Кіріспе

Ирактық америкалық профессор және автор Канан Макия (1949 жылы туған) – ирактық америкалық ғалым және Брандейс университетінің ислам және Таяу Шығыс тарихын зерттеу профессоры. Ол Саддам Хусейннің Кувейтке басып кіргеннен кейін бестселлерге айналған «Қорқыныш Республикасы» (1989) және араб зиялыларын сынаған «Зұлмат пен үнсіздік» (1991) кітаптары арқылы халықаралық деңгейде танымал болды. 2003 жылы Макия АҚШ үкіметінде Иракқа басып кіріп, Хусейн билігін құлату үшін лоббилік жұмыс жүргізді. Макия Бағдатта дүниеге келді және сәулет өнерін оқу үшін Массачусетс технология институтына Ирактан кетті, кейін әкесінің «Макия және серіктестер» архитектура фирмасында жұмыс істеді, оның Лондон мен Таяу Шығыста филиалдары болды. Бұрынғы эмигрант ретінде ол ирактық оппозицияның белгілі бір мүшесі, Ахмет Чалабидің «жақын досы» және Ирак соғысының (2003–2011) ықпалды қолдаушысы болды. Кейін ол бұл әрекеттің «қате болғанын» мойындады.

Ерте өмір және білім

Макия 1949 жылы Бағдадта, ирактық сәулетші Мохамед Макия мен оның Англияда туған әйелі, мектеп мұғалімі Маргарет Кроуфордтың ұлы ретінде дүниеге келді. Әкесі сияқты ол да сәулет өнерін оқыды және 1940-шы жылдардың соңында әкесі құрған Makiya & Associates сәулет және жоспарлау консультациялық фирмасында біраз уақыт жұмыс істеді. Макия саяси карьерасын троцкист ретінде бастады және Кристофер Хиченс пен Стивен Шварцпен жақын қарым-қатынаста болды. 1967 жылы Макия АҚШ-қа, Массачусетс технология институтына оқуға кетіп, Баас режимінің билікке келуіне байланысты 2000-жылдарға дейін Иракқа орала алмады.

Мансап

1981 жылы Макия сәулет өнерінен қол үзді және академик, автор болып жұмыс істеді. Отбасына қауіп тудырмау үшін ол Самир әл-Халил деген псевдониммен жазды. Саддам Хусейннің Кувейтті басып алғаннан кейін бестселлерге айналған «Қорқыныш Республикасы» (1989) кітабында ол Ирактың Иордания немесе Сауд Арабиясы сияқты деспотиялық мемлекеттерден де нашар, тоталитарлық мемлекетке айналғанын дәлелдеді. Оның келесі кітабы «Монумент» (1991) – билік пен китч эстетикасы туралы эссе. «Зұлмат пен үнсіздік: Соғыс, тирандық, көтеріліс және араб әлемі» (1993) кітабы Макияның нақты атымен жарық көрді. Бұл кітап 1993 жылы ағылшын тілінде жарық көрген халықаралық қатынастар туралы ең үздік кітап үшін Лионель Гелбер жүлдесіне ие болды. 2007 жылы «The New York Times Magazine» журналында жарияланған Макия туралы мақалада, 1993 жылғы кітабы «араб әлемінің зиялыларына қатысты қатты сын айтты, олардың америкаға қарсы көзқарастары, Макияның сөзіне сүйенсек, Хусейннің түрмелеріндегі жағдайға үнсіздік танытуға итермеледі». Макия IRDP-нің бастапқы даму кезеңінде Айад Рахиммен тығыз жұмыс істеді. 1992 жылдың қазан айында ол Ирактың солтүстігінде орналасқан Ирак Ұлттық Конгресінің (өтпелі парламент) Адам құқықтары жөніндегі комитетін шақырды. «Ирак жады қоры» 2004-2006 жылдары Пентагоннан 5,1 миллион долларлық келісім-шарттар алды, бұл Саддам Хусейннің жасаған зұлматтарын АҚШ соғыс күшінің бір бөлігі ретінде жариялауға бағытталған шара болатын. Макия 2003 жылғы Ирак соғысын ынталы түрде қолдады және «режимнің қауіпсіздік қызметтерін толық жоюды, тек қана тұрақты полиция күштерін сақтап қалуды» жақтады. 2003 жылы Иракқа басып кірген кезде АҚШ күштері бақылауға алғаннан кейін, Макия олардың қолдауымен Иракқа оралды және Коалициялық Уақытша Әкімшілік тарапынан Ирактың уақытша басқару кеңесіне кеңесші болып тағайындалды. 2003 жылдың соңында Чарли Роузбен сұхбаттасқанда Макия Иракта «қайта орналасып», «ұзақ мерзімге» сол жерде қалу ниетін білдірді. Алайда, 2006 жылы Макия Ирактан шығып, Брандейс университетінде оқыту үшін қайта оралды. Макияның сөзін келтірсек: «Президентке 10 қаңтарда айтқанымдай, менің ойымша, алғашқы айларда [әскерлер] қант-конфет пен гүлдермен қарсы алынады және бұл жағдайдың одан да жақсы болатынына еш күмән болмайды». Соғысқа деген оның қолдауы идеалистік сипатта болды, бұл туралы 2007 жылы «New York Times Magazine» журналында былай делінген: Ирак соғысына дейін Макия, ешкімнен бұрын, шабуыл жасаудың дұрыс екенін, зұлым режимді жою және халқының террор мен азаптан құтылуын қамтамасыз ету үшін қажет екенін дәлелдеді. Макия мұнай үшін емес, құмға жасырылған супер қару үшін емес, біздің қатарластарымызға деген міндетімізді орындау үшін деп мәлімдеді. Егер бұл идеалистік көрінсе, Макия одан да әрі барып, АҚШ-тың Иракқа басып кіруі Батыс үлгісіндегі демократияның қалыптасуына жағдай жасауға мүмкіндік беретінін айтты. Соғыс пен кісі өлтірудің жылдары ирактықтарды мүлдем әлсіз қалдырды, Макияның пікірінше, олар азат болғаннан кейін араб саясатының ескі көзқарастарынан бас тартып, үмітсіздікте Батысқа бет бұруы мүмкін. Алайда, мақалада Макияның соғыстың салдарына қатысты алаңдаушылығын және 2003 жылдан бері Ирактағы қаза болғандар санын құлатылған Саддам Хусейннің кезіндегі қаза болғандармен салыстырғаны көрсетілген: «Бұл көрсеткіш Саддамның кезіне жақындап келеді».

Макияны сынға алу

Колумбия университетінің ағылшын тілі профессоры Эдвард Саид Макияны өткір сынға алды. Саидтың пікірінше, Макия 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында троцкист болған, бірақ кейіннен "жақты ауыстырып", Саддам Хусейнге ғимараттар жобалау арқылы пайда тапқан. Саид сондай-ақ, Макия араб зиялыларын (оның ішінде өзін) араб билеушілерінің қылмыстарына қарсы шықпағаны үшін айыптау үшін қасақана қате аударғанын мәлімдеді. Макия Саидты мұсылмандық құрбандық сезімін күшейтуі және Таяу Шығыстағы зұлматтарға кінәлілерге лайықты айып тағудан жалтарғаны үшін сынады. Майкл В. Сулейман "Қорқыныш Республикасы" романына жазған рецензиясында да осындай қате аудармаларға қатысты сын айтқан. Джордж Пэкер өзінің "Ассасиндер қақпасы" кітабында Саддамға Макияның әкесі жұмыс істегенін, ал Макия өзінің "Қорқыныш Республикасы" кітабын қаржыландыру үшін сол табысты пайдаланғанын жазды. Пэкер сонымен қатар Макияның радикалдықтан либералдыққа, содан кейін американдық неоконсерваторлармен күрт одақтасуына назар салды: "Кенан Макияның артында Ричард Перл, Пол Вольфовиц, Дональд Рамсфелд тұр". Пэкер және көптеген басқалар оның Ахмад Чалабиге, "барлығының арасында ең даулы эмигрант" және сотталған қылмыскерге деген ынталы қолдауы үшін оны кінәлады. Ол кең ауқымды оппозициялық желіні ескермей, Фейсал әл Истрабади сияқты тәжірибелі саясаткерлерді ығыстырып, Чалабиді қолдады. Журналист Кристофер Лайдон 2007 жылы былай деп қорытындылады: "Менің досым Канан Макия бес жыл бұрын өз елін "азат ету" үшін соғысты Америкадағы ең ықпалды ирактық жақтаушысы болды. Бүгінде ол өзінің қиялының ең трагикалық құрбанына айналды". Лайдон Макияны "идеализм мен әскери күштің қауіпті үйлеспеушілігінің ескертуі ретінде маған қызмет ететін идеалист" деп сипаттады. Ол француз тілінде "адамзаттың сатқындығы" деп аталатын нәрсенің мысалы, деп қорқамын. Ол бізге, интеллектуалдарға және оларға ұмтылатындарға, өте жаман идеялардың – жаулап алу және қаралау арқылы өзгерту туралы түсінік сияқты – уынан сақтайды. 2016 жылы NPR радиосына берген сұхбатында, өзінің жаңа романын насихаттау барысында Макия Иракта не дұрыс болмағанын және кімді кінәлі деп санайтынын ашық айтты: "Мен не дұрыс болмағанын түсінгім келеді, және оның неге дұрыс болмағаны үшін кімді кінәлі деп санаймын – оның ішінде өзімді де".

Жеке өмір

Макия бұрын Афсане Нажмабадиге үйленген. Ол дінсіз.