Кіріспе
Кейбір АҚШ әскери қызметшілеріне төлем жасау валютасы. Әскери төлем сертификаттары, немесе MPC, – ХХ ғасырдың ортасы мен соңында белгілі бір шетелдерде АҚШ (АҚШ) әскери қызметшілеріне жалақы төлеу үшін пайдаланылған валюта түрі. Олар Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін бірнеше айдан бастап, АҚШ-тың Вьетнам соғысына қатысуы тоқтағаннан кейін бірнеше айға дейін түрлі аймақтарда қолданылды – 1946 жылдан 1973 жылға дейін. Сертификаттар арзан, түрлі-түсті банкноттар жасау үшін сызықты литография әдісімен өндірілді. MPC-нің он бес сериясы жасалды, бірақ оның ішінде тек 13 сериясы ғана шығарылды. Қалған екеуі көбінесе жойылды, алайда кейбір үлгілері сақталған. Шығарылған 13 серияның ішінде барлығы 94 түрлі банкнота танылды.
Military payment certificates, or MPC, was a form of currency used to pay United States (US) military personnel in certain foreign countries in the mid and late twentieth century. They were used in one area or another from a few months after the end of World War II until a few months after the end of U. S. participation in the Vietnam War – from 1946 until 1973. The certificates were made by line lithography to create colorful banknotes that could be produced cheaply. Fifteen series of MPCs were created, but only 13 series were issued. The remaining two were largely destroyed, although some examples remain. Among the 13 released series, a total of 94 notes are recognized.
МКК тарихы
MPC-лер бастапқыда Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропада қолданылған одақтас әскери валютасынан пайда болды. Бұл, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Еуропада американдық әскерилердің арасында кеңінен таралған АҚШ долларының көп мөлшеріне жауап ретінде жасалды. Жергілікті үкіметтердің болашағы белгісіз болғандықтан, жергілікті тұрғындар жергілікті валютаға сенбеуі мүмкін еді. Олар АҚШ доллары сияқты тұрақты валютаны қалағандықтан, жергілікті азаматтар көбінесе доллармен төлемді ресми бағамнан төмен бағамен қабылдады. Доллар ұстауға тиімдірек болғандықтан, жергілікті валюталар инфляцияланып, одақтастардың жергілікті экономиканы тұрақтандыру жоспарларын қиындатты. Доллармен жалақы алатын әскерлер саудагерлердің АҚШ банкноттарын шексіз мөлшерде жергілікті валютаға «қара нарықтық» бағаммен айырбастауға дайын екенін байқады. Бұл үкіметтік бағамнан әскерлерге әлдеқайда тиімді болды. Осылайша, әскерилер қара нарықтағы артық бағамнан пайда тапты. Мұндай валюталық арбитраждан түсетін пайданы азайту үшін АҚШ әскері MPC бағдарламасын құрды. MPC бастапқыда 5¢, 10¢, 25¢, 50¢, $1, $5 және $10 номиналындағы қағаз ақша болды. 1968 жылы, АҚШ Вьетнам соғысына қатысқан кезде, 20 долларлық банкнота қосылды. АҚШ Қазынашылық департаменті шығаратын валютадан айырмашылығы, бұл MPC Соғыс департаментінің (кейіннен Қорғаныс департаментінің) өкілеттігімен шығарылды. Осы себепті, олар АҚШ азаматтық валютасының барлық даналарында кездесетін АҚШ Қазынашылық мөрімен таңбаланбаған. MPC-лер әскери қызметшілер MPC аймағынан шыққанда АҚШ долларына толық айырбасталатын, ал демалысқа шыққанда жергілікті валютаға айырбасталатын (бірақ керісінше емес). Жергілікті экономикадан АҚШ долларын шығару мақсатында, рұқсатсыз адамдардың MPC-ге ие болуы заңсыз болды. АҚШ доллары айналыста болмаса да, көптеген жергілікті саудагерлер MPC-ні АҚШ долларымен тең құнмен қабылдады, себебі оларды қара нарықта қолдануға болатын. Бұл әсіресе Вьетнам соғысы кезінде, ХХ ғасырдың соңында, MPC бағдарламасының өркендеген кезінде айқын байқалды. MPC-ні қабылдаушы елде негізгі валюта ретінде пайдаланудан және жергілікті валютаның құнын, экономиканы құлдыратудан сақтау үшін АҚШ MPC банкноталарының үлгілерін жиі өзгертіп, қара нарық саудагерлерін тоқтатуға және жинақтауды азайтуға тырысты. «Айырбастау күні» немесе «C күні» – әскерлердің ескі MPC-ні жаңа шығарылымға айырбастаудың жалғыз мүмкіндігі болды, содан кейін ескі MPC құндылығын жоятын. Вьетнамдағы C күндері әрқашан құпия сақталды және алдын ала жарияланбады. C күні әскерлер казармада болуға міндетті болды, бұл олардың вьетнамдық азаматтарға, әсіресе жергілікті барлар мен борделдермен байланысты адамдарға (мысалы, бар қыздары және қара нарықпен айналысатындарға) ескі MPC-ні жаңа нұсқаға айырбастауға көмектесуіне кедергі келтірді. Вьетнамдықтарға валютаны айырбастауға рұқсат берілмегендіктен, олар C күнінен кейін құндылығын жоғалтқан ескі MPC-ні ұстап, үнемдеуден жиі айырылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде MPC-нің он бес түрлі сериясы жобаланған, бірақ 1946 мен 1973 жылдар аралығында тек он үш сериясы ғана шығарылды. Пайдаланушылар MPC-ні түстеріне байланысты «Монополия» ойынының ақшасымен салыстыратын. 1973 жылдың басында АҚШ-тың Вьетнам соғысына қатысуы ресми түрде аяқталғаннан кейін, MPC қолданыста қалған жалғыз орын Оңтүстік Корея болды. 1973 жылдың күзінде онда күтпеген C күні өткізілді, MPC толығымен қолданудан шығарылды және оның орнына АҚШ доллары енгізілді. MPC енді қайтадан шығарылмады. MPC АҚШ Қазынашылығының ресми міндеттемесі ретінде шығарылмағандықтан, оларды енді валютаға айырбастау мүмкін емес. 1990 жылдардың соңында АҚШ Қорғаныс департаменті Eagle Cash жүйесімен ұқсас, бірақ жаңартылған тұжырымдаманы енгізді. Бұл жүйеде құндылық карталары қолданылды. Мұндай карталар АҚШ қарулы күштеріне Босния, Косово, Джибути, Ирак және Ауғанстан, сондай-ақ басқа да бейбіт аймақтарда шектеулі негізде берілді.
МКК халықтық мәдениетте
Корея соғысының C күні – "M*A*S*H" телехикаясының алтыншы маусымындағы (1977–1978) "Өзгеріс күні" атты эпизодтың маңызды сюжеттік элементі болып табылады. Майор Чарльз Эмерсон Винчестер III жергілікті фермерлер мен саудагерлерден жақын арада құны төмендеп кететін MPC-ні қолма-қол ақшаға, номинал бағасынан 10% арзанға сатып алуды жоспарлайды, оны айырбастап үлкен пайда табуға ниеттенді. Оның жоспары Хоуки Пирс және Б.Дж. Ханникутт әскери полицияға кедергі жасау үшін жол тосқауылдарын ұйымдастырғанда, оның лагерьге уақытында жетуіне бөгет жасайды. Гюстав Хасфордтың 1979 жылғы "Қысқа мерзімділер" романында Вьетнам соғысы туралы, теңізші сержант Джеймс Т. "Жокер" Дэвис әдетте бағыныштысымен Монополия ойнайтын офицермен кездеседі. Олар екеуі ойын ақшасының орнына MPC-ні пайдаланады және барлық көрсетілген жалдау ақысын және бағаларды 10-ға бөледі (мысалы, Oriental Avenue-ге қонақ үйімен түскенде $350 орнына $35 жалдау төлейді). "Тур де Дьюти" телехикаясының 1989 жылғы "Hard Stripe" эпизодында, Вьетнамдағы оқиғалар бойынша, 1968 жылы Тан Сон Нхуттағы қаржы корпусының лейтенанты бес долларлық қазыналық банкнотаны заңсыз иеленген әскерге тап болады. Ол оған келесі күні таңертең қазыналық кеңсе ашылғанда оны MPC-ге айырбастау керектігін ескертеді.