Кіріспе

Австралия фольклоры – Австралиядағы аборигендердің мифтерінен бастап, отарлық және қазіргі заманғы фольклорды қамтитын, халық ауыз әңгімелері мен қалалық аңыздарды білдіреді. Бұл фольклор адамдар, орындар және оқиғалар арқылы қазіргі Австралияның мәдениетін, бейнесін және дәстүрлерін қалыптастыруға үлкен үлес қосты.

Австралия фольклорының жинақтары

Австралия фольклоры ЮНЕСКО-ның «Әлемдік естеліктер тізімі» бағдарламасының бөлігі ретінде және Австралия Ұлттық кітапханасының «Ауызша тарих және фольклор» жинағында сақталады.

Ойыншықтар

Виктория мұражайындағы Австралиялық балалар халық мұрасы жинағы, доктор Джун Фактор және доктор Гвенда Дейви басқаруымен.

Австралия аборигендерінің мифологиясы

Байджин – Йолнгу фольклорында еске алынған белгісіз тайпа. Бора – қасиетті аборигендердің қабылдану рәсімі. Австралия бойынша көптеген орындар әлі де сақталған. Буньип – Аңыз бойынша, олар батпақтарда, су тобырларында, арналарда, өзен төсектерінде және су қоймаларында жасырынып жүреді. Түс Жүресі – Австралия аборигендері үшін Түс Жүресі – уақыттың бастауы, олардың мәдениеті 60 000 жылдан астам бұрын пайда болған білімнің жаратылуы. Ката Тюта – Питжантжаджара халқының көптеген Түс Жүресі жөніндегі әңгімелері бар, соның ішінде шаңырақта тығылып жүретін мифтік жаратылыс туралы да айтылады. Мунго көлінің қалдықтары – 1969 жылы табылған, 40 000 – 68 000 жыл бұрын өмір сүрген деп саналатын адам қаңқалары Австралияда табылған ең көне адам қалдықтары болып табылады. Көкжұлдызды жылан – Су қорын толықтыратын, ландшафт арқылы илемелегенде шатқалдар мен терең арналар жасап, суды жинауға және таратуға мүмкіндік беретін, кейде болжауға қиын Көкжұлдызды жылан, әрқашан сенімді Күнмен күреседі. Яра ма йха ухо – Аңыз бойынша, бұл жаратылыс қызыл бақаға ұқсайды, ол ағаштарда жасырынып, күмәнсіз құрбанның келуін күтеді.

Тарихи оқиғалар

Еврика тоқалдауы – 1854 жылдың 3 желтоқсанында Балларатта болған көтеріліс. Ежелгі монеталар Марчинбар аралы – Тоғыз монета табылды, кейбіреулер олардың 10-ғасырдағы Шығыс Африканың Килва сұлтандығынан келген болуы мүмкін деп санайды. Шекара соғыстары – Австралия тарихында көбінесе айтылмаған оқиға, 146 жылға созылған соғыс, көбінесе британдық қоныс жайлаушылар мен аборигендердің тайпалары арасында болған. Бірінші флот – 1787 жылы Англиядан шыққан 11 кемеге берілген атау, олар тұтқындар, офицерлер және еркін қоныс жайлаушылармен бірге Австралиядағы алғашқы еуропалық қонысқа айналған Сиднейді құрды. Фредерик қашып құтылуы – 1834 жылы Австралиялық сотталғандар ұрлап, Чилиге жүзіп кеткен кеме. Лаклан алтын тонауы – Австралия тарихындағы ең ірі алтын тонауларының бірі. Заңнан тыс Бен Холл мен Фрэнк Гардинер басшылық еткен, алтынның көп бөлігі табылды, бірақ кейбіреулер әлі де ол жерде қазына іздеуде. Бүгінгі күнгі бағамен шамамен 13 миллион долларға тең. Нельсон тонауы – Виктория алтын асыру кезіндегі ең ірі тонаулардың бірі, онда 8,183 унция алтын қару қолданып ұрланды. Кокода жолындағы науқан – 1942 жылы Австралияның Папуа аумағында болған шайқастар, онда Австралия және АҚШ күштері Австралияның қауіпсіздігіне тікелей қауіп төндірген жапондықтарды жеңді, бұл АНЗАК аңызының бір бөлігі саналады. Португалдықтардың Австралияны ашуы – Португалдық теңізшілердің 1521 және 1524 жылдар аралығында, голландиялық теңізші Виллем Янссонның 1606 жылы келгенінен бұрын Австралияны бірінші болып көргені туралы көп дау тудыратын теория.

Орны мен құрылыстары

Финке өзені – "әлемдегі ең көне өзен" деген мәлімдеме, оны Австралияның орталық аймағындағы автобус жүргізушілері мен туристік буклеттерді жазушылардың бір буыны "ғалымдарға" жатқызған. Ғылыми әдебиеттерде көрсетілгендей, Финке өзенінің кейбір бөліктері әлемдегі ең көне белгілі ірі өзендердің бірі болуы мүмкін, бірақ бұл өзеннің оңтүстік бөлігіне қатысты емес. Жақын орналасқан, кішірек өзендер де соншалықты ескі. Франклин үйі – Лаунсестондағы тарихи үй, онда әртүрлі уақытта әруақтар көрінгені туралы хабарлар тараған. Галлиполи – Түркиядағы түбек атауы, сонымен қатар Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде сол түбектегі одақтас әскерлерінің науқанына берілген атау. Одақтас әскерлерінен шамамен 180 000, түрік әскерлерінен 220 000 адам қаза тапты. Бұл науқан Австралия мен Жаңа Зеландия үшін "негізгі миф" атанды, және ANZAC күні екі елде де мереке ретінде тойланады. Австралиялық сарбаздардың британдық қолбасшылардың ақымақ шешімдерінен кейін түрік оқтарынан қаза табуы туралы әңгіме халық аузында жүреді, сондай-ақ АНЗАК әскерлерінің Галлиполиден қашуы туралы да айтылады, олар триггерге су тамшылатып қосылған мылтықтарды қолданып, өздері кетіп бара жатқанда арада әлі де сарбаздар бар сияқты көрінуге тырысты. АНЗАК рухының тағы бір көрінісі – Симпсон мен оның есегі туралы әңгіме. Gentle Annie – жаңбыр жауғанда көтерілуі қиын, бұталы жолдардың аса тік бөліктеріне берілген атау. Бұл халықтық термин бұқалардың арбаларды немесе ағаш таситын шаналарды тартқан кездерінен бастау алған болуы мүмкін. Гимпи пирамидасы – Гимпиде (Квинсленд штаты) орналасқан пирамидаға ұқсас кішкентай құрылыс (көп бөлігі қираған), оның қытай немесе инкалар салғанына көптеген адамдар сенеді. Бірақ зерттеушілер бұл – жалған құрылыс болуы мүмкін деп санайды. Монте-Кристо үйі – Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Джуниде орналасқан тарихи үй, Австралиядағы ең әруақтарға толы орын деп есептеледі. Паркс обсерваториясы – Жаңа Оңтүстік Уэльстегі маңызды орын, ол NASA-ға Айға қонуды әлемге таратуға көмектескен. Пайн Гэп – Орталық Австралиядағы Австралия мен АҚШ бірлесіп басқаратын үкіметтік база. 51-аймаққа ұқсас. Порт-Артур (Тасмания) – бұрынғы сотталғандар отырған орын, күрделі және жағымсыз тарихы бар, әруақтарға толы деген қауесет бар; бірақ Тасманиядағы туристер көп баратын орын, сонымен қатар Австралиядағы ең ірі және танымал жаппай қырғынның орын алған жері – Порт-Артур қырғыны (Австралия). Принцесса театры – Австралиядағы ең көне театрлардың бірі, Фредерик Федеричидің қазасынан кейін әруақтар мекендейтін орын деп есептеледі. Естелік ғибадатханасы – Мельбурндағы соғыс ескерткіші, Бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет еткен Виктория штатының ерлер мен әйелдерін құрметтеу үшін салынған, бірақ кейіннен соғыста қаза болған барлық австралиялықтарға арналды. Сидней мен Мельбурн арасындағы бәсекелестік – Австралияның ең ірі екі қаласы Сидней мен Мельбурн арасында ұзақ жылдар бойы достық, бірақ кейде қызу бәсекелестік болып келеді. Осы бәсекелестік Австралияның астанасы Канберраның құрылуына түрткі болды. Сноу Ривер – Банжо Патерсонның "Сноу Ривердің адамы" атты өлеңінде мәңгілікке қалдырылды. Өзеннің қазір тек ағынды суға айналғанына көп көңіл бөлінуде, және ол Австралияның өзендерінің денсаулығына, әсіресе Мюррей-Дарлинг бассейніндегі өзендерге деген қызығушылықтың символына айналды. Суверенді төбе – Баллараттағы ашық аспан астындағы мұражай, 1850 жылдардағы алтын іздеу кезеңін көрсетеді. Сент-Джеймс станциясының туннельдері – Туннельде көптеген қалалық аңыздар бар, оның ішінде Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі құпия әскери бункер және Биг Бен сияқты үлкен қоңырау туралы әңгімелер бар. Сидней портының көпірі мен Сидней опера үйі – Австралияның ең танымал ұлттық ескерткіштері. Олар бүкіл әлемге мәлім, және Сиднейді Австралияның әлемдік қаласы ретінде бекітеді. Ұлы Барьерлі риф – Австралиядағы (немесе Океаниядағы) әлемнің жеті кереметіне кіретін жалғыз орын. Улуру – Орталық Австралиядағы құмтасты тау жынысы. Австралияның аборигендері үшін үлкен мәдени маңызы бар және Австралияның ең танымал ескерткіштерінің бірі. Вестолл – Австралия тарихындағы ең үлкен НЛО көрінісі, оның не екені әлі де құпия болып қалуда. Виббе Хейс тас қамалы – Австралиядағы ең көне еуропалық құрылыс, 1629 жылы Батавия кемесінің апаттан аман қалғандары салған.

Әлеуметтік-саяси оқиғалар

1975 жылғы Австралия конституциялық дағдарысы – шын мәніндегі саяси дағдарыс, кейін мифтік сипатқа ие болып, басты кейіпкерлерді аңыз дәрежесіне көтерді (қай жақтан қарасаңыз да). Сол кезде сапармен болған американдық саясаткер, мұздың тек ұшын ғана естігеніне сенімді екенін әжуалы түрде айтты. Гоф Уитлэмнің «Құдай патшаны сақтасын, себебі генерал-губернаторды ештеңе құтқара алмайды» деген сөзі жиі қайталайды. Эврика бекінісі – 1854 жылы Викторияда (Австралия) алтын кенін бақылайтын шенеуніктерге, әсіресе қазу лицензиясының жоғары бағасына қарсы кеншілердің көтерілісі. Ол көбінесе «Австралия демократиясының тууы» деп есептеледі және Австралия тарихы үшін Бастилияға шабуыл француз тарихы үшін болғандай маңызды оқиға, бірақ көбінесе маңызсыз деп есептеледі. Ұрланған ұрпақ – 19 ғасырдың соңынан бастап 20 ғасырдың 70-жылдарының басына дейін, 1900-1960 жылдар аралығында жас аборигендер бала кезінде отбасыларынан күштеп алынып, ақ нәсілді асырап алушылардың отбасында немесе мекемелерде тәрбиеленді. 1999 жылы сол кездегі премьер-министр Джон Ховард отбасыларға «кешірім сұраймын» деген сөзді қолданбады. 2008 жылы Кевин Радд Австралия үкіметі атынан ұрланған ұрпақ пен олардың отбасыларынан ресми түрде кешірім сұрады. Тентерфилд сөйлемі – 1889 жылы сэр Генри Паркс айтқан сөйлеуінде Австралияның алты колониясын біріктіруге шақырды, бұл ақырында Австралия Ұлттастығына әкелді.

Спорт

2000 жылғы Сидней Олимпиадасы – Барлық уақыттағы ең ұлы Олимпиада ойындарының бірі саналады, ол бүкіл елдің қиялын баурап алды және Кэти Фриман, Грант Хакетт, Сюзи О’Нилл және Ян Торп сияқты көптеген австралиялық спортшылардың танымалдығын арттырды. Австралия II – Америка кубогы үшін 132 жылдан кейін алғаш рет жеңіске жеткен 12 метрлік яхта. Жеңіс күні таңында (Австралия уақыты бойынша) сол кездегі Австралия премьер-министрі Боб Хоук, сол күні жұмысқа келмеген қызметкерлерін жұмыстан шығарған әрбір жұмыс берушіні «жалаңай» деп атады. Бұл жарыс боксшы кенгуру бейнесінің танымалдылығын арттырды. Colliwobbles – «Colliwobbles» термині 1958 мен 1990 жылдар аралығындағы 32 жыл ішінде Коллингвуд футбол клубының үлкен финалдардағы жеңілістерімен байланысты. Осы чемпиондық құрғақшылық кезеңінде жанкүйерлер тоғыз нәтижесіз үлкен финалға қатысты (1960, 1964, 1966, 1970, 1977 (тең түсіп, келесі аптада қайта ойналып жеңіліске ұшырады), 1979, 1980, 1981). «Colliwobbles» термині Викториялық сөздікке еніп, үлкен қысымдағы құлдырауды білдірді. «Жеңілмейтіндер» – Англия бойынша толық тур жасаған және бірде-бір ойында жеңіліске ұшырамаған алғашқы тесттік команда. Кеннетт қарғысы – Джефф Кеннетт, сол кездегі Готорн клубының президенті, Гиллонгтың Готорнды жеңуге қабілетсіз екенін айтқаннан кейін Гиллонг Готорнға қарсы 5 жыл бойы жеңіліссіз өтті. Көптеген ойындар он немесе одан аз ұпаймен шешілді және соңғы жылдардағы ең жақсы ойындардың бірі саналады. Phar Lap – Көптеген адамдар әлемдегі ең ұлы жарыс аттарының бірі санайтын таза қанды жылқы, және оның өлімінің себебіне байланысты басқа жарыс аттарына қарағанда көбірек теориялар бар. Оның есімі австралиялық сөздікке «Фар Лаптан да үлкен жүрекке ие болу» деген тіркес ретінде еніп, біреудің табандылығы мен батылдығын көрсетеді. Австралиялық фольклорында Фар Лаптың жүрегі орташа жылқы жүрегінен екі есе үлкен болған деседі. Суперлига соғысы – 1990 жылдардың ортасында Австралиядағы регби лигасының жоғары деңгейін бақылау үшін Пакер мен Мердок отбасылары арасындағы дау. Стивен Брэдбери – 2002 жылғы қысқы Олимпиадада 1000 метрге қысқа трассада алтын медальді жеңіп алған австралиялық қысқа трассалы конькиші. Осыдан кейін «Брэдбери жасау» деген сөз пайда болды, яғни, мүмкіндіктерге қарсы тұрып бір нәрсеге қол жеткізу.

Басқа

5 сағаттық толқын – Күнделікті бөгеттен ағып шыққан судың нәтижесінде пайда болатын, бірнеше метр биіктіктегі үлкен толқын, өзен бойымен жоғары жылдамдықпен қозғалып, әңгіме айтылатын жерге әр күні сағат 5-те жетеді деген сенім бар. ANZAC рухы – Бірінші дүниежүзілік соғыста Австралия және Жаңа Зеландия сарбаздары бөліскен идея, ол екі елдің ұлттық мінезіне үлкен үлес қосып, серіктестіктің мәдени ерекшелігін қалыптастырды. Акубра – Заңгерлер мен сарбаздардың арасында танымал болған кең қақпақты шапан. Үлкен нысаналар – Австралияның көптеген қалаларында үлкен және кейде ерекше құрылыстар мен мүсіндер бар. Бас бұғазы үшбұрышы – Бермуда үшбұрышына ұқсас, Виктория және Тасмания штаттары арасында орналасқан Бас бұғазы үшбұрышында құпия авиациялық және теңіздік оқиғалар жиі болады, ең танымал мысалы – Валентичтың жоғалуы. HMAS Сидней мен Kormoran арасындағы шайқас – Соғыс кемесінің Kormoran сияқты өзгертілген сауда кемесімен қалай жеңілгеніне қатысты күдіктер мен жасыру әрекеттері талқыланды. Малшы – Австралияның шөл далаларында мал өсірумен айналысатын және ауыр еңбегімен танымал австралиялық малшы. Фишердің әуесі – Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Кемпбелтаун қаласында кенеттен жоғалып кеткен адам туралы 19 ғасырдың басындағы танымал әңгіме, оның әуесі қоршауда отырған күйде көрінеді. Geelong кілттері – 1845 немесе 1846 жылы Австралияның Виктория штатындағы Корио шығанағында губернатор Чарльз Ла Тробе тапқан кілттер жиынтығы, олардың португалдықтарға тиесілі болуы мүмкін деген болжам бар. Госфорд глифтері – Екі параллель құмтас қабырғасына ойылған Мысыр иероглифтері. 1975 жылы жергілікті геодезист тапқан, олардың нақтылығы күмәнді. Австралиядағы Жек-Жарқын – Фредерик Бейли Диминг, Англияда туған австралиялық, бұрынғы Жек-Жарқын ретінде танымал болған, Мельбурнда тұрған. Ласетердің рифі – 19 ғасырдың соңында Австралияның шөл даласының шалғай аймағында табылған, бірақ кейін жоғалған, өте бай алтын кені. Магони кемесі – Австралияның оңтүстік-батысындағы Виктория штатының Уоррнамбол қаласынан батысқа қарай шамамен алты шақырым жерде құмның астында жатқан португалдық каравель деп есептеледі. Марри адамы – 1998 жылы Оңтүстік Австралиядағы Марри маңында әуеден байқалған, ауыл шаруашылығы құралымен жасалған үлкен геоглиф. Марри қонақ үйінің иесі және жергілікті тұрғындар 2016 жылдың тамызында құмға сіңіп кеткеннен кейін оның контурын қалпына келтірді. Мин Мин жарығы – Орталық Австралияда көрінетін түсіндірілмейтін жарық. Муллумбиби Стоунхенджі – Палеолит дәуіріне дейін сонатын ежелгі тас құрылым. Австралиялық қоғамға оның орны ұрлықтан және одан әрі зардап шегуден қорқып белгісіз болып қала береді. Нулларбор нимфасы – 1971 және 1972 жылдары Австралияда Нулларбор жазығында кенгурулар арасында тұратын жартылай жалаңаш әйелді көру туралы аңыз. Рекс Гилрой – Австралияның ең танымал криптозоологтарының бірі. Speewah – Австралиялық шабындардың көптеген аңыздық әңгімелерінің тақырыбы болған мифтік австралиялық ферма. Swagman – Жұмыс іздеп, барлық мүліктерін арқасында алып жүретін саяхатшы, 19 ғасырдағы Австралияда халық батыры ретінде қарастырылған. Тамам Шуд ісі – 1948 жылы Оңтүстік Австралияның Аделаида қаласындағы жағажайда белгісіз адамның денесі табылды. Іс шифрланған хабарламамен байланысты және "Австралияның ең терең құпияларының бірі" саналады. Іс әлі де шешілмеген және ашық күйінде қалып отыр. Toyota Land Cruiser – Snow Mountains су электр станциясын салуға көмектескен 4WD көлігі. Көптеген адамдар оны Австралияның ең үздік жолдан тыс көлігі деп санайды, әсіресе 1990 жылдардағы 80-сериялы. Томас Уэлсби Кларк – Австралияның ең жақын нүктесінен 1550 шақырым қашықтықтағы Рождество аралының жағалауынан теңізде табылған қайтыс болған теңізшінің денесі, кеме батып кеткен кезде барлық экипаж мүшелерінен табылған жалғыз адам.