылауы байқалады. Бір зерттеуде HACE-ға шалдыққан пациенттердің КТ-суреттерінде қарыншалардың қысылуы және мидағы тығыздықтың төмендеуі анықталды. HACE-тан қайтыс болған жағдайларда небары бірнеше аутопсия жасалды; олар мидың ойықтарының ісінуін, ақ заттың губка тәрізді өзгеруін және мидың ойықтарының қысылуын көрсетті. Жеке адамдар арасында айырмашылықтар болды және нәтижелер HACE-тан болған өлімдерге тән емес болуы мүмкін.

Механизм

Көптеген жоғары биіктікте саяхаттайтындар бейімделеді. Бейімделу мидың жеткілікті мөлшерде оттегімен қамтамасыз етілуін сақтап, ЖАК дамуына кедергі келтіреді. ЖАК-тың басты себебі гипоксия (оттегінің жетіспеуі). Бұл организмдің төмен оттегілі ортаға ұшырағаннан кейін және оған бейімделгенге дейін болады. Жаңа ортадағы оттегінің мөлшері қаншалықты аз болса, ЖАК даму мүмкіндігін болжау үшін, оның қалыпты оттегілі ортадан өзгеру жылдамдығын пайдалануға болады. Төмен оттегілі ортада ұзақ физикалық еңбек те қандағы көмірқышқыл газының төмендеуіне, яғни гипокапнияға алып келеді, бұл ЖАК дамуына ықпал етуі мүмкін. Бұл факторлар мидың сұйықтықпен ісінуіне, соның салдарынан ауыр зақымдануға әкеледі. Ісінуге ем жасалмаса, мидың қысылып, өлімге алып келеді. Мидың ісінуі, көбінесе, қан-ми тосқауылының бұзылуынан, яғни вазогендік ісіктен туындайды. Бұл процесс МРТ зерттеулерінде байқалды. Гипоксия мидағы жасушадан тыс сұйықтықты арттырады, ол мидың вазогендік эндотелийі арқылы өтеді. Бұл жарылудың себебі қысымның артуы немесе эндотелийдің зақымдануына себеп болатын қабыну болуы мүмкін. МРТ зерттеулерінде ЖАК ауруларында шаңқаяң денедегі микрогеморрагиялар анықталды, ал гипоксия микроқан тамырларының өткізгіштігін де арттыруы мүмкін. Қан тамырлары эндотелийлік өсу факторы ЖАК-тағы тамырлардың өткізгіштігін арттыруы мүмкін деген гипотеза бар. ЖАК-қа шалдыққан пациенттердің МРТ скандары шаңқаяң денедегі T2 сигналының күшеюін көрсетті, бірақ сұр зат өзгеріссіз қалды. Бұл қан-ми тосқауылының ми қан тамырлары арқылы бұзылып, ақ зат метаболизміне кедергі келтіретінін көрсетеді. Тағы бір зерттеуде ЖАК-тан емделгеннен кейін бірнеше ай өткен адамдардың миы зерттелді, нәтижесінде шаңқаяң денеде гемосидерин жинақталғаны анықталды, бұл тамырлардың өткізгіштігінің белгісі. ЖАК-та вазогендік ісіктің маңызды рөл атқаратынына сенімді дәлелдер бар, сонымен қатар цитотоксикалық ісік, яғни жасушаларда сұйықтықтардың жиналуы да әсер етуі мүмкін. Цитотоксикалық ісік гипоксия нәтижесінде жасушалық иондық сорғылардың жұмысын тоқтатуынан туындауы мүмкін. Содан кейін жасушалардағы натрий мен осмолярлық деңгей артып, жасушалардың ісінуіне себеп болатын су ағыны басталады. АТФ-аза сорғыларының жұмысын тоқтатудан кейін еркін радикалдар пайда болып, ісікті күшейтетін зақымдануға алып келеді. Цитотоксикалық ісікке қарсы дәлелдерге оның пайда болуы үшін қажетті гипоксимияның (қандағы оттегінің төмендеуі) жоғары деңгейі жатады. Кейбір адамдардың ЖАК-қа бейімделуіне себептер әлі анықталған жоқ. Бір теория бойынша, мидың көлемі әр түрлі болуы мүмкін, бірақ ісіктен ми көлемінің ұлғаюы бас сүйегінің қақпағын бұзбауы мүмкін. Үлкен сулькус (қырлар) мидың тығыз орналасқандығын көрсетеді. Бас сүйегі ішіндегі қысымның жоғарылауы ЖАК-тың соңғы салдары болып саналады. Аурудың дамуының соңғы кезеңінде орталық веналық қысым да жоғарылауы мүмкін. Бір зерттеуде ми қан ағынының қалыпты авторегуляциясы ЖАК-ты тудырмайтыны көрсетілді. ЖАК-қа шалдығуға бейімділікті анықтауда симпатикалық жүйке жүйесінің қандай рөл атқаратыны белгісіз, бірақ оның әсері болуы мүмкін. ЖАК-тың себебі туралы тағы бір теория - гипоксия азот оксиді синтезасын ынталандыруы мүмкін. Аденозин мен азот оксидінің бөлінуі қан тамырларының өткізгіштігін арттырып, ісікке алып келуі мүмкін. Бұл төмен деңгейдегі цитокиндермен бірігіп ЖАК-ты тудыруы мүмкін.

Диагностика

Жалпы, жоғары биіктіктегі өкпе ісінуі (HAPE) немесе AMS көбінесе HACE-ге дейін дамиды. AMS-қа шалдыққан науқастарда HACE-тің басталуын әдетте құсу, стероид емес қабынуға қарсы препараттарға көмектеспейтін бас ауруы, галлюцинациялар және осал күй көрсетеді. Дегенмен, кейбір жағдайларда AMS осы белгілерсіз HACE-ге ұласуы мүмкін. HACE-ні ұқсас белгілері бар жағдайлардан ажырату қажет, оларға инсульт, улану, психоз, диабеттік белгілер, менингит немесе уытты заттарды жұту жатады. Жоғары биіктікке көтерілген кезде ауру пайда болғанда, бірінші кезекте HACE диагнозын жоққа шығару керек.

Алдын алу

HACE көбінесе тауға шығу немесе саяхаттау кезінде жиі демалыс күндерімен біртіндеп көтерілу арқылы алдын алуға болады. Күніне белгілі бір биіктіктен артық көтерілмеу және алдыңғы түнгіден жоғарырақ биіктікте ұйықтамау ұсынылады. Ацетазоламид немесе дексаметазон қолданғанда HACE даму қаупі төмендейді. Әдетте, ацетазоламид қолдану артық көріледі, бірақ жанама әсерлер немесе қарсы көрсетімдер болған жағдайда, дексаметазонды профилактика үшін қолдануға болады. Кейбір адамдар HACE-ге басқалардан көбірек бейім, ал дене күші алдын алуға көмектеспейді. Жас және жыныс HACE-ге сезімталдыққа өздігінен әсер етпейді.

Емдеу

HACE ауруы бар науқастарды төменгі биіктікке көшіріп, қосымша оттегімен қамтамасыз ету қажет, ал өлім-жітімнің алдын алу үшін кейде жедел түсу қажет болуы мүмкін. Ерте анықтау маңызды, өйткені жағдай нашарлаған сайын науқастар көмексіз төмен түсе алмайды. Дексаметазонды да қолдануға болады, бірақ төменгі биіктікке түсу арқылы емделетін кейбір симптомдарды ол жеңілдете алмайды. Сонымен қатар, ол симптомдарды жасыра алады, және кейде препаратты тоқтатқаннан кейін олар қайта пайда болады. Дексаметазонның ангиогенезді тежеуі оның HACE-ні жақсы емдеуіне себеп болуы мүмкін. Бұл ойға үш зерттеу түйін тигізді, олар тышқандар мен егеуқұйрықтардың миының гипоксияға қалай реакция жасайтынын қарастырды. Егер қолжетімді болса, қосымша оттегіні қосымша ем ретінде немесе түсу мүмкін болмаған жағдайда пайдалануға болады. Артериялық оттегімен қанығу деңгейін 90%-дан жоғары ұстау үшін FiO2 мөлшерін реттеу керек, бірақ жоғары биіктіктегі клиникаларда/орталарда оттегі көбінесе шектеулі екенін ескеру қажет. Оттегімен емдеуден басқа, портативті гипербариялық камера (Гамоу қапшығы) HACE емдеуде уақытша шара ретінде қолданылуы мүмкін. Бұл құрылғылар биіктікті 7000 футқа дейін төмендетуді имитациялайды, бірақ олар көп ресурстарды қажет етеді және құрылғыны тоқтатқаннан кейін симптомдар жиі қайта оралады. Портативті гипербариялық камераларды түсудің немесе толыққанды медициналық көмекке эвакуациялаудың орнына пайдалануға болмайды. Диуретиктер көмектесуі мүмкін, бірақ ауруханадан тыс жағдайда қауіпті болуы мүмкін. Силденафил мен тадалафил HACE-ге көмектесуі мүмкін, бірақ олардың тиімділігін растайтын жеткілікті дәлелдер жоқ. Теофиллин де осы жағдайға көмектеседі деп есептеледі. AMS өмірге қауіпті болмаса да, емделмеген HACE әдетте 24 сағат ішінде өлімге алып келеді. Емделмесе, науқас комаға түсіп, қайтыс болады. Кейбір жағдайларда науқастар бірнеше сағаттың ішінде қайтыс болады, ал кейбіреулері екі күнге дейін тірі қалады. Өлімге соққан жағдайлардың сипаттамаларында көбінесе аурудың белгілерін сезіне тұра көтерілуді жалғастырған альпинистер кездеседі.

Болжам

Аурудан жазылу бірнеше күннен бірнеше аптаға дейін өзгереді, бірақ көптеген адамдар бірнеше күнде жазылып кетеді. Жағдай сәтті емделгеннен кейін, альпинистер тағы да көтерілуі мүмкін. Дексаметазонды тоқтату керек, бірақ ацетазоламидті қабылдауды жалғастыру ұсынылады. Бір зерттеуде HACE-ден кейін нормалы КТ суретін алу үшін пациенттерге бір аптадан бір айға дейін уақыт кетті.

Эпидемиология

HACE тауға шығушы немесе таулы жолмен саяхаттаушылардың 0,5%-дан 1%-ында кездеседі. Кейбір ерекше жағдайларда экспедиция мүшелерінің 30%-ға дейін бұл жағдайға шалдыққан. Бұл жағдай көбінесе төменгі биіктікте сирек кездеседі, бірақ өте сирек жағдайларда одан да төмен биіктікте дамуы мүмкін. Әдетте, адам 48 сағат бойы биіктікте болғаннан кейін ғана бұл жағдай пайда болады.

Тарих

HACE ауруын алғаш рет 1913 жылы Чилидегі бір дәрігер сипаттаған, бірақ оған көп көңіл бөлмеген. Кейіннен әуе көлігінің қолжетімділігі арқасында бұл жағдай жиірек кездесе бастады, себебі ол көптеген адамдарға Гималай таулары сияқты биік тауларға шығуға мүмкіндік берді. HACE-нің алғашқы сипаттамаларының бірі 1969 жылы үндістандық әскерлер тобының жылдам биікке көтерілуінен кейін жарияланған болуы мүмкін. Олардың HACE немесе жедел декомпрессиялық ауруға шалдыққандығы нақты белгілі емес. Мидың жоғары биіктіктегі өзгерістерін зерттеу үшін МРТ пайдаланылды, бұл жағдай туралы ең сенімді мәліметтерді ұсынды. 1998 жылы HACE-ге шалдыққан тоғыз альпинистке жасалған МРТ зерттеуі вазогенді ісінуді анық көрсетті. HACE туралы деректер жеткіліксіз, өйткені ол көбінесе ауруханалардан шалғай, қиын өңірлерде кездеседі және сирек ауру болып саналады. Дәрігерлердің аурудың дамуынан кейінгі алты күн ішінде науқастарды зерттеуі сирек кездеседі. HACE-нің жануарлар моделі әзірленбеген. Бірнеше ген бұл жағдайдың дамуындағы рөлін анықтау үшін зерттелуде. Білім беру деңгейінің жоғарылауы және тікұшақтардың қолжетімділігінің артуы осы аурудан болатын өлім-жітімнің азаюына ықпал етті. HACE симптомдары Эверест тауынан түсетін кезінде қайтыс болған көптеген жағдайларда байқалған, бірақ бұл олардың жалғыз мәселесі болмауы мүмкін. HACE сонымен қатар Цинхай-Тибет темір жолының жұмысшылары үшін де қауіп төндірді.