Кіріспе
Жаңа жерлерге саяхаттаушы саудагерлер компаниясы – жеке зерттеулер мен кәсіпкерлікпен бастау алған, 1553 жылы король Эдуард VI-ның бекітуін алу жоспарланған, бірақ 1555 жылы толыққанды корольдік жарғысын алған алғашқы акционерлік қоғам. Ол ағылшынның Ресей, Парсы және басқа елдермен сауда жасауын бастады, содан кейін бейресми, ал кейін ресми түрде Московия компаниясы деп аталды.
Бірінші кезең
Компания 1551 жылы Лондонда Ричард Канцлер, Себастьян Кэбот және сэр Хью Уиллоуби тарапынан құрылды. Шамамен 240 авантюрист (инвесторлар) әрқайсысы 25 фунт стерлингке акция сатып алды және 1553 жылы король Эдуардтың басшылығымен олардың компаниясы үшін корольдік жарғы дайындалды, Себастьян Кэбот оның губернаторы болды. Алайда, патша жарғыға мөр басылмас бұрын қайтыс болды. 1566 жылғы жарғының кіріспесінде былай делінген: "Ағылшын корольдігінің көптеген өте жақсы поддандылары, соңғы оң биік және құдіретті княздың, біздің Суэрейн лорд король Эдуард VI-ның билігінің соңында, аталған корольдің мейірімді ынталандыруымен және оның жақсы ұнауымен, сондай-ақ оның кеңпейілді мысалымен, өздерінің тәуекелімен, үлкен шығындарға барып, Құдайдың даңқы үшін, Корольдіктің кірісін арттыру және бүкіл Англия корольдігінің жалпы игілігі үшін, теңіз арқылы белгісіз аралдарды, жерлерді, аумақтарды, иеліктерді және биліктерді табу үшін үш кеме шығарды, бұл жерлер аталған корольдің бұрынғы поддандылары теңіздерде жиі кездеспейтін еді. Кейін, Құдай Тағала аталған корольді Өзінің мейірімділігіне қабылдады, ол өзінің кеңпейілді және мейірімді келісімдерін аяқтамас бұрын қайтыс болды."
"divers very good Subiects of this Realme of England in the latter end of the reigne of the late right high and mightie prince our Soueraigne Lord king Edward the sixt, at the gracious incouragement and right good liking of the said king, and by his Maiesties liberall example, did at their aduenture, and to their exceeding great charges, and for the glory of God, the honor and increase of the reuenues of the Crowne, and the common vtilitie of the whole Realme of England, set forth three ships for the discoverie by sea, of Iles, lands, territories, dominions and Seigniories vnknowen, and by the Subiects of the sayd late king not commonly by seas frequented: and after that Almightie God [ ] called to his mercie the said king, who died before the finishing and sealing of his most ample and gracious letters of priuiledges promised to the sayd Subiects "
The purpose of the Company was to seek a new, northern trade route to Cathay (China) and the Spice Islands (the Moluccas, now part of Indonesia). The first expedition of the Company was led by Willoughby seeking the Northeast Passage to China. Three ships were outfitted and crewed for the expedition, which departed from London's Deptford Docks on 11 May 1553. Willoughby was aboard the Bona Esperanza (120 tons), with Richard Chancellor in command of the Edward Bonaventure (60 tons) and Bona Confidentia (90 tons). The ships became separated in a storm in the North Sea: the Bona Confidentia and Bona Esperanza rejoined, rounded North Cape and sailed east to Novaya Zemlya. The Edward Bonaventure likewise sailed around North Cape and along the Kola Peninsula, entering the White Sea in August. On 24 August 1553, Chancellor cast anchor near the mouth of the Dvina River and was met by local Russians. While his crew wintered over near present day Arkhangelsk, Chancellor travelled overland to Moscow, where he was received by Tsar Ivan the Terrible. Willoughby's two ships turned back from Novaya Zemlya in September and attempted to winter over on the coast of Lapland. Every crew member soon died from cold and hunger. Chancellor returned to the White Sea in March 1554 and arrived back in London in the autumn, bearing a letter from Tsar Ivan to the English king, welcoming trade between the two Christian nations. By this time King Edward had died and Queen Mary was ruling in England.
Компанияның мақсаты – Қытайға (Катайға) және Дәмді аралдарға (қазіргі Индонезияның бөлігі, Молукк аралдары) жаңа, солтүстік сауда жолын табу болды. Компанияның алғашқы экспедициясын Уиллоуби бастады, ол Қытайға Солтүстік-Шығыс жолын іздеді. Экспедиция үшін үш кеме дайындалды және жарақтандырылды, олар 1553 жылдың 11 мамырында Лондонның Депфорд доктарынан шықты. Уиллоуби "Бона Эсперанса" (120 тонна) кемесіне отырды, Ричард Канцлер "Эдвард Бонавентура" (60 тонна) және "Бона Конфиденсиа" (90 тонна) кемелеріне қолбасшылық етті. Солтүстік теңіздегі дауыл кезінде кемелер бір-бірінен бөлініп кетті: "Бона Конфиденсиа" және "Бона Эсперанса" қайта қосылып, Солтүстік мүйісті айналып, шығысқа қарай Новая Земляға қарай жүзіп кетті. "Эдвард Бонавентура" да Солтүстік мүйісті айналып, Кола түбегімен жүріп, тамыз айында Ақ теңізге кірді. 1553 жылдың 24 тамызында Канцлер Двина өзенінің сағасына жақын жерде зәкір тастап, жергілікті орыстармен кездесті. Оның экипажы қазіргі Архангельск қаласының маңында қыстаған кезде, Канцлер құрлық арқылы Мәскеуге сапар шекті, онда оны патша Иван Грозный қабылдады. Уиллоубидің екі кемесі қыркүйек айында Новая Землядан кері бұрылып, Лапландия жағалауында қыстауға тырысты. Көп ұзамай барлық экипаж мүшелері суықтан және аштықтан қайтыс болды. Канцлер 1554 жылдың наурыз айында Ақ теңізге оралды және күзде Лондонға келді. Ол Англия патшасына патша Иваннан екі христиан елінің арасындағы сауданы құптайтын хат алып келді. Осы кезде король Эдуард қайтыс болып, Англияда королева Мария билік құрып отырған еді.
"divers very good Subiects of this Realme of England in the latter end of the reigne of the late right high and mightie prince our Soueraigne Lord king Edward the sixt, at the gracious incouragement and right good liking of the said king, and by his Maiesties liberall example, did at their aduenture, and to their exceeding great charges, and for the glory of God, the honor and increase of the reuenues of the Crowne, and the common vtilitie of the whole Realme of England, set forth three ships for the discoverie by sea, of Iles, lands, territories, dominions and Seigniories vnknowen, and by the Subiects of the sayd late king not commonly by seas frequented: and after that Almightie God [ ] called to his mercie the said king, who died before the finishing and sealing of his most ample and gracious letters of priuiledges promised to the sayd Subiects "
The purpose of the Company was to seek a new, northern trade route to Cathay (China) and the Spice Islands (the Moluccas, now part of Indonesia). The first expedition of the Company was led by Willoughby seeking the Northeast Passage to China. Three ships were outfitted and crewed for the expedition, which departed from London's Deptford Docks on 11 May 1553. Willoughby was aboard the Bona Esperanza (120 tons), with Richard Chancellor in command of the Edward Bonaventure (60 tons) and Bona Confidentia (90 tons). The ships became separated in a storm in the North Sea: the Bona Confidentia and Bona Esperanza rejoined, rounded North Cape and sailed east to Novaya Zemlya. The Edward Bonaventure likewise sailed around North Cape and along the Kola Peninsula, entering the White Sea in August. On 24 August 1553, Chancellor cast anchor near the mouth of the Dvina River and was met by local Russians. While his crew wintered over near present day Arkhangelsk, Chancellor travelled overland to Moscow, where he was received by Tsar Ivan the Terrible. Willoughby's two ships turned back from Novaya Zemlya in September and attempted to winter over on the coast of Lapland. Every crew member soon died from cold and hunger. Chancellor returned to the White Sea in March 1554 and arrived back in London in the autumn, bearing a letter from Tsar Ivan to the English king, welcoming trade between the two Christian nations. By this time King Edward had died and Queen Mary was ruling in England.
1555 жылғы "Компьютерлік жарғы"
1555 жылы Компания 6 ақпан 1554/5 (бірақ кейін көп уақыттан соң 26 ақпанға өзгертілген) күні шығарылған жарғы арқылы ресми түрде корольдік бекітілу алды. Патша Филипп пен Королева Мэридің толық атауы: «Англияның марксанттары және авантюристтері, бұрын белгісіз жерлерді, аумақтарды, аралдарды, иеліктерді және биліктерді ашу үшін, және теңіз жолымен немесе кеме жүргізу арқылы бұрын жиі қолданылмаған жаңа кәсіпкерліктерге» деген болатын. Осы жарғының бастамашылары – Уильям Винчестер графы (Жоғары қазынашы), Генри Арундел графы (Ханшайымның үй шаруашылығын басқарушысы), Джон Бедфорд графы (Тайлы мөрдің сақтаушысы), Уильям Пемброк графы және Уильям Эффингем Лорды Ховард (Англияның Жоғары адмиралы) және басқалар. Олар «өздерінің қаражаты мен еңбегімен, белгілі бір кемелерді, қайықтарды және басқа да лайықты кемелерді сатып алып, жабдықтаған, оларды барлық қажетті заттармен қамтамасыз етіп, аралдарды табу, зерттеу және анықтау үшін алға жылжытқан» (және т.б.). Жарғы Компанияны губернаторы Себастьян Кэбот («осы саяхаттың немесе экспедицияның басты ұйымдастырушысы») басшылығымен, төрт консулмен – сэр Джордж Барн, Уильям Гаррард, Энтони Хасси және Джон Сауткоттпен, сондай-ақ негізгі авантюристтердің арасынан таңдалған 24 көмекшімен құрды. Оның көптеген инвесторлары Қауымдастыққа айналды. Қауымдастық жыл сайын жиналып, бір немесе екі губернаторды және губернаторлардың көмекшілері ретінде олардың қатарынан таңдалған 28 «ең ақылды және адал адамды» сайлап отырды, олардың төртеуі консул болып сайланды. Бұл «Мәскеу компаниясы» немесе Ресей компаниясы деп белгілі болды, ал оның мүшелері Мәскеу саудагерлері немесе Ресей саудагерлері деп аталды. Компания 1555 жылы Ричард Канцлерді «Эдвард Бонавентура» және «Филип пен Мэри» кемелерімен қайтадан Ақ теңізге жіберді, онда ол Виллоубидің тағдырын білді және 1556 жылы патшамен одан әрі зерттеулер мен келіссөздер жүргізді. «Бона Эсперанса» мен «Бона Конфиденциа» кемелерін жөндеп, қайта жабдықтағаннан кейін, ол Англияға алғашқы орыс елшісі Осип Грегоревич Непеяны алып, қайтуға аттанды. Үш кеме Тронхеймде қыстауға тырысты, бірақ Виллоубидің екі кемесі де жоғалып кетті, ал «Филип пен Мэри» 1557 жылдың сәуір айында Лондонға келді. Канцлердің кемесі алға шықты, бірақ 1556 жылдың қарашасында Шотландияның шығыс жағалауында Пицлиго маңында сүңгіп кетті, және Канцлер суға батып қайтыс болды. Непея құтқарылды және виконт Монтегюмен Лондонға жеткізілді, онда 1557 жылдың наурыз айында оны лорд-мэр сэр Томас Оффли бастаған салтанатты шерумен күтіп алды және қала арқылы тағайындалған тұрағына жеткізді. Наурыз және сәуір айларында ол қалалық компаниялармен тойланды, патшалық сыйлықтар алмастырылды және ол Мәскеуге аман-есен оралды.
1566 жылғы Елизавета жарғысы
1566 жылы Елизавета I патшайым компанияның артықшылықтарын растау үшін жаңа жарғы шығарды. Парламент актісімен бекітілген бұл жарғы компанияны «Жаңа сауда жолдарын ашу үшін ағылшын саудагерлерінің бірлестігі» деп қайта құрды. 1555 жылғы Марияның жарғысына сілтеме жасап, ол былай десе: «Осы патенттік хаттар жасалғаннан бері, аталған бірлестік, зор шығындарға, залалдарға және төлемдерге қырынып, Ресейдің қуатты князінің және т.б. иеліктерімен сауда жасау арқылы ғана емес, сонымен қатар сол иеліктерге теңіз жолын тауып, Каспий теңізі арқылы Армения, Медия, Гиркания, Парсы және Кіші Азиядағы басқа да иеліктерге тиімді сауда жасады. Құдайдың күшімен Катаи елі мен осы мемлекеттің саудагерлері үшін пайдалы басқа да аймақтарды ашуға үміттенеді, осының арқасында зор пайда мен тауарларға қол жеткізеді». Бұдан әрі, содан бері рұқсатсыз сауда пайда болғаны түсіндіріледі: «Осы мемлекеттің азаматтары жеке пайда табу ниетімен, аталған бірлестіктің саудасын тоқтатуға тырысып, аталған патенттік хаттардың талаптарына қайшы келіп, Ресейдің қуатты князінің және т.б. иеліктерімен тәртіпсіздікке ұшырап сауда жасады, бұл ортақ игілікке зор зиян келтірді». Сондықтан болашақта осы жерлердің ешбір бөлігіне «осы мемлекеттің азаматы немесе тұрғыны болған немесе болатын ешкім, өзі немесе олардың факторлары арқылы» бірлестіктің келісімі мен ратификациясы болмаса, бармайды, сауда жасамайды, кірмейді және жүрмейді. Егер бұйрыққа бағынбаса, кемелері мен тауарлары тәркіленіп, жартысы Корольге, жартысы бірлестікке беріледі. 1567 жылдың 25 желтоқсанына дейін мұндай саудаға қатысқан және инвестиция салған Йорк, Бостон, Ньюкасл-апон-Тайн және Халл қалаларының саудагерлері бірлестіктен босатылып, оның жарғыларымен міндетті болады. Осы кезде сэр Уильям Гаррард пен сэр Уильям Честер оның басшылары болды. Компания бұл атаумен – «Мәскеу компаниясы» деп танылатын болды. Кейінгі ағылшын кәсіпорындары 1581 жылы Левант компаниясын, 1583 жылы Венеция компаниясын, 1600 жылы Шығыс Үндістан компаниясын, 1609 жылы Виргиния компаниясын және 1670 жылы Гудзон шығанағы компаниясын құруға әкелді.