Кіріспе
Фиджи аралы Лейкба (ағылшынша Lakeba) – Фиджидің Оңтүстік Лау архипелагындағы арал. Лау провинциясының астанасы осы жерде орналасқан. Фиджи аралдарының арасында оныншы орынды иеленеді, оның құрлық ауданы шамамен 60 шаршы километрді құрайды. Арал құнарлы және суға толы, 29 километрлік жолмен қоршалған. Оның ең жақын көршілері – Айва және Наяу. Соңғысынан терең теңізбен, ал бұрынғысынан тек қана жағалау суларымен бөлінген. Мұз дәуірінде теңіз деңгейі төмен болған кезде Лейкба мен Айва бір үлкен аралды құраған. Лейкбаның климаты көбінесе ылғалды, жазы ылғалды, қысы құрғақ болады. Тубуда өлшенген деректерге сәйкес, жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 2000 мм-ден асады, бірақ маусым, шілде және тамыз айларындағы орташа айлық жауын-шашын мөлшері шамамен 80 мм-ді құрайды, ал жылдар арасында жауын-шашын мөлшерінде үлкен айырмашылықтар болуы мүмкін. Насакалау ауылы көптеген үңгірлермен белгілі, олардың ең танымалдарының бірі – Осо Набукете, сондай-ақ "Жүкті әйелдер үңгірі" деп те аталады. Аңыз бойынша, жүктілігін жасыруға тырысқан әйел бұл үңгірдің аузынан қашып шыға алмайды. Оған іргелес орналасқан Қара Булу бір кезде тайпалық соғыстар кезінде түрме ретінде пайдаланылған. Үшінші үңгір – Коро-ни-Воно – бір кезде туберкулезбен ауыратын науқастарды жерлеу орны ретінде қолданылған. Басқа да маңызды үңгірлерге геологтарға қызықты Тубу үңгірі және жойылып кеткен құстардың көптеген қалдықтары табылған Qara ni Puka жатады.
Lakeba (pronounced ) is an island in Fiji’s Southern Lau Archipelago; the provincial capital of Lau is located here. The island is the tenth largest in Fiji, with a land area of nearly 60 square kilometers. It is fertile and well watered, and encircled by a 29 kilometer road. Its closest neighbors are Aiwa and Nayau. Separated by deep sea from the latter but only by shallow waters from the former, when sea levels were lower during glacial episodes Lakeba and Aiwa formed one large island. The climate of Lakeba is generally humid, with a wetter summer and a drier winter. The average annual precipitation is somewhat over 2,000 mm as measured at Tubou, but average monthly precipitation in the winter months – June, July and August – is only around 80 mm, and there can be large differences in rainfall between years. The village of Nasaqalau is noted for a number of caves, the most famous being Oso Nabukete, also known as the Pregnant Women's Cave. According to legend, a woman attempting to hide her pregnancy will not be able to escape through the mouth of the cave. It is adjoined by Qara Bulu, once used as a prison in times of tribal war. A third cave, Koro ni Vono, was once used as a place of banishment for tuberculosis patients, who were left there to die. Other notable caves include the Tubou Cave, of interest to geologists, and Qara ni Puka where many remains of extinct birds have been found.
Тарих және мәдениет
Лейкеба басқарушы арал ретінде танымал, себебі ол Вуанирева тайпасының туған отаны, олар Тубуда орналасқан. Осы тайпаның басшысы Туи Наяу атағын алып, Лау аралдарының жоғары басшысы болып табылады. Соңғы Туи Наяу – Рату Сэр Камисесе Мара (1920–2004 ж.); ол Фиджидің бірінші премьер-министрі және Фиджидің екінші президенті болды, сондай-ақ Фиджи саясатының үштен бір бөлігінен астам уақыт бойы тұрақты тұлғасы болды. Рату Мара Тубу ауылына жерленген, сондай-ақ Энеле Ма’афу (1816–1881 ж.) – 19 ғасырда Фиджинің көп бөлігін бағындырған тонгалық фиджилік соғыс басшысы, және Фиджидің алғашқы заманауи мемлекет қайраткері Рату Сэр Лала Сукуна (1888–1958 ж.) жерленген. Лейкеба Фиджи мен Тонга арасындағы тарихи геологиялық жарылымда орналасқан, ал тонгалық ықпал Лейкеба мәдениетінің көптеген аспектілерінде көрінеді. Лейкеба сәулетінде Фиджинің басқа жерлеріндегідей шаршы емес, дөңгелек үйлер басым. Фиджи тілінің Лейкеба диалектісі де тонгалық ықпалға ұшыраған. Тонгалық әндер полотуда (кешкі шіркеу қызметінде) танымал, ал тонгалық киім үлгілері ресми шараларда белге байланатын кілемдерде көрінеді. Тонганың лакалака деп аталатын дәстүрлі билері де кең таралған. 1990 жылдардағы археологиялық қазбалар нәтижесінде мың жыл бұрын салынған алып қамал табылды. 2500 адамды (аралдың жалпы халқынан көп) сыйдыра алатын қамал тонгалық басқыншыларға қарсы бекініс ретінде салынған деп есептеледі. Насакалау тұрғындарының бірі теңізден акула шақыру қабілетімен танымал. Бұл тайпа Тавеуни аралындағы Вайникели ауылынан шыққан. Лейкебада атақты басшы Делаилоа, Калуялеванның ұлы дүниеге келді, ол кейін Лейкебаға барды.
Экономика
Копра өндірісі Лейкбадағы ең маңызды экономикалық қызмет болып табылады. Табудан төрт шақырым жерде кокос майын өндіретін зауыт та бар. Лейкбада туризмнің маңыздылығы Фиджинің басқа аймақтарына қарағанда төмен.
Экология
Кең аумақты және ұзақ мерзімді қоныстану салдарынан Лейкбадағы бастапқы экожүйе күрт өзгерген. Бұрын тума емес құрлық сүтқоректілері мал ретінде немесе жасырын түрде әкелінген, қазір аралда жылқылар, шошқалар, сиырлар, иттілер, мысықтар, полинезиялық егешқұйрық (Rattus exulans) және қара егешқұйрықтар (R. rattus) кездеседі.
Құстар
Құс түрлерінің арасында Лейкебада талай ғасырлар бұрын құстар жоғалған, мүмкін таулы орманды кеңінен жойғаннан кейін. Басқалары адамдардың қоныстануынан туған ортаның өзгеруіне бейімделе алды, бірақ олар әдетте Айвадағыдай көптеп таралған емес, онда орманды кеңінен жою болған жоқ. Лейкбаның құс әлемі көбінесе Самоа мен Тонгаға ұқсайды, Фиджидегі негізгі топқа қарағанда. Көбінесе ақ іріккен құс (Collocalia spodiopygia), полинезиялық торғай (Aplonis tabuensis, Батыс Фиджинің vitiensis немесе Оңтүстік Лау тобының tabuensis түршесі), Ваникоро мухоловкасы (Myiagra vanikorensis) және Фиджиге тән сұр монарх (Mayrornis lessoni) кездеседі. Екі балжегіш – эндемикалық қызғылт көкшіл мизомела (Myzomela jugularis) және кең таралған шығыс жоталы балжегіш (Foulehaio carunculatus carunculatus) адамдардың қоныстануына жақсы бейімделіп, кокос плантацияларында жиі кездеседі. Қазіргі уақытта Фиджиге тән мойынды лори (Phigys solitarius) да осы ортада кездеседі, бірақ Лейкбада сирек кездесетін түр. Лейкбада бұрын кездескен кем дегенде үш түр қазір толығымен жойылған: Лейкба императорлық көгершін (Ducula lakeba) Вити-Левуда және, мүмкін, Тонганың Эуа, Фоа және Лифука аралдарында да болған болуы мүмкін. Егер солай болса, ол, мүмкін, Батыс Полинезияда кең таралған, бірақ қазірге дейін ол тек Лейкба мен Айвада ғана белгілі. Бұрын Лейкба мен Айвада бұрын сипатталмаған Gallirallus рельсі мекендеген; бұл құс ұша алмағандықтан, ол эндемикалық түрді білдіреді. Фиджи мен Тонгада кең таралған түйін құс (Megapodius alimentum) бұрын Лейкба мен Айвада да кездескен; түйін құстарды қоныс аударушылар аралдарға кеңінен тасымалдағандықтан, бұл түрді адамдар әкелген болуы мүмкін, бірақ бұл өте ықтимал емес. Алайда Айвада бір сүйек табылды, ол Вити-Леву түйін құсы (M. amissus) немесе үйінді салып құратын мегапод (M. molistructor) болуы мүмкін; соңғысы Тонга мен Жаңа Каледонияда кездеседі, ал біріншісі Фиджидің батыс тобындағы Вити-Леву мен, мүмкін, Кадавуда өмір сүрген, қазіргі заманға дейін сақталған болуы мүмкін. Тек бір сүйек табылып, Лейкбада және, мүмкін, Айвада да M. alimentum көп болғандықтан, екінші Megapodius түрін полинезиялықтар шын мәнінде тамақ ретінде әкелген болуы мүмкін және ешқашан өзін-өзі қамтамасыз ететін популяция құрмаған; осыған байланысты M. alimentum-нан айырмашылығы, M. amissus нашар ұшқан немесе тіпті ұша алмаған. Лейкбадан табылған тоты сүйектері мұхиттық эклектус тотысының (Eclectus infectus) болуы мүмкін; биогеография бұл түрдің бұрын Фиджидегі кем дегенде кейбір аралдарда, шығыста Тонгада және батыста Вануатуда кездескенін көрсетеді. Сонымен қатар, бірнеше түрдің әнші құстардың сүйектері сақталған, олар әлі анықталмаған; олар Лейкбада табылмаған құстар болуы мүмкін, бірақ олардың толық жойылған түрлерін қамтитыны өте ықтимал емес. Сондай-ақ Айвада Порзана рельсінің бір сүйегі табылған. Бұл тағы бір ерекше түр болған сияқты, егер солай болса, онда Лейкбада да болған болуы мүмкін. Бірақ көбірек материал пайда болып, зерттеліп болғанша, ештеңе нақты айта алмаймыз, әсіресе ақ қасты қаз (P. cinerea) пен дақсыз қаз (P. tabuensis) бұрын Лейкбада болған. Ақырында, Лейкбада жолақты қасқыр (Butorides striata) бір сүйегі табылды; түрлер бүгін кездеспейді, бірақ одан да көп сүйек табылмаса, бұл аралда тек кездейсоқ келуші болып қана қоймай, өзін-өзі қамтамасыз ететін популяция болғаны анық емес. Пилдің императорлық көгершіні (Ducula latrans), Оңтүстік-Батыс Тынық мұхитының сұңқар құсы (Falco peregrinus nesiotes) және Фиджи шрикебилі (Clytorhynchus vitiensis) әлдеқайда кіші Айвада, бірақ Лейкбада емес, көбейеді; осы түрлердің сүйектері әлі күнге дейін табылмаса да, олар бұрын Лейкбада да болған болуы мүмкін.
Өсімдіктер
Бұрынғы таулы орман алғашқы қоныстанудан кейін егіс алқаптарына орын беру үшін көбінесе тазартылды; оның шамамен бір бөлігі ғана қалды. Лейкбаның жалпы ауданының 40%-ы Кариб қарағаюын (Pinus caribaea) өсіруге, сирек кездесетін цикада (“саго пальмасы”) Cycas seemannii, кокос пальмаларын (Cocos nucifera) және басқа да егістерге пайдаланылады. Лейкбаның қалған өсімдігі дикотилеттілерден тұрады; оны төбеден жағалауға қарай былай жіктеуге болады: жанартаулық топырақтағы таулы орман. Бүгінде оның қалдықтары аз ғана қалды, көбінесе шатқалдар мен қыраттарда. Құрамында Alyxia stellata, Alphitonia zizyphoides, Barringtonia edulis, Dysoxylum richii, Ficus scabra, Grewia crenata, Micromelum minutum, Pittosporum arborescens, Vavaea amicorum және Geissois ternata сияқты түрлер бар, ол тек жанартаулық топырақтарда ғана кездеседі. Таласига жайылымдары мен бұталы жерлер. Бұл өсімдік қауымдастығы негізінен шөптесін және кішкентай ағаш тәрізді түрлерден тұрады; ол бұрын орманды жойған жерлерде өседі. Көп эрозияға ұшыраған жерлерде сақталады; ал басқа жерлерде қайтадан орманмен алмастырылуда. Басым өсімдік түрлері: Dicranopteris linearis, Hopseed (Dodonaea viscosa), Pandanus tectorius және Pteridium esculentum; шөптер: Bothriochloa bladhii, Brachiaria subquadripara, Southern Sandbur (Cenchrus echinatus), Indian Goosegrass (Eleusine indica), Eragrostis scabriflora, Eriochloa procera, Imperata conferta, Miscanthus floridulus, Paspalum conjugatum, P. orbiculare, Pennisetum polystachion және Themeda quadrivalvis. Жаңадан өсіп келе жатқан орманға бастапқыда Cyclophyllum barbatum, Geissois ternata, Geniostoma rupestre, Leucosyke corymbulosa, Maesa tabacifolia және Myristica gillespieana өсімдіктері басым. Кальцитті топырақтағы таулы орман. Бұл негізінен салт-дәстүрдің әртүрлі кезеңдеріндегі екінші дәрежелі орман, бірақ Фиджиге тән түрлерге бай. Алфитония зизифоиды, Бухания витиенсис, Дисоксилум ричи, Д. тенуифлорум, Манильтоа флорибунда, Меликопе кукуллата және Планхонелла тахитенсис басым. Сулы-сазды алқаптардың өсімдіктері. Лейкбадағы тұщы сулы ылғалды жерлердің көпшілігі таро өсіруге пайдаланылады. Басқа жағдайда, басым өсімдіктерге Ludwigia octovalvis және Mikania micrantha жатады. Төменгі жатқан батпақ ормандар. Инокарп фабиферінің үстемдігі. Жағалау орманы. Диоспирос эллиптика, Д. самоэнсис, Планхонелла тахитенсис, Сизигиум ричи және Ксилозма симуланс түрлерімен сипатталады. Мангро орман. Мангро бұталары Лейкбаның шығыс жағалауында кеңінен таралған, олар аралдың жалпы ауданының шамамен 7%-ын құрайды. Басым өсімдік түрлері - қара мангро (Bruguiera gymnorhiza) құрлық жаққа қарай, ал қызыл мангро (Rhizophora mangle), дақты мангро (R. stylosa) және олардың құрғақ гибриді R. × selala теңіз жаққа қарай өседі. Жағалау орманы. Бұл ағаштар теңіз суына төтеп бере алады және олардың көпшілігі теңізбен таралады; олар жағалау бойында тар жолақ бойымен өседі. Басым өсімдіктер - теңіз улы ағашы (Barringtonia asiatica), бұршақ (Calophyllum inophyllum), Hernandia nymphaeifolia, жағажай гибискусы (Hibiscus tiliaceus), Phaleria disperma және теңіз бадамы (Terminalia catappa). Жағалау маңындағы бұталар. Төмен жатқан және негізінен шөптесін жағажай өсімдіктері. Мұхит көк таңғы даңқ (Ipomoea indica), ақ гүлді жағажай таңғы даңқ (I. littoralis), жағажай таңғы даңқ (I. pes caprae), Pandanus tectorius, Paspalum vaginatum, Scaevola taccada және Vigna marina басым. Фиджиге тән Лейкбада кездесетін өсімдіктер: Alangium vitiense, Buchanania vitiensis, Connarus pickeringii, Davallia solida var. fejeensis, Diospyros vitiensis var. longisepala, Dysoxylum tenuiflorum, Elatostema tenellum, Eragrostis scabriflora, Ficus fulvo pilosa, Ficus masonii, Geissois ternata, Geniostoma uninervium, Glochidion seemannii, Homalium pallidum, Maniltoa floribunda, Melicope cucullata, Melochia vitiensis, Myristica gillespieana, Phaleria pubiflora, Polyalthia laddiana және Psychotria cf. pickeringii. Фиджи эндемиктері ретінде анықталған өсімдіктер Barringtonia seaturae, Citronella vitiensis, Cyathocalyx insularis және Elaeocarpus storckii Лейкбада өседі, бірақ бұл шынымен осы түрлер екенін растау қажет. Сизигиум грацилипс және осы тұқымның басқа бір мүшесі осы уақытқа дейін белгісіз түр болып табылады. Бұл тек Лейкбадан ғана кездесетін шығар. Лейкбада кездесетін эндемикалық емес өсімдіктер - жойылып бара жатқан Aglaia saltatorum және сирек кездесетін (жойылмайтын) Burckella richii. 1999-2001 жылдары Макропипер тимотианның ірі солтүстік-батыс аралдардан тыс аймақтарында алғашқы Фиджи жазбасы жасалды, сондай-ақ Фиджиде Суицид ағашының (Cerbera odollam) және Garuga floribunda алғашқы жазбалары жасалды. Canarium vanikoroense, Фиджиде тек ірі аралдардан ғана белгілі, Лейкбада кездесетіні әлі тексерілмеген.
Upland forest on volcanic soil. Little remains today, mostly in ravines and on ridges. Contains such species as Alyxia stellata, Alphitonia zizyphoides, Barringtonia edulis, Dysoxylum richii, Ficus scabra, Grewia crenata, Micromelum minutum, Pittosporum arborescens, Vavaea amicorum, and Geissois ternata which is only found on volcanic soils. talasiga grassland and scrub. This is a plant community that contains mainly herbaceous and small woody species; it grows where forest had been cleared away in the past. In locations that have suffered much erosion it persists; elsewhere it is gradually being replaced with forest again. Dominant plant species are Dicranopteris linearis, Hopseed (Dodonaea viscosa), Pandanus tectorius and Pteridium esculentum; grasses include Bothriochloa bladhii, Brachiaria subquadripara, Southern Sandbur (Cenchrus echinatus), Indian Goosegrass (Eleusine indica), Eragrostis scabriflora, Eriochloa procera, Imperata conferta, Miscanthus floridulus, Paspalum conjugatum, P. orbiculare, Pennisetum polystachion and Themeda quadrivalvis. Regenerating forest is initially dominated by Cyclophyllum barbatum, Geissois ternata, Geniostoma rupestre, Leucosyke corymbulosa, Maesa tabacifolia and Myristica gillespieana. Upland forest on calcitic soil. This is essentially secondary forest in various stages of succession, but rich in Fijian endemics. Dominated by Alphitonia zizyphoides, Buchanania vitiensis, Dysoxylum richii, D. tenuiflorum, Maniltoa floribunda, Melicope cucullata and Planchonella tahitensis. Wetlands vegetation. Most freshwater wetland on Lakeba is used for taro cultivation. Otherwise, dominant plants include Ludwigia octovalvis and Mikania micrantha. Lowland swamp forest. Dominated by Inocarpus fagifer. Coastal forest. Characterized by Diospyros elliptica, D. samoensis, Planchonella tahitensis, Syzygium richii and Xylosma simulans. Mangrove forest. Mangroves are widespread on the eastern coast of Lakeba, comprising about 7% of the island's total area. Dominant plant species are black mangrove (Bruguiera gymnorhiza) landwards, and red mangrove (Rhizophora mangle), spotted mangrove (R. stylosa) and their sterile hybrid R. × selala seawards. Littoral forest. These trees are able to withstand seawater and most are even dispersed by the sea; they grow in a narrow strip along the beach. Dominant plants are sea poison tree (Barringtonia asiatica), ballnut (Calophyllum inophyllum), Hernandia nymphaeifolia, beach hibiscus (Hibiscus tiliaceus), Phaleria disperma and sea almond (Terminalia catappa). Littoral scrub. The low lying and mainly herbaceous beach vegetation. Dominated by oceanblue morning glory (Ipomoea indica), white flowered beach morning glory (I. littoralis), beach morning glory (I. pes caprae), Pandanus tectorius, Paspalum vaginatum, Scaevola taccada and Vigna marina. Plants found on Lakeba that are endemic to Fiji are Alangium vitiense, Buchanania vitiensis, Connarus pickeringii, Davallia solida var. fejeensis, Diospyros vitiensis var. longisepala, Dysoxylum tenuiflorum, Elatostema tenellum, Eragrostis scabriflora, Ficus fulvo pilosa, Ficus masonii, Geissois ternata, Geniostoma uninervium, Glochidion seemannii, Homalium pallidum, Maniltoa floribunda, Melicope cucullata, Melochia vitiensis, Myristica gillespieana, Phaleria pubiflora, Polyalthia laddiana and Psychotria cf. pickeringii. Plants tentatively identified as the Fijian endemics Barringtonia seaturae, Citronella vitiensis, Cyathocalyx insularis and Elaeocarpus storckii grow on Lakeba, but whether it is really these species requires confirmation. None of the described endemic species occurs exclusively on this island, but there is an unidentified Syzygium similar to Syzygium gracilipes and another member of this genus that almost certainly is a hitherto unknown species. These might indeed be found on Lakeba only. Interesting non endemic plants found on Lakeba are the endangered Aglaia saltatorum and the rare (though not endangered) Burckella richii. In 1999 2001 the first Fijian record of Macropiper timothianum outside the large northwestern islands was made on Lakeba, as well as the first records for Fiji of Suicide Tree (Cerbera odollam) and Garuga floribunda. Whether Canarium vanikoroense, otherwise known in Fiji only from the large islands, occurs on Lakeba remains to be verified.