Кіріспе
Американдық суретші
Боуфорд Делани (30 желтоқсан 1901 – 26 наурыз 1979) – американдық модернист суретші. Ол 1930-1940 жылдардағы Гарлем Ренессансымен байланысты жұмыстарымен, сондай-ақ 1950 жылдары Парижде тұруға көшкеннен кейінгі абстрактілі экспрессионизмдегі кейінгі туындыларымен танылды. Боуфордтың кіші інісі Жозеф те белгілі суретші болған.
Ерте өмір
Бофорд Делани 1901 жылдың 30 желтоқсанында Теннесси штатының Ноксвилл қаласында дүниеге келді. Деланидің ата-анасы Ноксвилл қаласының афроамерикандық қауымындағы беделді және құрметті мүшелер болған. Оның әкесі Самуил шаштараз және методист пасторы болған. Анасы Делия да шіркеуде белгілі болды және кір жуу арқылы, сондай-ақ бай ақ нәсілді отбасылардың үйлерін тазалау арқылы күнкөрісін тапқан. Құлдыққа туған, оқып-жазуды білмейтін Делия балаларына өзіне деген құрмет пен сенімділік сезімін сіңірді, нәсілшілдіктің әділетсіздігі және білімнің маңыздылығы туралы үгіттеді. Бофорд он баланың сегізіншісі болды, олардың төртеуі ғана ересек жасқа жетті. Ол 1961 жылғы күнделік жазбасында мұның себебін былай түсіндірді: "Көптеген аурулар нашар тұрғын жайлардан келді – мектепке қашықтан жүру, мектептердің дұрыс жылытылмауы, үйде тым көп жұмыс, кедейлерге тән табиғи жағдайлар, табиғаттағы қатал суық сияқты гүлдерді құртып жібереді". Бофорд пен оның кіші інісі Жозеф екеуі де ерте жасынан өнерге қызығушылық танытты. Олардың алғашқы суреттерінің көпшілігі жексенбілік мектеп карточкалары мен отбасылық Киелі кітаптан алынған суреттердің көшірмелері болды. "Бофордпен бірге өткізген алғашқы жылдарымыз біздің суретші ретіндегі өмірімізді қалыптастырғанына мен сенімдімін. Біз үнемі қолымызбен бірдеңе жасап жүрдік – Теннессидің қызыл сазынан мүсіндер жасап, суреттерді көшіріп жаттық. Бофорд пен менің арамыздағы ерекше айырмашылық – оның көп дағдылылығы. Бофорд укулеледе ойнай да, ән де айта білетін, еліктеуде де шебер болды. Бофорд пен мен толығымен қарама-қарсы едік: мен – интроверт, ал Бофорд – экстраверт". Деланилер Ноксвиллдің Остин орта мектебінде оқыды, ал Бофордтың ерте туындыларының арасында Остин орта мектебінің директоры Чарльз Канслердің портреті болды. Оқушы кезінде ол Post Sign компаниясында "көмекші" болып жұмыс істеді. Бірақ ол және оның кіші інісі Жозеф өздерінің белгілерін жасап жүрді. Содан кейін оның жұмыстарын қарт американдық импрессионист және Ноксвиллдің ең танымал суретшісі Ллойд Брэнсон байқады. 1920 жылдардың басында Делани Брэнсонның шәкірті болды. Брэнсонның ынтасымен 23 жасар Делани өнерді оқу үшін Бостонға көшіп кетті. Табандылықпен ол қалаған суретші білімін алды, Массачусетс штатының нормалық мектебінде, Оңтүстік Бостон өнер мектебінде және Копли қоғамында бейресми оқуларға қатысты. Ол классикалық техниканың "негізгі" қағидаларын үйренді. Бостонда болған кезде Деланиде алғаш рет "жақын қарым-қатынас" тәжірибесі болды. Ноксвиллден келген таныстыру хаттары арқылы ол қара белсенді саясаты мен идеяларында "жедел курс" деп атаған нәрсені алды; Бостондағы жылдары сол кездегі ең күрделі және радикалдық афроамерикандықтармен әлеуметтік байланыста болды, мысалы, Джеймс Уэлдон Джонсон, жазушы, дипломат және құқық қорғаушы; Уильям Монро Троттер, Ұлттық тең құқықтар лигасының негізін қалаушы; және Батлер Уилсон, Ұлттық түсті адамдардың жетістіктеріне арналған қауымдастықтың басқарма мүшесі. 1929 жылы Бофорд өзінің көркемдік білімінің негізгі элементтерін аяқтағаннан кейін Бостоннан Нью-Йоркке кетуге шешім қабылдады.
Beauford and his younger brother Joseph were both attracted to art from an early age. Some of their earliest drawings were copies of Sunday school cards and pictures from the family bible. "Those early years which Beauford and I enjoyed together I am sure shaped the direction of our lives as artists. We were constantly doing something with our hands – modelling with the very red Tennessee clay, also copying pictures. One distinct difference in Beauford and myself was his multi talents. Beauford could always strum on a ukulele and sing like mad and could mimic with the best. Beauford and I were complete opposites: me an introvert and Beauford the extrovert." The Delaneys attended Knoxville's Austin High School, and among Beauford's early works was a portrait of Austin High principal Charles Cansler. When he was a teenager, he got a job as a "helper" at the Post Sign Company. However, he and his younger brother Joseph were drawing signs of their own. Then some of his work was noticed by Lloyd Branson, an elderly American Impressionist and Knoxville's best known artist. By the early 1920s, Delaney became the apprentice of Branson. With Branson's encouragement, the 23 year old Delaney migrated north to Boston to study art. With perseverance, he achieved the artist's education he desired, including informal studies at the Massachusetts Normal School, the South Boston School of Art and the Copley Society. He learned what he called the "essentials" of classical technique. It was also while in Boston that Delaney had his first "intimate experience" with a young man in the Public Garden. Through letters of introduction from Knoxville, he also received what he referred to as a "crash course" in black activist politics and ideas; having associated socially during his years in Boston with some of the most sophisticated and radical African Americans of the time, such as James Weldon Johnson, writer, diplomat and rights activist; William Monroe Trotter, founder of the National Equal Rights League; and Butler Wilson, Board member of the National Association for the Advancement of Colored People. By 1929, the essentials of his artistic education complete, Beauford decided to leave Boston and head for New York.
Нью-Йорк, АҚШ
Нью-Йоркке оның келуі Гарлем Ренессансы кезінде қызықты оқиға болды. Ол кезде Гарлем АҚШ-тағы афроамерикалықтар мәдени өмірінің орталығы еді. Бірақ бұл Ұлы депрессия заманы да еді, және Бофорд осы қиындықпен бетпе-бет келді. "1929 жылы Бостоннан Нью-Йоркке жалғыз келіп, ақшасы да аз болды. Осы кезде депрессия болды, көптеген адамдар жұмыссыз екенін, мен сияқты не істеу керегін ойлап, отырғанын байқадым". Делани "барлық нәсілдің адамдарынан" бірден жақындық сезінді, олардың өмірінің әр түні саябақтар мен кафелерде өтетінін көрді, тіршілік үшін күресіп жатқандарын байқады. Олардың батылдығы мен бірлескен достығы оған "қалайда, бір жолмен, осы үлкен қаланың қорқынышын жеңіп, бәрін мүмкіндігінше тыныш және табандылықпен қабылдаса, мен де бір нәрсені істей аламын" деген үміт берді. Бұл құқығынан айырылған қауымның мүшелері Деланидің Нью-Йорк кезеңіндегі көптеген керемет суреттерінің тақырыбына айналды. Нью-Йоркте "ол қаланың көрінісін бейнелейтін түрлі-түсті, қызықты картиналар жасайды. Оның сол кездегі жұмыстары американдық модернизм стилінде қаланың ерекшелігін ғана емес, сонымен қатар барлық адамдар арасындағы теңдік, махаббат және құрмет туралы жеке көзқарасын көрсетеді". Деланидің осы кезеңдегі туындыларының бірі - "Парктегі от" (майлы бояу, кенеп, 1946), онда ерлер тобы жылыну үшін және бір-бірімен араласу үшін оттың айналасына жиналады. Смитсоновтың американдық өнер мұражайы оны "көңілді көрінетін, бірақ ойландыратын виньетка" деп сипаттайды, ол 1929 жылдан кейінгі депрессия жылдарымен ғана емес, сонымен қатар афроамерикалықтардың ұзақ жылдар бойы басылған құқықтарымен байланысты қиындықтарды көрсетеді. Суреттегі атмосфера тыныш болғанымен, Деланидің жарқын түстері, қалың жағылған бояулары мен нақты сызықтары оған қуат береді. Ол өзінің алғашқы академиялық біліміндегі нақты реализмнен бас тартып, музыкалық ырғақтарға және түстерді импровизациялық пайдалануға негізделген лирикалық экспрессивті стильді дамытты. "Парктегі от" сияқты жұмыстар "1940 жылдары стильдің дамуымен бірге бейнелеу мен абстракция арасындағы шекараны өтеді". Делани "Ұлы депрессия заманында оның туындыларын қабылдайтын немесе қабылдай алатын шағын орындар" тапты. Ол Уитниде күзетші, телефон операторы және галерея қызметкері болып жұмыс істеген кезде студия мен тұруға орын алды. Делани сол кездегі өнер ортасының богемиялық өкілі ретінде танымал болды. Оның достарына сол заманның "ақыны" Каунти Каллен, суретші Джорджия О'Кифф және жазушы Генри Миллер кірді. Ол жас жазушы Джеймс Болдуиннің "рухани әкесі" болды. Осы кезеңдегі достықтар мен жетістіктерге қарамастан, ол біршама оқшауланған адам болып қалды. Дэвид Лиминг өзінің 1998 жылғы өмірбаянында "Amazing Grace: Бофорд Деланидің өмірі" еңбегінде Деланидің Нью-Йоркте өте "бөлшектелген" өмір сүргенін айтады. Гринвич Виллиджде, оның студиясы болған жерде, Делани негізінен ақ достардан тұратын гей богемалық айналымның бір бөлігі болды; бірақ ол жасырын өмір сүрді және өзінің сексуалдық бағытымен сирек сезімі ыңғайлы болды. Ол Гарлемге афроамерикалық достары мен әріптестеріне барған кезде, олардың Гринвич Виллаждағы оның басқа әлеуметтік өмірі туралы аз білетініне көз жеткізуге тырысты. Ол Гарлемдегі достарының көбі оның гомосексуализміне наразы болады деп қорқады. Оның "үшінші өмірі" Еуропа мен Америка Құрама Штаттарындағы модернизмнің эстетикасы мен дамуына қатысты мәселелерге негізделген; оның достарының, фотограф Альфред Стиглиц пен кубистік суретші Стюарт Дэвис (суретші) және еуропалық модернистердің, сондай-ақ Сезанн, Матисс, Пикассо және Ван Гог сияқты олардың алдыңғыларының суреттерінің идеялары оған үлкен әсер етті. "Расистік және гомофобтық қоғамда қара және гей болу" деген қысым жеткілікті қиын болған еді, бірақ Деланидің жеке христиандық тәрбиесі және гомосексуализмді "құптамауы", Нью-Йорк өнер ортасындағы оның ағасы Джозефтің болуы және "Махтеннің төменгі өнер сахнасында пайда болған мачолық абстрактты экспрессионистер" бұл қысымды күшейтті. Сондықтан ол "өнерпаз ретінде оқшауланған күйде қалды, тіпті ол үлкен көркемдік қызу орталықта жұмыс істеген кезде де". Ол өзінің туындыларына "негро" джаз ідиомы сияқты афроамерикалық элементтерді енгізуге тырысқан кезде, ол Гарлемде болған кезде әлеуметтік-саяси талқылауларға немесе "негро өнеріне" қатысты мәселелерге қатысудан гөрі клубтардың біріне баруды жөн көрді. Ол өзін қара нәсілді суретші деп санауға қарсы болғанымен, Бофорд қара нәсілділердің жетістіктеріне үлкен мақтаныш сезімді. Ол сондай-ақ Джейкоб Лоуренс, Ромаре Бирдэн, Хейл Вудрафф, Селма Берк, Ричмонд Бартэ, Норман Льюис және оның ағасы Джозеф Делани сияқты әріптестерімен бірге афроамерикалық суретшілердің бірнеше көрмелеріне қатысуға қуанды. Смитсоновтың американдық өнер мұражайы "Деланидің өмірінің көп бөлігіндегі кедейлік пен беделсіздік оның ерте жетістіктеріне де, адал мінезіне де тосқауыл қоймады" деп атап өтеді. Брукс Аткинсон өзінің 1951 жылғы "Once Around the Sun" кітабында: "Бофорд қалай тіршілік ететінін ешкім нақты білмейді. Көптеген адамдар түсінбейтін немесе бағалай алмайтын сурет салу стилімен айналысып, ол денесін ғана емес, рухани жағынан да өзін тәртіпке келтірді, шөл далада өмір сүру үшін өзіне тән тартымдылық қалыптастырды". Деланидің суреттері "маған ауыр болса да, қандай керемет өмір екені" деп айтады. Деланидің жұмысы "депрессиялық емес, тіпті Бофорд көбінесе депрессияға ұшыраған болса да; өмір оны қанауға тырысқан кезде де ол өмірге деген құштарлығын сақтап қалды".
Париж
1953 жылы, 52 жасында, өнер әлемінің орталығы Нью-Йоркке көшіп жатқан тұста, Делани Нью-Йорктен Парижге кетті. Еуропа бұрыннан-ақ көптеген афроамерикандық суретшілер мен жазушыларды тартып, олар онда үлкен еркіндік сезімдерін тапқан еді. Ричард Райт, Джеймс Болдуин, Честер Хаймс, Ральф Эллисон, Уильям Гарднер Смит және Ричард Гибсон сияқты жазушылар, сондай-ақ Гарольд Кузинс, Герберт Джентри және Эд Кларк сияқты суретшілер одан бұрын Еуропаға сапар шеккен. Ричард Райт өзінің күнделігінде Парижді "адам жанын табуға болатын жер" деп сипаттаған. Еуропа Деланидің өмірінің соңына дейін үйіне айналды. Бофорд жаңа өмірі мен мүмкіндіктері туралы өзіне-өзі айтып: "Иманды бол және мүмкіндігінше сенімділікке ұстанып тұр. Кемтарлықты жақсы көр және қайғы-қасірет пен жалғыздық тудыратын сыналарға мән берме. Өзіңе сенуді, Құдайдың даусын естуді, сынбастан иілуді үйренеміз. Сүйіспеншілікке үйрену – терең және тыныш күйзеліспен азап шегуді үйрену" деді. Париждегі жылдары оның стилі "Нью-Йорк өмірінің бейнелі композицияларынан түс пен жарықтың абстрактілі экспрессионистік зерттеулеріне" қарапайым ауысуға ұласты. Бұл кезеңде абстрактілі экспрессионизм басым болғанымен, Делани бейнелі композициялар жасауын жалғастырды. Оның 1963 жылғы Джеймс Болдуиннің пастельмен салған портреті АҚШ Ұлттық портрет галереясы тарапынан "қыздырып, қарсыласатын, қатал түстері дөңгелекпен жағылған" және суретші Парижге көшкеннен кейін жиі қолданған "жанды, Ван Гогтан шабыт алған сары түспен" жарқырап тұр деп сипатталды. Портрет – "естелік негізіндегі кескін және жарықпен жасалған зерттеу". Деланидің үздіксіз сурет салуға деген құштарлығы оның матасы біткенде, жаңбырлық плащын қолдануына себеп болды. "Аталымы жоқ, 1954" – жаңбырлық плащтың бөлігіне маймен салған сурет.
Психикалық нашарлау
1961 жылы ішімдікке құмарлығы Дилейнидің жиі әлсіз психикалық және физикалық денсаулығына нұқсан келтіре бастады. Ақыл-есі ояу кезеңдері бірнеше күнге, кейде апталарға созылатын рухсыздықпен үзіліп отырды. Бұл үрдіс өмірінің соңына дейін жалғасты. Үнемі кедейлік, аштық және ішімдікке берілу оның денсаулығының нашарлауына себеп болды. Джеймс Болдуин Дилейни туралы былай деді: Ол өмірінің бар сағатын аштық пен еңбекпен өткізді – Теннессиде, Бостонда, Нью-Йоркте, енді Парижде. Оған әлеуметтік ортасы және тірі қалу үшін қолдануға мәжбүр болған барлық эмоционалдық және психологиялық амалдар басқа ешкімге қарағанда көп қауіп төндірді; және, мен білетін ешкімнен гөрі ол ішкі және сыртқы қараңғылықты жеңіп өтті. 1969 жылы психикалық аурумен күресіп, отбасын көру үшін АҚШ-қа қысқа ғана уақытқа оралды. Ол қаскөй адамдар түнде келіп, "жағымсыз әрі түксіз тілмен сөйлеп, денсаулығыма және маңызды жұмысыма, үздіксіз жаратылыс процесіне кедергі келтіретін қаскөйлікпен қорқытады" деп сенді. 1970 жылдың қаңтар айында Парижге оралғаннан кейін Бофорд Альцгеймер ауруының алғашқы белгілерін көрсетуге бастады. 1970 жылдардың басында Бофордтың ауруы және қаржылық қиындықтары оның күнделікті өмірмен күресе алмайтынын анық көрсетті. 1973 жылдың күзінде оның досы Чарльз Гордон (Чарли) Боггс Джеймс Болдуинге: "Біздің сүйікті Бофорд ақыл-есін тез жоғалтып барады" деп хат жазды. Достары оған күтім жасауға тырысты, бірақ 1975 жылы ол ауруханаға жатқызылып, кейіннен Сент-Анн психиатриялық ауруханасына жіберілді. Бофорд Делани 1979 жылдың 26 наурызында Париждегі Сент-Анн ауруханасында қайтыс болды. Чарльз Боггс Дилейнидің қағаз парағына жазылған өсиетімен айналысты, онда Дилейни өзін "Жұбаныштар егісіне" (Potter's Field) жерлеуді өтінген. 1964 жылдың 4 желтоқсанында "Ламберт" галереясында ашылған Бофорд Делани көрмесіне жазған кіріспесінде Джеймс Болдуин былай деп жазды: Бофордтың Теннессидегі басталған қараңғылығы, көп жыл бұрын, шынымен де қара көк түнектегі түн ортасы болды, мөлдір емес және қайғыға толы. Мен білмеймін, және ешқайсымыз да білмейміз, оған осындай қатал және керемет саяхат жасауға қандай күш көмектескен.
Мұра
Ол қайтыс болғаннан кейін, оны ұлы және естен шығарылған суретші деп мақтады, бірақ бірнеше ерекше жағдайларды қоспағанда, естен шығару тоқтамады. Өлімінен бір жыл бұрын Гарлемдегі Студия мұражайында өткен оның туындыларының ретроспективасы оның өнеріне деген қызығушылықты жаңартпады. Деланидің жұмысы 1988 жылы француз өнер саудагері Филипп Бриеттің Philippe Briet Gallery-де ұйымдастырған «Beauford Delaney: From Tennessee to Paris» көрмесінен кейін ғана қайтадан Нью-Йоркте көрсетілді, содан кейін галереяда екі ретроспектива өтті: «Beauford Delaney: A Retrospective [50 Years of Light]» (1991) және «Beauford Delaney: The New York Years [1929–1953]» (1994). «Бофорд Деланиге не болды?» деген мақала Элеонора Хартнидің 1994 жылғы көрмеге жауап ретінде «Art in America» журналында жарияланды. Онда «Не болды? Бұл да тым жоғары бағаланған беделдің бастапқы деңгейіне оралуының бір көрінісі ме? Әлде Деланидің туындылары кейінгі ұрпақтарға ұнамайтын жаңа әдеттерге байланысты жойылды ма? Бофорд Делани неге американдық өнер тарихынан мүлдем жоғалып кетті?» деген сұрақтар қойылды. Автор Деланидің Нью-Йорк өнер әлемінің санасынан жоғалуын «Нью-Йорктің әлемдік мәдени орталық ретінде бекітілуінің шешуші сәтінде Парижге көшкенімен және оның туындыларының сол кезде сыншылар жазған американдық өнер тарихымен байланыссыздығымен» байланысты деп санайды. Мақала былай деп аяқталады: «Бүгін [1994] сол тарихтар құлап, әртүрлі және жарқын түстермен тоғылған повествомен алмастырылып жатыр, Делани сияқты суретшілерді жаңа жарықта көруге болады». Болдуин Деланидің өмірінің көп бөлігінде қараңғылыққа толы болса да, оның туындыларында осындай жарықты бейнелеу қабілетіне таң қалды. Болдуиннің пікірінше, Деланидің өткенін түсіну оның жеңіске жеткенін көрсетеді. Болдуин оның «ішкі және сыртқы көзді тікелей және сөзсіз жаңа шындықпен беттесуге» жетелейтін керемет қабілетіне таң қалды. Ол одан әрі былай деп жазды: «Бәлкім, мен оны ұлы суретші деп сенгенімді ашық айтуым керек пе, тіпті ең ұлыларын арасында, бірақ мен ұлы өнерді тек махаббаттан ғана жасауға болатынын және одан артық сүйіп сурет салған адам болмағанын білемін». Деланидің туындылары қазір Филадельфия өнер мұражайында, Кливленд өнер мұражайында, Гарвард университетінің өнер мұражайларында, Чикаго өнер институтында, Ноксвилл өнер мұражайында, Миннеаполис өнер институтында, Ньюарк мұражайында, Гарлемдегі Студия мұражайында және Смитсоновтың американдық өнер мұражайында көрсетілді. Оның туындылары сонымен қатар Анита Шапольский галереясы және Нью-Йорктегі Майкл Розенфельд галереясы сияқты бірнеше галереяларда көрсетілді. Showtime телесериалы «Flatbush Misdemeanors» Деланиге құрмет көрсетіп, басты кейіпкерлердің бірі Бруклиндегі Флатбуш қаласында орналасқан ойдан шығарылған мемлекеттік мектепте, Бофорд Делани атындағы орта мектепте сабақ береді.
Бофорд Деланидің жерлеу орны
2009 жылы Париждегі афроамерикалықтардың зираттары туралы мақала зерттеу кезінде, бос қызметкер жазушы Моник Й. Уэллс Деланидің Тиа зиратында белгісіз қабірге жерленгенін және егер оның қабіріндегі "концессиясы" (жалдау құқығына тең) жаңартылмаса, оның мәйіті жыл соңына дейін жалпы қабірге көшірілетінін білді. Деланидің достары қажетті соманы жинады, ал Уэллс Деланидің соңғы тыныс алатын жерін сақтау үшін зиратқа ақы төледі. 2009 жылдың қараша айында Уэллс француз коммерциялық емес ұйымын құрды – Les Amis de Beauford Delaney, қабір тасына қаражат жинауға көмектесу үшін. Қаражат жинау 2010 жылдың ақпан айында басталды, ал ұйым 2010 жылдың маусым айына дейін тасқа тапсырыс берді. Орнату жұмысы 2010 жылдың тамыз айында аяқталды.