Кіріспе

Әлеуметтік ұйымдастыру

Этологияда жіктелу-қосылу қоғамы – бұл әлеуметтік топтың мөлшері мен құрамы уақыт өте келе өзгеріп, жануарлар ортада қозғалатын жағдай; жануарлар топқа бірігеді (қосылу), мысалы, бір жерде ұйықтау, немесе бөлінеді (жіктелу), мысалы, күндіз шағын топтарда азық іздеу. Жіктелу-қосылу қоғамында өмір сүретін түрлер үшін топтың құрамы динамикалық қасиет болып табылады. Құрамының, кіші топтардың мөлшерінің және әртүрлі топтардың таралуының өзгеруі – жіктелу-қосылу қоғамының үш негізгі элементі. Бұл әлеуметтік ұйымдастыру приматтардың, пілдердің, киттердің, тырналылардың, әлеуметтік етқоректілердің және кейбір құстардың арасында кездеседі. Тамақ алу кезінде кіші топтардың мөлшері қол жетімді азықтың мөлшеріне және азықтың қашықтығына байланысты өзгеруі мүмкін. Егер азық-түлік алу үшін жол шығыны аз болса, кіші топтың мөлшері ұлғаяды. Шимпанзелерде азық-түліктің көп болуы және тығыздығы кіші топтардың мөлшерінің өзгеруіне ықпал ететін факторлар болып табылады. Бұл түрдің, әсіресе Суматра орманды мекендейтін, саяхат топтарын құруының бірнеше пайдасы бар. Жұптасу мүмкіндігі топтасудың маңызды пайдасы болып табылады, себебі жұптасу белсенділігі жоғары кезеңде топтар ең ірі болады. Аңшы-жинақшы қоғамдарындағы жіктелу-қосылу қоғамының тағы бір мысалы – топ ішіндегі қарым-қатынас. Топтар пікірталас пен келіспеушіліктерге байланысты бөлінуі мүмкін. Пілдер орманды аралықтарындағы үлкен топтарға тартылады және егер олардың тобынан тыс адамдар болса, ұзақ уақыт бойы сол жерде қалады. Жас африкалық еркек пілдер басқа пілдермен қарым-қатынас жасау және үстемдік құру үшін үлкен топтарға бейімділік көрсетеді. Жасөспірім еркектер ересектерден білім алып, олардың жаңа әлеуметтік тәсілдері туралы ақпарат ала алады. Солтүстік ұзын құлақты жарғақтардың аналары арасында ұяларды ауыстыру жиі кездеседі. Ұяларды ауыстыру кезінде бірнеше факторлар қарастырылады, оларға шатырдың жабыны мен биіктігі, ұяның шіру сатысы және ағаштың биіктігі жатады. Географиялық аймақтар ұяларды ауыстыруға ықпал етеді, себебі әйелдер Кентуккиде температура көтерілгенде ұяларын ауыстырады, ал Нова-Шотландияда суық климатта оны аз жасайды. Сондай-ақ, ұяларды ауыстыруда үш маңызды мінез-құлық бар: жіктелу-қосылу топтасуы, синхронды қозғалыс және қоныстану мінез-құлқы. Қоныстану мінез-құлқы – жарғақтардың мүмкіндігінше ең қолайлы ұяда қалуы, синхронды қозғалыс – жарғақтардың басқа ұяға синхронды түрде көшуін таңдауы, ал жіктелу-қосылу мінез-құлқы – жарғақтар колониясының қосалқы колонияларға бөлініп, содан кейін бірігіп үлкен колония құруы. Жарғақтардың жіктелу-қосылу мінез-құлқының бір себебі – инфекция қаупі. Қоныстану мен синхронды мінез-құлықтан аурудың қаупі артады, бірақ жіктелу-қосылу қоғамдары аурудың қаупін азайта алады. Жіктелу-қосылу қоғамдары жиі кіші топтарға бөліну арқасында қауіпті азайта алады.

Құрылымы

Бұл қоғамдар көлемі мен құрамы жиі өзгеріп отырады, соның нәтижесінде "бас топ" деп аталатын тұрақты әлеуметтік топ құрылады. Тұрақты әлеуметтік желілер жануарлар қауымдастығының барлық жеке мүшелерінен тұрады және олардың қоршаған ортадағы өзгерістерге және жеке жануарлардың динамикасына байланысты жиі өзгеріп отырады. Бөлініп-бірігу қоғамында бас топ қоршаған ортаның немесе әлеуметтік жағдайларға бейімделу үшін кіші, тұрақты топтарға немесе жеке тұлғаларға бөлінуі мүмкін. Мысалы, бірнеше еркек күндіз аң аулау немесе жем іздеу үшін бас топтан бөлініп кетеді, ал түнде тамақ бөлісу және басқа да іс-шараларға қатысу үшін қайтадан бірігеді. "Бас топтардың" аумақтық жағынан бір-бірімен қабаттасуы да жиі кездеседі, бұл қауым мүшелерінің өзара әрекеттесуін және араласуын күшейтеді, соның салдарынан бас топтың құрамы өзгереді. Осының нәтижесінде, мысалы, бір әйел шимпанзе әдетте бір бас топқа жатады, бірақ көрші қауымдастыққа жататын еркекпен кездеседі. Егер олар көбейсе, әйел бірнеше күнге еркекпен бірге қалуы мүмкін және оның бас тобымен байланысқа түсіп, уақытша еркектің қауымдастығына "бірігеді". Кейде жануарлар бір бас топтан шығып, басқа біреуімен байланысқа түсуі мүмкін, әдетте көбею мақсатында.